R17ta9ow3yu8E
Zdjęcie przedstawia zbliżenie na oko ludzkie. Widoczna jest górna i dolna powieka z rzęsami. Tęczówka oka ma kolor niebieski. Źrenica jest zwężona, ponieważ na oko pada światło.

Narządy zmysłów

Gdy komórki produkują za mało lub za dużo pigmentu w tęczówce, może dojść do zaburzeń w jego rozmieszczeniu – w jednym oku lub obojgu.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Budowa i działanie narządu wzroku

Twoje cele

  • Przedstawisz budowę oraz działanie oka człowieka.

  • Omówisz podstawowe zasady higieny wzroku.

Narząd wzroku tworzy para oczu umieszczona z przodu głowy w oczodołach – to jeden z najważniejszych i najbardziej złożonych narządów zmysłów, za którego pośrednictwem odbieramy ponad 80% docierających do nas informacji. Co ciekawe, słowo „wiedza” – rozumiane jako poznanie, ma w języku polskim wspólne korzenie z czasownikiem „widzieć”.  Odzwierciedla to fakt, że historycznie i koncepcyjnie zdobycie wiedzy było postrzegane jako „widzenie umysłem” – jasne ujrzenie i zrozumienie danego faktu.

Ciekawostka

U każdego człowieka oczy są inne, gdyż ich kolor jest niepowtarzalny: barwa zależy od ilości pigmentu (melaniny) w tęczówce i mieści się w gamie od najciemniejszych odcieni brązu do najjaśniejszych odcieni błękitu. Zwykle oboje oczu ma ten sam kolor. Jedynie u 1% populacji ludzkiej występuje różnokolorowość tęczówek, a wada ta nosi nazwę heterochromii. Nie wiąże się ona z dolegliwościami zdrowotnymi i nie wymaga leczenia, a co więcej – uznawana jest za oryginalną cechę urody.

RjJa0CFN2H8ts
Na zdjęciu widać małe dziecko w szarym ubraniu leżące na kremowym kocu. Ma duże, niebieski oczy.
Oczy z wiekiem rosną niewiele, przez co u małych dzieci nie zachowują proporcji względem reszty ciała i wydają się większe niż u dorosłych.
Źródło: Pexels, licencja CC 0.

Budowa narządu wzroku

Oko składa się z gałki ocznej oraz narządów dodatkowych.

Gałka oczna

Gałka oczna, umieszczona na tłuszczowej wyściółce w oczodole. Oczodół stanowi jamę kostną, której ściany tworzy siedem kości twarzoczaszki. Z przodu gałkę oczną osłania powieka, należąca do narządów dodatkowych oka.

Większą część gałki ocznej wypełnia przezroczysty żel zwany ciałem szklistym. Składa się on w 98% z wody oraz niewielkiej ilości kwasu hialuronowego i włókien kolagenowych, które nadają mu galaretowatą konsystencję. Ciecz znajduje się pod ciśnieniem, dzięki czemu gałka oczna zachowuje kulisty kształt.

1
R1Bw7b8aH2B2t1
Ilustracja przedstawia budowę gałki ocznej osadzonej w oczodole za pomocą mięśnia gałki ocznej. Biała błona otaczająca gałkę oczną to twardówka. Kolorowa obręcz znajdująca się w centralnej części oka, to tęczówka. Wewnątrz tęczówki znajduje się mniejszy okrąg, jest czarny. To źrenica.
Gałka oczna zbliżona jest kształtem do kuli. Waży od 7 do 8 g, ma objętość 7 ml, a jej długość wynosi 22–24 mm. Umieszczona jest w oczodole, który ma kształt czworobocznej piramidy o głębokości 50 mm i objętości 30 ml. Sześć mięśni ocznych poprzecznie prążkowanych – przytwierdzonych z jednej strony do gałki ocznej, a z drugiej do ściany oczodołu – umożliwia kontrolowane, podlegające naszej woli ruchy gałki ocznej w prawo, w lewo, do góry i do dołu. Nasz kąt widzenia wynosi ok. 180°.
Źródło: Patrick J. Lynch, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.5.
RDKTD6N2AZGDG
Ilustracja przedstawia budowę oka. Biała błona otaczająca gałkę oczną to twardówka. Pod twardówką znajduje się warstwa naczyniówki. Pod nią znajduje się warstwa siatkówki. W gałce znajduje się ciało szkliste. Kolorowa obręcz znajdująca się w centralnej części oka, to tęczówka. Wewnątrz tęczówki znajduje się mniejszy okrąg, jest czarny. To źrenica. Za źrenicą znajduje się soczewka. Przed soczewką znajduje się rogówką. W górnej i dolnej części źrenicy znajdują się mięśnie rzęskowe. Gałka oczna połączona jest z mózgiem człowieka nerwem wzrokowym. Pomiędzy soczewką o tęczówką oznaczono komorę tylną, a między tęczówką i rogówką komorę przednią.
Oko zbudowane jest z komórek nerwowych, glejowych, tkanki łącznej, naczyń krwionośnych, włókien mięśniowych oraz 15 różnych elementów niezbędnych do odbioru docierających do nas obrazów. Gałka oczna otoczona jest przez trzy pełniące różne funkcje błony: od zewnątrz błoną włóknistą, środkową naczyniową i stykającą się bezpośrednio z gałką oczną siatkówką.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ścianę gałki ocznej tworzą trzy różnie zbudowane błony:

  1. zewnętrzna błona włóknista;

  2. środkowa błona naczyniowa;

  3. wewnętrzna błona nerwowa - siatkówka.

Błona włóknista - budowa i funkcje

Zewnętrzna błona włóknista zawiera liczne włókna kolagenowe i dzieli się na dwie części. W przedniej części gałki ocznej błona ta tworzy rogówkę, która jest cienka i przezroczysta. Odpowiada ona za ochronę gałki ocznej oraz skupianie i załamywanie światła, co ma szczególne znaczenie dla ostrości widzenia. Rogówka jest silnie unerwiona, dlatego reaguje bólem i łzawieniem na dotyk i ciała obce. 

W tylnej części gałki ocznej zewnętrzna błona włóknista przechodzi w grubszą, nieprzezroczystą twardówkę, która tworzy sztywny, elastyczny szkielet gałki ocznej i chroni ją przed urazami. Twardówka ma kolor białawy (dlatego nazywana jest białkiem oka), który wraz z wiekiem zmienia się i przechodzi z białawoniebieskiego u dzieci w żółtawobiały u osób starszych.

Błona naczyniowa - budowa i funkcje

Środkowa błona naczyniowa leży pod błoną włóknistą i składa się z trzech części:

  1. przedniej – tęczówki;

  2. środkowej – ciała rzęskowego;

  3. tylnej – naczyniówki.

