Muzyka renesansu rozwijała się równolegle z najwybitniejszymi osiągnięciami architektury i malarstwa, tworząc wspólną wizję świata opartą na harmonii, proporcji i humanistycznym ideale piękna. Kaplica Sykstyńska była nie tylko miejscem działalności Kapeli Papieskiej, lecz także przestrzenią, w której muzyka współistniała z monumentalnym programem malarskim Michała Anioła. Zrozumienie symboliki fresków pozwala lepiej dostrzec, że renesansowi twórcy postrzegali różne dziedziny sztuki jako wzajemnie uzupełniające się środki wyrażania tych samych idei religijnych, filozoficznych i estetycznych. Warto więc przyjrzeć się programowi dekoracji sklepienia, aby zobaczyć, jak ściśle muzyka była związana z pozostałymi sztukami epoki.

Program dekoracji sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej

W roku 1508 papież Juliusz II zlecił Michałowi Aniołowi wykonanie fresków dekorujących sklepienieSklepieniesklepienie Kaplicy Sykstyńskiej w pałacu watykańskim. Artysta pierwotnie otrzymał polecenie namalowania Dwunastu Apostołów na trójkątnych pendentywachPendentywpendentywach podtrzymujących sufit i zasłonięcie środkowej jego części ornamentem. Przekonał jednak papieża, by dał mu wolną rękę i zaproponował inny, bardziej złożony schemat, przedstawiający Stworzenie, Upadek człowieka, proroczą obietnicę Zbawienia i genealogię Chrystusa. Plan zakładał więc dekorację reprezentującą doktryny Kościoła katolickiego. Punktem wyjścia dla programu ideowego były Księgi Starego Testamentu, zestawione jednak z poglądami teologów i filozofów renesansowych. Buonarotti uzupełnił ten ikonograficzny program, nawiązując do istniejących już scen nowotestamentowych, znajdujących się na ścianach. Łącznikiem tym stały się postacie proroków zapowiadających przyjście Chrystusa. Do tradycji antycznej nawiązał natomiast, zamieszczając Sybille. Dzieło zostało ukończone w roku 1512.

Michał Anioł podzielił sklepienie na pięć rodzajów płaszczyzn zawierającą ponad 500 metrów powierzchnię, wypełniając całość freskamiFreskfreskami. Malowidła w prostokątnych polach kolebkiKolebkakolebki odpowiadają przęsłomPrzęsłoprzęsłom – większe znajdują się między wierzchołkami lunetLunetalunet, a mniejsze pomiędzy spływami sklepienia, w którego narożnikach – pomiędzy ośmioma lunetami – znajdują się cztery trójkątne pendentywy. GurtyGurtGurty sklepienia opierają się na namalowanych filarachFilarfilarach, między którymi zostały ustawione ławy, na których siedzą prorocy i sybille otoczone amorkami, tzw. putta (każdemu z pięciu proroków odpowiada jedna Sybilla). Na przedłużeniu filarów namalowanych zostało dziewięć par nagich młodzieńców (tzw. ignudiIgnudiignudi), oddzieleni medalionami z brązu.

Centralne freski sklepienia

Dziewięć centralnych fresków przedstawia sceny zaczerpnięte z Księgi Rodzaju i Wyjścia. Pomiędzy pilastramiPilasterpilastrami ułożone zostały naprzemiennie malowidła – mniejsze zamieszczone zostały między większymi. Trzy z nich zostały poświęcone stworzeniu świata: Oddzielenie światła od ciemności, Stworzenie Słońca i Księżyca, Rozdzielenie nieba i wody.

Drugą w kolejności chronologicznej sceną z centralnej części sklepienia jest Stworzenie Słońca i Księżyca. Przedstawia ona drugi i czwarty dzień narracji o Stworzeniu. Jest to jedno z najbardziej dynamicznych przedstawień, w którym Michał Anioł operuje mistrzowskim skrótem perspektywicznym.

Najbardziej znanym fragmentem sklepienia jest Stworzenie Adama. Obraz bliskiej ręki Boga i Adama stał się ikoną ludzkości. Scena jest zobrazowanym fragmentem z Księgi Rodzaju: Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył (Rdz 1,27).

Stworzenie Ewy uzupełnia scenę, w której Bóg stwarza Adama. Powołanie do życia pierwszej kobiety zostało opisane w Księdze Rodzaju:

W szóstej kwaterze zawarte są dwie sceny odnoszące się do upadku Adama i Ewy: Grzech pierworodny z kuszeniem i zerwaniem owocu z zakazanego drzewa oraz Wygnanie z Raju. Paleta barw zyskała na intensywności, stała się bardziej zdecydowana. W wygnaniu Michał Anioł nawiązał do fresku Masaccia.

Podobnie jak w przypadku pierwszej sekwencji obrazów, trzy panele dotyczące Noego, zaczerpnięte z Księgi Rodzaju (od szóstego do dziewiątego rozdziału), nie posiadają chronologii. W pierwszej scenie pokazano ofiarę owcy. Obraz ten przedstawia ofiarę dokonaną przez rodzinę Noego po ich bezpiecznym uwolnieniu z Wielkiego Potopu, który zniszczył resztę ludzkości. Malując Potop Michał Anioł chciał oddać tragedię przeżywaną przez mężczyzn i kobiety, których Bóg skazał na zagładę. Ostatnia scena to historia pijaństwa Noego, opowiada historię patriarchy i jego synów. Ocaleni z Potopu: Noe, Sem, Cham i Jafer opuszczają arkę, a potomkowie ich zaludniają ziemię. Te trzy obrazy są poświadczeniem odejścia od idealnego obrazu człowieka, stworzonego przez Boga.