Tęczówka
Polecenie 1
R1G9HC35GJSF3
Ciało rzęskowe
bg‑blue
1
Symulacja 1
Zapoznaj się z symulacją dotyczącą zdolności akomodacyjnych ludzkiego oka, a następnie wyjaśnij, jak zmienia się kształt soczewki podczas przenoszenia wzroku z przedmiotów położonych blisko na przedmioty, które znajdują się dalej:
Ekran początkowy
Tytuł „Zdolności akomodacyjne oka ludzkiego”. Po prawej dwa obrazki z podpisami: u góry „Widzenie z bliska” (zdjęcie otwartej książki), niżej „Widzenie z daleka” (zdjęcie drzewa na łące). Reszta ekranu pusta, w prawym dolnym rogu przycisk powiększenia.
Po kliknięciu górnego obrazka (Widzenie z bliska) – oko
Po lewej duża ilustracja przekroju gałki ocznej z naczyniami w kolorze czerwonym i niebieskim oraz podpisami z liniami: „Naczyniówka”, „Siatkówka”, „Soczewka”, „Mięśnie rzęskowe”, „Więzadła rzęskowe”. Skurcz mięśni rzęskowych powoduje przesunięcie się brzegu naczyniówki w kierunku soczewki, która zmienia kształt, staje się grubsza i zaokrąglona. W lewym górnym rogu dwa przyciski „i”. Po prawej nadal dwa obrazki „Widzenie z bliska” (książka) i „Widzenie z daleka” (drzewo). W prawym dolnym rogu przycisk powiększenia.
Kliknięcie „i” górnego (dla widzenia z bliska)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry widoczna dymkowa podpowiedź: „Kliknij, aby pokazać lub ukryć panel z dodatkowymi informacjami.” Pod nią prostokątny panel z tekstem: „Soczewka zmienia kształt: staje się grubsza i zaokrąglona. Skupia się, czyli ogniskuje, na najbliżej znajdujących się obiektach.”
Kliknięcie „i” dolnego (dla widzenia z bliska)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry podpowiedź o panelu informacji oraz prostokątny panel z tekstem: „Skurcz mięśni rzęskowych powoduje przesunięcie się brzegu naczyniówki w kierunku soczewki. Więzadła rzęskowe rozluźniają się.”
Kliknięcie dolnego obrazka (Widzenie z daleka) – oko
Po lewej duża ilustracja przekroju gałki ocznej z podpisami: „Naczyniówka”, „Siatkówka”, „Soczewka”, „Mięśnie rzęskowe”, „Więzadła rzęskowe”. Rozkurcz mięśni rzęskowych powoduje odsunięcie się brzegu naczyniówki od soczewki, które się spłaszcza. W lewym górnym rogu dwa przyciski „i”. Po prawej nadal dwa obrazki „Widzenie z bliska” (książka) i „Widzenie z daleka” (drzewo). Brak panelu z dodatkowym tekstem. W prawym dolnym rogu przycisk powiększenia.
Górne „i” (dla widzenia z daleka)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry podpowiedź o panelu informacji oraz prostokątny panel z tekstem: „Soczewka spłaszcza się. Skupia się, czyli ogniskuje, na odległych obiektach.”
Dolne „i” (dla widzenia z daleka)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry podpowiedź o panelu informacji oraz prostokątny panel z tekstem: „Rozkurcz mięśni rzęskowych powoduje odsunięcie się brzegu naczyniówki od soczewki. Więzadła rzęskowe rozciągają się.”
Zapoznaj się z symulacją dotyczącą zdolności akomodacyjnych ludzkiego oka, a następnie wyjaśnij, jak zmienia się kształt soczewki podczas przenoszenia wzroku z przedmiotów położonych blisko na przedmioty, które znajdują się dalej:
Ekran początkowy
Tytuł „Zdolności akomodacyjne oka ludzkiego”. Po prawej dwa obrazki z podpisami: u góry „Widzenie z bliska” (zdjęcie otwartej książki), niżej „Widzenie z daleka” (zdjęcie drzewa na łące). Reszta ekranu pusta, w prawym dolnym rogu przycisk powiększenia.
Po kliknięciu górnego obrazka (Widzenie z bliska) – oko
Po lewej duża ilustracja przekroju gałki ocznej z naczyniami w kolorze czerwonym i niebieskim oraz podpisami z liniami: „Naczyniówka”, „Siatkówka”, „Soczewka”, „Mięśnie rzęskowe”, „Więzadła rzęskowe”. Skurcz mięśni rzęskowych powoduje przesunięcie się brzegu naczyniówki w kierunku soczewki, która zmienia kształt, staje się grubsza i zaokrąglona. W lewym górnym rogu dwa przyciski „i”. Po prawej nadal dwa obrazki „Widzenie z bliska” (książka) i „Widzenie z daleka” (drzewo). W prawym dolnym rogu przycisk powiększenia.
Kliknięcie „i” górnego (dla widzenia z bliska)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry widoczna dymkowa podpowiedź: „Kliknij, aby pokazać lub ukryć panel z dodatkowymi informacjami.” Pod nią prostokątny panel z tekstem: „Soczewka zmienia kształt: staje się grubsza i zaokrąglona. Skupia się, czyli ogniskuje, na najbliżej znajdujących się obiektach.”
Kliknięcie „i” dolnego (dla widzenia z bliska)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry podpowiedź o panelu informacji oraz prostokątny panel z tekstem: „Skurcz mięśni rzęskowych powoduje przesunięcie się brzegu naczyniówki w kierunku soczewki. Więzadła rzęskowe rozluźniają się.”
Kliknięcie dolnego obrazka (Widzenie z daleka) – oko
Po lewej duża ilustracja przekroju gałki ocznej z podpisami: „Naczyniówka”, „Siatkówka”, „Soczewka”, „Mięśnie rzęskowe”, „Więzadła rzęskowe”. Rozkurcz mięśni rzęskowych powoduje odsunięcie się brzegu naczyniówki od soczewki, które się spłaszcza. W lewym górnym rogu dwa przyciski „i”. Po prawej nadal dwa obrazki „Widzenie z bliska” (książka) i „Widzenie z daleka” (drzewo). Brak panelu z dodatkowym tekstem. W prawym dolnym rogu przycisk powiększenia.
Górne „i” (dla widzenia z daleka)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry podpowiedź o panelu informacji oraz prostokątny panel z tekstem: „Soczewka spłaszcza się. Skupia się, czyli ogniskuje, na odległych obiektach.”
Dolne „i” (dla widzenia z daleka)
Jak na ekranie z przekrojem oka, dodatkowo u góry podpowiedź o panelu informacji oraz prostokątny panel z tekstem: „Rozkurcz mięśni rzęskowych powoduje odsunięcie się brzegu naczyniówki od soczewki. Więzadła rzęskowe rozciągają się.”
Polecenie 2
R1N915M1LEAS2
bg‑blue
Naczyniówka

Przestrzeń między rogówką a tęczówką nazywana jest przednią komorą oka, a przestrzeń między tęczówką, soczewką a ciałem rzęskowym to tylna komora oka. Obie komory wypełnione są cieczą wodnistą produkowaną przez ciało rzęskowe, która zawiera substancje odżywcze dla oka. 

Wewnętrzna błona nerwowa – siatkówka

Siatkówka jest najbardziej wewnętrzną warstwy ściany oka. Jest to błona światłoczuła, w której są nierównomiernie rozmieszczone komórki receptorowe wrażliwe na światło: czopki i pręciki. Różnią się one położeniem na siatkówce, wrażliwością na światło, aktywnością i pełnią inne funkcje w procesie widzenia.

R156MZPP1JEN4
Zdjęcie przedstawia przekrój przez warstwę siatkówki oka. Na pierwszym zdjęciu widoczna jest gałka oczna, która ma postać kulistą. Na drugim zdjęciu znajduje się mikroskopowe zdjęcie warstwy siatkówki. W mikroskopowym zdjęciu widoczne są pręciki i czopki w dolnej warstwie obrazu. Pręciki i czopki mają postać wąskich pionowo ustawionych cienkich słupków, są ze sobą wymieszane. Pręciki zaznaczono kolorem niebieskim, czopki kolorem zielono‑żółtym. Zarówno pręciki, jak i czopki na końcu swojej struktury mają nieznacznie szerszy fragment z kulistą formą. Nad warstwą czopków i pręcików zaznaczono sploty neuronowe.
Siatkówka składa się z 10 warstw komórek nerwowych, które mają zdolność odbierania światła i przekształcania go w impulsy elektryczne docierające do mózgu za pośrednictwem nerwu wzrokowego. W jednej z tych warstw, stanowiącej nabłonek zmysłowy siatkówki, znajdują się czopki i pręciki. Przykryte są one warstwą komórek zwojowych, zawierających specjalny pigment, który również reaguje na światło.
Źródło: Scientific Animations, licencja: CC BY-SA 4.0.

Pręciki

Czopki

ok. 120 mln

ok. 6 mln

Położone głównie w części obwodowej siatkówki.

Położone głównie w części środkowej siatkówki.

Zawierają barwnik światłoczuły – rodopsynęrodopsynarodopsynę.

Zawierają barwnik światłoczuły – jodopsynę.

Wolno reagują na światło.

Szybko reagują na światło.

Odpowiedzialne za widzenie kształtu i ruchu, nawet
przy niewielkiej ilości światła.
Są nieczułe na kolory – umożliwiają widzenie czerni, bieli
oraz odcieni szarości.

Odpowiedzialne za rozróżnianie barw i szczegółów,
ale tylko przy odpowiednio mocnym oświetleniu.

rodopsyna

W środkowej części siatkówki, gdzie skupiane są promienie świetlne wpadające do oka znajduje się miejsce najbardziej ostrego widzenia, zwane plamką żółtą. Występuje tu największa liczba czopków, dlatego plamka żółta charakteryzuje się największą wrażliwością na światło i barwy.

Z tylnej części siatkówki odchodzi nerw wzrokowy. Miejsce to nazywane jest tarczą nerwu wzrokowego. Ze względu na to, że w miejscu tym nie ma czopków i pręcików nazywane bywa również plamką ślepą. 

Polecenie 3

Zgodnie z poniższą instrukcją wykonaj test na istnienie plamki ślepej.

R1GinXeERYMsJ
Na rysunku po lewej stronie widoczny jest mały, czarny znak plus. Po prawej stronie - mała, czarna kropka.
Test na istnienie plamki ślepej.

Wykonaj kolejno następujące czynności:
1. zasłoń lewe oko;
2. popatrz na krzyżyk z odległości ok. 25 cm;
3. powoli skracaj odległość.
Istnienie plamki ślepej (zniknięcie kropki) zauważamy przy odległości ok. 15 cm.

Uczniowie w parach wykonują test na istnienie plamki ślepej. Jeden uczeń wykonuje kolejno polecenia testu, a drugi zapisuje obserwacje i wynik. Razem ustalają wniosek. 

Treść polecenia: 

Test na istnienie plamki ślepej polega na spojrzenie na rysunek i wykonaniu kolejno czynności. Na rysunku po lewej stronie widoczny jest mały, czarny znak plus. Po prawej stronie - mała, czarna kropka.

Czynności, które należy wykonać:

1. zasłonić lewe oko;

2. popatrzeć na krzyżyk z odległości ok. 25 cm;

3. powoli skracać odległość.

Istnienie plamki ślepej (zniknięcie kropki) zauważamy przy odległości ok. 15 cm.

Narządy dodatkowe oka

Narządy dodatkowe oka pełnią funkcje ochronne i ruchowe.

RKlWamuwSukDE1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Narządy dodatkowe oka
      • Elementy należące do kategorii Narządy dodatkowe oka
    • Nazwa kategorii: Aparat ochronny gałki ocznej
        • Elementy należące do kategorii Aparat ochronny gałki ocznej
      • Nazwa kategorii: Powieki
      • Nazwa kategorii: Brwi
      • Nazwa kategorii: Rzęsy
      • Nazwa kategorii: Spojówka
      • Nazwa kategorii: Narząd łzowy
        • Koniec elementów należących do kategorii Aparat ochronny gałki ocznej
    • Nazwa kategorii: Aparat ruchowy gałki ocznej
        • Elementy należące do kategorii Aparat ruchowy gałki ocznej
      • Nazwa kategorii: Mięśnie gałki ocznej
        • Koniec elementów należących do kategorii Aparat ruchowy gałki ocznej
      Koniec elementów należących do kategorii Narządy dodatkowe oka
Elementy budowy narządu wzroku człowieka.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Aparat ochronny gałki ocznej

Aparat ochronny gałki ocznej zabezpiecza oko przed urazami mechanicznymi, niewielkimi ciałami stałymi oraz drobnoustrojami, a zarazem służy higienie oka – jego nawilżaniu i oczyszczaniu.

Powieki

Powieki górna i dolna to fałdy skórne łączące się ze sobą w kątach oka. Powieki mogą wykonywać ruchy dowolne (zgodne z wolą), mruganie spontaniczne (pozwala na nawilżanie gałki ocznej poprzez rozprowadzanie filmu łzowego) i ruchy odruchowe.

Reakcje odruchowe, niezależne od woli, występują w sytuacjach zagrożenia, np. gdy oczy zetkną się ze szkodliwą substancją, dostanie się do nich ciało obce lub gdy są narażone na zbyt duże natężenie światła. Następujące w takich sytuacjach przymykanie chroni oczy przed urazami, a szybkie mruganie umożliwia pozbycie się zanieczyszczeń (czynność ta prowadzi do rozprowadzenia łez po powierzchni gałki ocznej i wraz z nimi wydalenie zanieczyszczeń poza powierzchnię oka). Reakcje odruchowe są błyskawiczne: trwają zaledwie 100–150 ms.

Spojówka

Spojówka to przezroczysta błona śluzowa wyścielająca wewnętrzną powierzchnię powiek oraz przednią część gałki ocznej – rogówkęrogówkarogówkę. Jest ona wyposażona w gruczoły wydzielające śluz (bogaty w lepkie białko – mucynę), będący jednym ze składników filmu łzowego.