RbSTblyZzj4Kq

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Ofiara Noego”. Na fresku przedstawiono scenę składania ofiary z baranów. Stary Noe w towarzystwie dwóch kobiet, znajduje się za piecem i ubrany jest w czerwoną szatę. Z lewej strony sceny widoczne jest bydło, oraz kolejny baran przygotowany do złożenia go w ofierze. Na pierwszym planie znajduje się pięciu mężczyzn podczas czynności przygotowujących złożenie ofiary. Jeden z nich siedzi na baranie, któremu przed chwilą poderżnięto gardło. Drugi mężczyzna rozpala ogień w piecu, kolejny trzyma wiązkę drewna do palenia w piecu.

R1UHL92GmJT54

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Potop”. Na fresku przedstawiono scenę z potopu. W tle widoczna jest pływająca po wodach arka. Na pierwszym planie, na suchym lądzie znajduje się tłum ludzi siedzących, leżących i stojących. Nieco dalej widać fragment lądu, na którym również znajduje wiele ludzi. Jeszcze dalej, przed arką, znajduje się łódź pełna ludzi.

RsFBWqbUWv31J

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Pijaństwo Noego”. Na fresku przedstawiono scenę, w której pijany Noe leży w ładowni arki, na prowizorycznym posłaniu, obok dzbana z winem. Obok niego znajduje się trzech mężczyzn: jeden z nich wskazuje palcem na leżącego starca. Dwaj pozostali próbują okryć ojca szatą, jednocześnie odwracając wzrok, by nie widzieć jego nagości.

Sybille i żydowscy prorocy na spływach sklepienia

Po obu stronach malowideł na sklepieniu znajdują się postacie Sybilli i żydowskich proroków – dwanaście postaci, zapowiadających przyjście Chrystusa. Siedmiu mężczyzn to prorocy Izraela, kobiety natomiast reprezentują świat klasyczny. Prorok Jonasz jest umieszczony nad ołtarzem, a Zachariasz – na przeciwnym końcu, nad głównymi drzwiami kaplicy. Pozostałe męskie i żeńskie postacie przedstawione są naprzemiennie. Prorocy posiadają zindywidualizowane twarze, wyrażające różne stany, np. zamyślenie lub zdziwienie. Wśród Sybilli znajdują się przedstawienia starych kobiet (Sybilla Kumejska i Sybilla Perska) oraz uosobień piękna i młodości, np. Sybilla Delficka lub Libijska. Wszystkie postacie oddzielone są od siebie wykonanymi w technice trompe l'oeil pilastrami, na których przedstawione są tzw. ignudi i putta: dwudziestu nagich młodzieńców siedzi na imitacjach gzymsówGzymsgzymsów.

R17qLPbfUOsxk

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Jeremiasz”. Na fresku przedstawiono dumającego starca, który siedzi na tronie. Mężczyzna ma długą siwą brodę i jest ubrany w złoto-pomarańczową szatę. Za mężczyzną widoczne są dwie kobiety.

Rda8JjDRrH9xc

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Ezechiel”. Na fresku znajduje się siedzący na tronie starzec. Mężczyzna ma długą siwą brodę, i jest ubrany w pomarańczowo-błękitną szatę. Głowę ma zwróconą w bok, w jednej ręce trzyma zwój. Za mężczyzną widoczne są dwie postaci.

RbpLcddimYskV

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Zachariasz”. Na fresku przedstawiono czytającego starca siedzącego na tronie. Mężczyzna jest odwrócony bokiem, trzyma księgę wysoko, blisko głowy. Ma bardzo krótkie siwe włosy oraz długą siwą brodę. Ubrany jest w pomarańczowo-niebieską szatę. Za mężczyzną widoczne są dwie postaci.

RbbuG4JmH8l3n

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Izajasz”. Na fresku przedstawiono dumającego mężczyznę w średnim wieku, który siedzi na tronie. Mężczyzna ma krótkie kręcone włosy i jest ubrany w różowo-niebieską szatę. Pod jego lewym ramieniem znajduje się wielka księga, którą Izajasz przytrzymuje prawą ręką. Mężczyzna głowę ma zwróconą w prawą stronę. Z tyłu są dwie postaci: jedna z nich w dynamicznym geście i pełnym zdumienia wzrokiem skierowanym w prawą stronę, poza kadr.

RSrMX6gzRZKsp

lustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Sybilla Perska”. Na fresku przedstawiona została kobieta siedząca bokiem na tronie. Kobieta ubrana jest w zielono-różową szatę, a na głowie ma biały zwój ukrywający włosy. Kobieta jest pochłonięta czytaniem. Za nią, w czerwonej szacie znajduje się postać, zza ramienia której widoczna jest głowa następnej postaci.

RgS0deyNSMZPw

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Sybilla Delficka”. Na fresku widoczna jest młoda kobieta siedząca na tronie. Ubrana jest w złoto-zielono-niebieską szatę, a w dłoniach trzyma zwój. Na głowie ma niebieski turban, spod którego na plecy spływają długie pukle rudych włosów. Za kobietą widoczna są dwie postaci.

RRHbi6f7aXw2x

Ilustracja przedstawia fresk Michała Anioła Buonarottiego pt. „Sybilla Libijska”. Na fresku widoczna jest kobieta siedząca na tronie. Jej ciało jest skierowane do tyłu, wspierające gest rąk usiłujących podnieść ogromną księgę leżącą wysoko z tył, za tronem. Kobieta jest ubrana w złotą suknię odsłaniającą plecy, a na jej głowie widoczny jest biało-złoty czepek. Z tyłu widoczni są dwaj mężczyźni, którzy spoglądają w prawą stronę.