Rzęsy

Na przedniej powierzchni obu powiek występują rzęsy – lekko zaginające się włosy. Stanowią one rodzaj zewnętrznej osłony oka – wyłapują i zatrzymują cząsteczki pyłu, kurzu oraz innych drobnych zanieczyszczeń.

Brwi

Brwi tworzą krótkie, gęste włosy, rosnące na łukach nadoczodołowych. Głównym zadaniem brwi jest chronienie gałki ocznej przed spływającym z czoła potem (czasem też deszczem i krwią). Ponadto, podobnie jak rzęsy, chronią oko przed zanieczyszczeniami.

Narząd łzowy

Głównym elementem narządu łzowego jest gruczoł łzowy, wytwarzający nieprzerwanie płynną wydzielinę - łzy, której głównym składnikiem jest woda oraz białka bakteriobójcze, np. lizozym. Gruczoł łzowy znajduje się powyżej gałki ocznej, w górnej części oczodołu. Narząd łzowy jest osobny dla każdego oka.

Łzy wraz z wydzieliną gruczołów w spojówce tworzą na powierzchni oka film łzowy, który nawilża i chroni powierzchnię oka, usuwając zanieczyszczenia oraz drobnoustroje. 

rogówka
R1VD51ZJ51H1D
Ilustracja interaktywna przedstawia wybrane elementy aparatu ochronnego gałki ocznej. Widoczny jest przekrój gałki ocznej, otoczonej przez podłużne warstwy mięśni. Do elementów ochronnych należą: 1. Brew, to rząd włosów znajdujących się nad powieką oka , 2. Mięsień okrężny oka (na ilustracji znajduje się w powiece, i poniżej niej oraz pod gałką oczną), 3. Mięsień dźwigacz powieki górnej (na ilustracji mięsień jest podłużny, ma prążki, usytuowany jest nad gałką oczną), 4. Spojówka (na ilustracji to błona śluzowa pokrywająca wewnętrzną część powiek), 5. Rzęsy, 6. Rogówka (na ilustracji to przezroczysta przednia błona oka), 7. Tkanka tłuszczowa (na ilustracji znajduje się za gałką oczną).
Oko człowieka – wybrane elementy aparatu ochronnego gałki ocznej.
Źródło: OpenStax College, dostępny w internecie: Anatomy & Physiology, Connexions Web site, licencja: CC BY 3.0.
Aparat ruchowy gałki ocznej

Aparat ruchowy gałki ocznej tworzy sześć mięśni zbudowanych z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej: cztery mięśnie proste oraz dwa mięśnie skośne.

Mięśnie gałki ocznej są przyczepione z jednej strony do ściany oczodołu, a z drugiej – do gałki ocznej (twardówki).

1
R1JAf7XGmQlVK
Ilustracja interaktywna przedstawia przód oka umieszczonego w oczodole. W górnej części gałki ocznej jest mięsień skośny górny - ma swój przyczep w tylnej części gałki i biegnie ku przodowi wzdłuż górnej i przyśrodkowej ściany oczodołu. Następnie na górze gałki ocznej jest mięsień prosty górny. Leży pod dźwigaczem powieki górnej i kieruje się od przodu i bocznie. Po prawej stronie oka na schemacie jest mięsień prosty przyśrodkowy, a po przeciwnej stronie mięsień prosty boczny. W dolnej części oka leży mięsień prosty dolny. Przyczepiony jest do gałki ocznej i oczodołu. Opisano: 1. Mięsień prosty górny powoduje ruch oka do góry, przywodzenie, skręcanie do wewnątrz ( w kierunku nosa), podnoszenie, 2. Mięsień prosty przyśrodkowy przywodzenie (ruch w kierunku nosa), 3. Mięsień prosty boczny odwodzenie (ruch w bok w kierunku skroni), 4. Mięsień prosty dolny powoduje ruch oka do dołu, przywodzenie, skręcanie na zewnątrz, opuszczanie.
Mięśnie gałki ocznej: widok z przodu.
Źródło: Patrick J. Lynch, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.5.
R1Iw73RyhL4HE
Ilustracja interaktywna przedstawia usytuowanie mięśni oka z boku. W górnej części gałki ocznej jest mięsień skośny górny - ma swój przyczep w tylnej części gałki i biegnie ku przodowi wzdłuż górnej i przyśrodkowej ściany oczodołu. Następnie na górze gałki ocznej jest mięsień prosty górny. Leży pod dźwigaczem powieki górnej i kieruje się od przodu i bocznie. Z boku gałki ocznej, mniej więcej na środku, jest krótki mięsień prosty przyśrodkowy. W dolnej części oka leży mięsień prosty dolny. Jest długi. Biegnie wzdłuż dolnej ściany oczodołu, przy czym w swojej części przedniej oddzielony jest od oczodołu mięśniem skośnym dolnym (stosunkowo krótkim). Następnie kieruje się do przodu i nieco bocznie. On również kończy się na twardówce, przy czym linia przyczepu jest wypukła do przodu i ustawiona skośnie. Opisano: 1. Mięsień skośny górny. Umożliwia ruch gałki ocznej do dołu, jej odwodzenie oraz skręcanie do wewnątrz., 2. Mięsień prosty górny. Umożliwia ruch gałki ocznej do góry, jej przywodzenie oraz skręcanie do wewnątrz (w kierunku nosa)., 3. Mięsień prosty boczny. Umożliwia odwodzenie gałki ocznej (ruch w bok w kierunku skroni)., 4. Mięsień skośny dolny. Odpowiada za ruch oka do góry, jego odwodzenie, skręcanie na zewnątrz., 5. Mięsień prosty dolny. Umożliwia ruch gałki ocznej do dołu, jej przywodzenie, skręcanie na zewnątrz oraz opuszczanie.
Mięśnie gałki ocznej: widok z boku.
Źródło: Wikimedia Commons, Patrick J. Lynch, licencja: CC BY 2.5.

Mechanizm widzenia

Zanim promienie świetlne odbite od przedmiotu obserwacji dotrą do siatkówki, przechodzą przez elementy optyczne oka, tj. rogówkę, soczewkę oraz ciało szkliste. Na powierzchni rogówki i soczewki promienie świetlne skupiają się w jednym punkcie i ulegają refrakcji, czyli załamaniu. W rezultacie na siatkówce powstaje obraz rzeczywisty, pomniejszony i odwrócony w stosunku do obserwowanego obiektu.

R135G2TNK2MTH
Grafika przedstawia powstawanie obrazu obiektu na siatkówce. Po lewej stronie znajduje się schemat budowy oka, natomiast po prawej znajduje się rysunek mężczyzny. Na schemacie zaznaczono rogówkę, komorę przednią, soczewkę oka, źrenice oraz ciało szkliste. Dwie linie zostały poprowadzone od stóp człowieka do górnej części soczewki i kolejne dwie linie zostały poprowadzone od głowy mężczyzny do dolnej części soczewki. Na tyle ciała szklistego znajduje się odwrócony i pomniejszony obraz mężczyzny.
Obraz obiektu na siatkówce: rzeczywisty, pomniejszony i odwrócony.
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.

Barwniki światłoczułe zawarte w czopkach i pręcikach pochłaniają światło i ulegają przemianom chemicznym, co powoduje zamianę bodźca świetlnego w bodziec nerwowy.  

Dla zainteresowanych

Każdy pręcik zawiera wrażliwy na światło barwnik, zwany rodopsyną. Rodopsyna zbudowana jest z białka opsynyopsynyopsyny i części barwnikowej: 11-cis-retinaluretinalretinalu (aldehydu, będącego pochodną witaminy A). Pod wpływem energii świetlnej dochodzi do przekształcenia (izomeryzacjiizomeryzacjaizomeryzacji) 11-cis-retinalu w 11-trans-retinal. Następuje wówczas odłączenie retinalu od rodopsyny i powstaje opsyna. Proces ten prowadzi do wyzwolenia impulsu nerwowego.

W ciemności zachodzi proces resyntezy, podczas której 11-trans-retinal ulega przekształceniu w formę cis. Innym źródłem retinalu jest witamina A, która może ulec  przekształceniu do 11-cis-retinalu lub do 11-trans-retinalu (który następnie jest przekształcany do 11-cis-retinalu). Powstały 11-cis-retinal łączy się z opsyną, odtwarzając cząsteczkę rodopsyny.

R7IPr1ajgy0OD
Schemat przedstawia procesy chemiczne w pręcikach umożliwiające powstanie wrażenia wzrokowego. Od prostokąta z napisem światło biegnie w dół strzałka do prostokąta z napisem rodopsyna, pod którym znajdują się połączone ze sobą dwa prostokąty z napisami 11‑cis‑retinal i opsyna. Od prostokąta z napisem 11‑cis‑retinal biegnie strzałka w dół do prostokąta 11‑trans‑retinal. Obok niego znajduje się niepołączony z nim prostokąt z napisem opsyna. Do prostokąta z napisem 11‑trans‑retinal od prostokąta z napisem witamina A biegnie strzałka od dołu. Od napisu witamina A i 11‑trans‑retinal biegną łączące się strzałki do napisu 11‑cis‑retinal. Wzdłuż tych strzałek biegnie napis ciemność.
Procesy chemiczne w pręcikach umożliwiające powstanie wrażenia wzrokowego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
izomeryzacja
opsyny
retinal
Dla zainteresowanych

Impuls nerwowy przekazywany jest z fotoreceptorów do komórek dwubiegunowych, a następnie do ciał komórek zwojowych i ich aksonów. Aksony komórek zwojowych wchodzą w skład nerwu wzrokowego.

RwPDHcFz2gZED
Grafika przedstawia przekrój przez siatkówkę oka. Z lewej strony grafiki znajduje się strzałka opisująca kierunek światła skierowana na naczyniówkę, która jest pierwszą warstwą siatkówki. Pod naczyniówką znajduje się warstwa nabłonkowo‑nerwowa. Najbliżej naczyniówki znajduje się rząd komórek zwojowych. Ich aksony łączą się, tworząc nerw wzrokowy. Odpowiadają za dalsze przekazywanie impulsów nerwowych do ośrodków wzrokowych mózgu. Pod nimi znajdują się komórki dwubiegunowe. Tworzą one połączenia synaptyczne z jednej strony z fotoreceptorami, z drugiej z komórkami zwojowymi. Przenoszą informacje z fotoreceptorów do komórek zwojowych. Za nimi znajdują się pręciki, czyli fotoreceptory położone w peryferyjnych obszarach siatkówki, wrażliwe na natężenie światła. Umożliwiają postrzeganie ruchu i kształtu. Pomiędzy nimi znajdują się czopki, czyli fotoreceptory wrażliwe na barwy, skupione głównie w centrum siatkówki. Największe zagęszczenie czopków występuje w plamce żółtej – strefie najostrzejszego widzenia. Na siatkówce rozmieszczone są trzy typy czopków, w których każdy zawiera inny barwnik wzrokowy: czerwony, zielony lub niebieski, pochłaniający światło o innej długości fali, co umożliwia widzenie kolorów. Za nimi znajduje się nabłonek barwnikowy, utworzony z gęsto ułożonych komórek zawierających ciemny pigment, który pochłania nadmiar światła. W warstwie nabłonkowo‑nerwowej znajduje się nerw wzrokowy, którego zakończenie w nabłonku barwnikowym określamy jako tarcze nerwu wzrokowego.
Przekrój przez siatkówkę oka i kolejność pobudzenia komórek. W fotoreceptorach pod wpływem światła powstaje impuls nerwowy. Przekazywany jest on następnie do komórek dwubiegunowych, które pobudzają komórki zwojowe. Aksony komórek zwojowych tworzą nerw wzrokowy.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Impuls nerwowy wytworzony w siatkówce jest przekazywany nerwem wzrokowym do mózgu. Po opuszczeniu gałek ocznych nerwy wzrokowe krzyżują się w skrzyżowaniu wzrokowymskrzyżowanie wzrokoweskrzyżowaniu wzrokowym, gdzie włókna z każdego oka rozdzielają się na dwie drogi wzrokowe, każda zawierająca informacje z oka prawego i lewego. Dzięki temu lewa połowa kory wzrokowej w płacie potylicznym przetwarza sygnały pochodzące z lewej strony siatkówki obu oczu (czyli z prawej strony pola widzenia), a prawa połowa kory – sygnały z prawej strony siatkówki obu oczu (z lewej strony pola widzenia). W ośrodkach wzrokowych płata potylicznego następuje dalsze przetwarzanie obrazu: rozpoznawanie obiektów oraz identyfikacja ruchu. 

Na tym etapie mózg nie tylko przetwarza cechy poszczególnych obrazów, ale również aktywnie je integruje z obu oczu, co prowadzi do wytworzenia widzenia stereoskopowego. Polega ono na porównywaniu niewielkich różnic w obrazach docierających z prawego i lewego oka, dzięki czemu możliwe jest precyzyjne ocenianie głębi, odległości i trójwymiarowego ułożenia obiektów w przestrzeni. W rezultacie postrzegamy świat nie jako płaską scenę, lecz jako przestrzenną, trójwymiarową całość.

skrzyżowanie wzrokowe
RVU2LH6QNQATQ
Schemat przedstawia drogi wzrokowe i pola widzenia. Po lewej stronie grafiki znajduje się mózg. Pierwotna kora wzrokowa znajduje się na samym tyle mózgu. Promienistość wzrokowa to pasma włókien nerwowych przekazujących impulsy nerwowe do kory wzrokowej. Pierwotna kora wzrokowa jednej półkuli mózgu otrzymuje informacje z obu siatkówek. Dzięki temu informacja wzrokowa napływająca z siatkówki zostaje uporządkowana. W skrzyżowaniu wzrokowym krzyżują się drogi wzrokowe oka lewego oraz oka prawego. Szlakiem wzrokowym określamy drogę przenoszenia bodźców wzrokowych z siatkówki gałki ocznej do pierwszorzędowej kory wzrokowej. Nerw wzrokowy przebiega od siatkówki do skrzyżowania wzrokowego. Po prawej stronie grafiki znajduje się jabłko. Pomiędzy nim a gałkami ocznymi znajduje się zakolorowany łuk podzielony na 3 strefy. Górny oraz dolny wielokąt oznaczają jednooczne pole widzenia, natomiast na ich przecięciu znajduje się obuoczne pole widzenia.
Drogi wzrokowe i pola widzenia.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wady i choroby oczu

Wady wzroku

Wada wzroku to niezdolność oka do tworzenia prawidłowo zogniskowanego obrazu na w centralnej części siatkówki (plamce żółtej). Wady tego typu obejmują nadwzroczność (dalekowzroczność), krótkowzroczność i astygmatyzm (niezborność).

1
Nadwzroczność (dalekowzroczność)10

Przy nadwzroczności promienie światła wpadające równolegle do oka skupiają się w ognisku położonym za siatkówką. Przyczyną tej wady wzroku jest najczęściej zbyt krótka oś przednio‑tylna gałki ocznej.

Nadwzroczność wyrównują okulary ze szkłami skupiającymi (soczewki wypukłe, tzw. plusy), które skupiają promienie światła na siatkówce.

R10EIVS7C9xoJ1
Ilustracja przedstawia dwie gałki oczne, na których pokazano nadwzroczności. Zaznaczono przednią część oka - rogówkę, ciało szkliste - substancję wypełniającą tylną część gałki ocznej, oraz siatkówkę. W oku nadwzrocznym równoległe promienie świetne ogniskowane są za siatkówką. Po korekcji przez soczewkę skupiającą, wypukłą, okularów skupiają się prawidłowo - na siatkówce.
Nadwzroczność: A – bieg promieni światła w oku nadwzrocznym; B – po korekcji przez soczewkę okularów.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Krótkowzroczność40

Wada ta spowodowana jest zbyt silnym załamywaniem światła przez układ optyczny oka lub wydłużeniem się gałki ocznej w osi przednio‑tylnej. W rezultacie obraz powstaje przed siatkówką zamiast na niej, a przedmioty oddalone widziane są jako nieostre. 

R1RKkLJDpzZUv1
Ilustracja przedstawia dwie gałki oczne, na których pokazano wadę krótkowzroczności. Zaznaczono przednią część oka - rogówkę, ciało szkliste - substancję wypełniającą tylną część gałki ocznej, oraz siatkówkę. W oku krótkowzrocznym równoległe promienie świetne ogniskowane są przed siatkówką. Po korekcji przez soczewkę wklęsłą okularów skupiają się prawidłowo - na siatkówce.
Krótkowzroczność: A – bieg promieni światła w oku krótkowzrocznym; B – po korekcji przez soczewkę okularów.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Krótkowzroczność korygują okulary ze szkłami rozpraszającymi (wklęsłymi, tzw. minusami).

Astygmatyzm (niezborność oka)40

Jest to zniekształcenie obrazu wywołane różnicami w załamywaniu światła wzdłuż różnych południków gałki ocznej. Najczęściej przyczyną jest nieprawidłowa krzywizna rogówki lub soczewki.

R5PoF7B1CwicD1
Dwie ilustracje przedstawiają schemat budowy gałki ocznej człowieka. Pokazano zdrowe oko i z astygmatyzmem. W zdrowym i chorym oku zaznaczono te same elementy: w przedniej części źrenicę, tęczówkę, soczewkę, następnie siatkówkę, twardówkę, ciało szkliste, plamkę żółtą, plamkę ślepą, nerw wzrokowy oraz ognisko skupienia promieni świetlnych na siatkówce. W przypadku zdrowego oka światło wpadające do oka przez źrenicę skupia się na tylnej powierzchni oka - na siatkówce, w rejonie plamki ślepej, z której wychodzi nerw wzrokowy. W przypadku astygmatyzmu wiązka światła wpadająca do oka rozwidla się - wiązka światła dociera do siatkówki powyżej i poniżej nerwu wzrokowego.
Porównanie oka zdrowego (po lewej) i oka z astygmatyzmem (po prawej).
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Korekcję astygmatyzmu można osiągnąć dzięki specjalnie dobranym szkłom cylindrycznym lub sferyczno‑cylindrycznym.

Do opisania i określenia stopnia nasilenia wad wzroku używa się jednostki zwanej dioptrią. Jest to miara mocy skupiającej soczewek w okularach, która wskazuje, jak silnej korekcji wzroku potrzebuje dana osoba. Dioptrie mogą przyjmować wartości dodatnie lub ujemne. Dioptrie dodatnie odnoszą się do soczewek stosowanych w dalekowzroczność (soczewki skupiające), ujemne - w krótkowzroczność (soczewki rozpraszające). 

bg‑blue

Przeanalizuj symulację interaktywną, a następnie wykonaj polecenia.

1
1
Symulacja 2

Korzystając z symulacji interaktywnej zaobserwuj bieg promieni w oku z wadami wzroku i sposoby ich korekcji.

R1ATQFRXOA27R1
Symulacja prezentuje prawidłowa refrakcję oka oraz przy krótkowzroczności i nadwzroczności. Przy prawidłowej refrakcji oka promienie świetlne skupiają się na tylnej części oka, czyli na siatkówce. W oku krótkowzrocznym równoległe promienie świetne ogniskowane są przed siatkówką. Po korekcji przez soczewkę wklęsłą okularów skupiają się prawidłowo - na siatkówce. W oku nadwzrocznym równoległe promienie świetne ogniskowane są za siatkówką. Po korekcji przez soczewkę skupiającą okularów skupiają się prawidłowo - na siatkówce.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7NAZ6SC1

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Symulacja 2

Symulacja prezentuje prawidłową refrakcję oka oraz przy krótkowzroczności i nadwzroczności. Przy prawidłowej refrakcji oka promienie świetlne skupiają się na tylnej części oka, czyli na siatkówce. W oku krótkowzrocznym równoległe promienie świetlne ogniskowane są przed siatkówką. Po korekcji przez soczewkę wklęsłą okularów skupiają się prawidłowo - na siatkówce. W oku nadwzrocznym równoległe promienie świetne ogniskowane są za siatkówką. Po korekcji przez soczewkę skupiającą okularów skupiają się prawidłowo - na siatkówce.

Polecenie 4
RBRnQB3EZPri5
Przeanalizuj symulację interaktywną, a następnie określ przyczyny i skutki przedstawionych wad wzroku. (Uzupełnij).
Polecenie 5
RiMDrDVX2NpHh
Wypisz rodzaje soczewek, które są stosowane do korekcji wad wzroku, oraz wyjaśnij sposób ich działania. (Uzupełnij).
bg‑blue

Choroby oczu

Choroby oczu mogą prowadzić do zaburzeń widzenia, a nawet całkowitej utraty wzroku. Do przyczyn chorób narządu wzroku należą urazy mechaniczne, czynniki genetyczne, drobnoustroje chorobotwórcze, wirusy, niedostateczna higiena narządu wzroku lub inne choroby organizmu, np. cukrzyca czy nowotwory. Wśród schorzeń oczu możemy wyróżnić choroby zapalne i przewlekłe.

Choroby zapalne oczu
Zapalenie spojówek10

Zapalenie spojówek jest jedną z najczęściej spotykanych chorób zakaźnych narządu wzroku. Może występować jako samodzielne zapalenie błony śluzowej oka albo towarzyszyć schorzeniom górnych dróg oddechowych, alergiom czy infekcjom bakteryjnym lub wirusowym.

R7CbhY2xWZoBS1
Ilustracja przedstawia ludzkie oko. Z oka spływają łzy. W dolnej części oka i w kąciku okaz jest zaczerwienienie. To zapalenie powiek. Widoczne są zaczerwienienie i obrzęk spojówek.
Spojówka jest szczególnie wrażliwa na ostre światło, zanieczyszczenia i działanie czynników biologicznych: bakterii, wirusów, grzybów.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Przyczyny

  • zakażenie bakteryjne lub wirusowe;

  • czynniki drażniące (np. dym, pył, zanieczyszczenia powietrza);

  • nieprawidłowe wydzielanie łez;

  • niewłaściwy skład łez;

  • zapalenie alergiczne;

  • źle dobrane soczewki kontaktowe;

  • zbyt długie patrzenie w ekran monitora.

Objawy

  • zaczerwienienie oczu;

  • pieczenie;

  • łzawienie;

  • swędzenie;

  • uczucie ciała obcego pod powiekami;

  • obecność wydzieliny, która może powodować sklejanie rzęs i powiek (dotyczy przede wszystkim bakteryjnego zapalenia spojówek).

Leczenie

Najczęściej wystarczy częste przemywanie oczu, stosowanie chłodnych okładów i kropli nawilżających (bez konserwantów). Gdy stan zapalny nie ustępuje, należy zgłosić się do lekarza, który może zalecić stosowanie kropli lub maści z antybiotykiem (w przypadku bakteryjnego zapalenia spojówek) czy kropli alergicznych (w przypadku zapalenia spojówek wywołanego alergią). Wirusowe zapalenie spojówek zazwyczaj ustępuje w sposób samoistny.

Jęczmień40

Jęczmień ma postać bolesnego guzka, który powoduje obrzęk powiek. Powstaje w wyniku zapalenia gruczołów oka lub zapalenia mieszka włosowego rzęs.

R1POOecKZOdPF1
Ilustracja przedstawia ludzkie oko oraz obraz anatomiczny gałki ocznej. Na górnej powiece widać czerwone wybrzuszenie. To jęczmień. W wersji anatomicznej znajduje się ono tuż nad rzęsami na górnej powiece.
Guzek zapalny może występować na powiece górnej lub dolnej, na jej zewnętrznej powierzchni lub pod nią, może być pojedynczy lub mnogi.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Przyczyny

  • najczęstsza przyczyna: zakażenie drobnoustrojami (głównie bakteriami gronkowca) na skutek zatarcia oczu brudnymi rękami;

  • przebywanie w oparach dymu papierosowego lub środków chemicznych;

  • długotrwały stres;

  • obniżenie odporności organizmu;

  • nieprawidłowa higiena oczu;

  • niedokładnie lub niewłaściwie wykonany demakijaż, źle dobrane kosmetyki;

  • alergie oczu.

Objawy

  • ból i obrzęk powiek;

  • mały, bolesny ropień na powiece;

  • zaczerwienienie powieki;

  • swędzenie powieki;

  • łzawienie;

  • światłowstręt.

Leczenie

Ciepłe okłady, masaż powieki. Gdy objawy nie ustępują lub się nasilają, wymagana jest konsultacja z lekarzem, który przepisze krople lub maść z antybiotykiem.

Ważne!

  • Podczas stanów zapalnych narządu wzroku nie wolno dotykać chorych oczu i ich okolic (poza czynnościami pielęgnacyjnymi), używać soczewek kontaktowych, stosować makijażu oczu.

  • Profilaktyka chorób zapalnych oczu oparta jest przede wszystkim na właściwej i starannej higienie wzroku.

Choroby przewlekłe oczu
Zaćma10

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zaćma, zwana także kataraktą, należy do najczęstszych przyczyn pogarszania się ostrości wzroku osób w różnym wieku, choć na chorobę tę cierpią przede wszystkim osoby starsze. Polega ona na mętnieniu naturalnie przejrzystej soczewki. Nieleczenie tej przewlekłej choroby oczu prowadzi do utraty wzroku.

R11HEgRAMW9iM1
Ilustracja przedstawia obraz anatomiczny okaz z przejrzystą soczewką, w której przedstawiono światło ze skupionym obrazem. Promienie świetlne dostają się do siatkówki. Przy chorej, zmętniałej soczewce, światło jest przez nią blokowane i rozprasza się za soczewką w postaci promieni.
Zmętnienie soczewki może występować w jej centralnej części lub na jej obwodzie.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1UbIZFISNmoo
Dwa zdjęcia. Ukazują ludzi idących chodnikiem w mieście. Pierwszy obraz jest wyraźny. To normalne widzenie. Drugie zdjęcie jest zamglone. To widzenie osoby chorującej na zaćmę.
Zmętniała soczewka utrudnia promieniom świetlnym dotarcie do siatkówki, dlatego widziany obraz jest mętny i niewyraźny.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Przyczyny

Zaćma w 90% przypadków ma charakter nabyty. Główną przyczyną tej choroby jest starzenie się organizmu (tzw. zaćma starcza) i związane z tym zaburzenia procesów metabolicznych soczewki. Z wiekiem naczynia krwionośne stają się coraz sztywniejsze i dostarczają do soczewki mniej składników odżywczych, przez co soczewka traci elastyczność i przezroczystość.

Ponadto rozwojowi zaćmy sprzyjają (często niezależnie od wieku chorego):

  • choroby przewlekłe, np. cukrzyca;

  • krótkowzroczność;

  • urazy i stany zapalne oczu;

  • kontakt oczu z oparami drażniących substancji chemicznych.

Objawy

  • obniżenie ostrości widzenia, nawet przy stosowaniu okularów korekcyjnych – obraz staje się rozmyty, zamglony, zamazany;

  • uczucie oślepienia w zwykłym światle dziennym;

  • stopniowe zatracanie widzenia w ciemności;

  • problemy z oceną odległości przedmiotów i relacji między nimi;

  • trudności z rozpoznawaniem kolorów.

Leczenie

Całkowite nieinwazyjne wyleczenie zaćmy nie jest możliwe. Leczenie tzw. zaćmy starczej polegające na stosowaniu środków farmakologicznych – w postaci kropli przeciwkataraktowych – może jedynie spowolnić proces pogłębiania się zaćmy. Gdy zmętnienie obejmuje całą soczewkę lub gdy zaćma ma charakter wrodzony, konieczny jest zabieg chirurgiczny polegający na zastąpieniu zmętniałej soczewki naturalnej soczewką syntetyczną.

Nowoczesne leczenie chirurgicznie zaćmy pozwala choremu nie tylko na odzyskanie ostrości widzenia, ale także – dzięki możliwości wyboru rodzaju soczewki – na korektę niektórych wad wzroku (takich jak krótkowzroczność czy astygmatyzm) oraz ochronę oczu przed promieniowaniem UV (niektóre soczewki są wyposażone w filtry UV).

Jaskra40

Jaskra prowadzi do postępującego i nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego wskutek wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego. Wzrost ciśnienia spowodowany jest zaburzeniami przepływu cieczy wodnistej w oku.

R1UVMgete0nEz1
Ilustracja przedstawia zdrowe oko (źrenica jest czarna) oraz drugie oko z jaskrą (źrenica jest biała).
Jaskra zwykle przebiega bezobjawowo, gdy przepływ cieczy wodnistej jest ograniczony. Gdy ulega on zablokowaniu, choroba szybko się rozwija, dając wyraźne objawy, takie jak ból, przekrwienie oka czy zaburzenia widzenia.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R7OpHYBCLve4c
Ilustracja przedstawia dwa pola widzenia. Jedno osoby zdrowej, drugie chorującej na jaskrę. Widoczna jest droga. Po dwóch stronach rośnie las. U osoby chorej obrzeża zdjęcia są ciemne.
Pole widzenia w oku osoby zdrowej (po lewej) i chorującej na jaskrę (po prawej). Stopniowy zanik nerwu wzrokowego powoduje zawężenie pola widzenia i obniżenie ostrości wzroku.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R16ZK0AmeSq3U
Ilustracja interaktywna przedstawia anatomiczną budowę oka. Opisano i zaznaczono komorę przednią. Znajduje się ona pomiędzy rogówką a tęczówką i soczewką. Komora tylna jest ograniczona z przodu przez tęczówkę, z tyłu przez ciało szkliste, z boku przez ciało rzęskowe, a przyśrodkowo przez soczewkę. Strzałką zaznaczono odpływ cieczy wodnistej. Ciecz wytwarzana jest w tylnej komorze oka w wyrostku rzęskowym. Przez źrenicę dostaje się do komory przedniej oka. Stamtąd nadmiar cieczy wodnistej jest odprowadzany kanałem do żył rzęskowych i spojówkowych. W pobliżu siatkówki zaznaczono nerw wzrokowy.
Przepływ cieczy wodnistej w oku osoby zdrowej.

Ciało rzęskowe stale produkuje ciecz wodnistą, która wypełnia przednią i tylną komorę oka. Ciecz zawiera substancje odżywcze niezbędne do prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku, pomaga w usuwaniu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii oraz utrzymaniu prawidłowego napięcia (ciśnienia) gałki ocznej. Z komory przedniej oka ciecz wodnista odprowadzana jest do naczyń krwionośnych siatkówki. Jeśli szybkość produkowania i odprowadzania cieczy wodnistej równoważą się, ciśnienie w gałce ocznej utrzymywane jest na stałym poziomie.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RWwydmL2IlLVj
Ilustracja interaktywna przedstawia anatomiczną budowę oka. Opisano i zaznaczono komorę przednią. Znajduje się ona pomiędzy rogówką a tęczówką i soczewką. Komora tylna jest ograniczona z przodu przez tęczówkę, z tyłu przez ciało szkliste, z boku przez ciało rzęskowe, a przyśrodkowo przez soczewkę. Strzałką zaznaczono brak odpływu cieczy wodnistej. Ciecz wytwarzana jest w tylnej komorze oka w wyrostku rzęskowym. W pobliżu siatkówki zaznaczono nerw wzrokowy. Na gałce ocznej narysowano okrąg ze strzałkami ułożonymi promieniście dookoła niego na zewnątrz.
Zaburzenia przepływu cieczy wodnistej w oku osoby chorującej na jaskrę.

Jeśli odpływ cieczy wodnistej jest ograniczony (90% chorych) lub zablokowany (10% przypadków), wzrasta ciśnienie wewnątrzgałkowe, które powoduje ucisk na nerw wzrokowy. Włókna nerwowe stopniowo zostają zniszczone, co w konsekwencji prowadzi do zaniku nerwu wzrokowego i całkowitej utraty wzroku.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Przyczyny

Istnieje wiele czynników sprzyjających rozwojowi jaskry. Jednym z najważniejszych jest występowanie tej choroby wśród najbliższych członków rodziny, co zwiększa ryzyko zachorowania ośmiokrotnie.

Objawy

  • zaburzenia ostrości widzenia;

  • pojawienie się plamek w polu widzenia;

  • przewlekłe zapalenie spojówek;

  • bóle głowy i oczu.

Leczenie

W leczeniu jaskry mającym na celu zatrzymanie lub opóźnienie rozwoju choroby stosuje się leki (krople lub tabletki) obniżające ciśnienie w gałce ocznej. W stanach zaawansowanych konieczne jest leczenie laserowe lub chirurgiczne, które pozwala na odblokowanie odpływu cieczy wodnistej.

Ciekawostka

Zaburzenie pracy mięśni okoruchowych może prowadzić do zeza - wady wzroku polegającej na nierównoległym ustawienia gałek ocznych przy patrzeniu na ten sam punkt. Skutkiem zeza może być podwójne lub nieostre widzenie, a także zaburzone postrzeganie głębi.

Higiena wzroku

Aby cieszyć się zdrowymi oczami i sprawnym wzrokiem, przestrzegaj następujących zasad:

  • myj często i dokładnie ręce, a najlepiej unikaj dotykania rękami okolic oczu;

  • nie pożyczaj soczewek kontaktowych, kosmetyków do oczu itp.;

  • soczewki kontaktowe przechowuj zgodnie z zaleceniami producenta;

  • dbaj o właściwą korektę wad wzroku;

  • zapewnij sobie oświetlenie o właściwym natężeniu, a najlepiej – kiedy tylko to możliwe – unikaj światła sztucznego;

  • podczas pracy przy komputerze rób regularne przerwy (co najmniej kwadrans co dwie godziny, optymalnie – 5 min raz na godzinę) i spójrz w dal, np. przez okno, dbaj o właściwą postawę ciała i odległość monitora od oczu (od 50 do 70 cm), korzystaj z monitorów o dużej przekątnej (minimum 14 cali), od czasu do czasu świadomie mrugaj, nawilżaj oczy specjalnie przeznaczonymi do tego kroplami (bez konserwantów);

  • pamiętaj o odpowiedniej temperaturze pomieszczenia (od 20 do 22°C), czystości powietrza i jego właściwym nawilżeniu;

  • utrzymuj właściwy poziom nawodnienia organizmu;

  • stosuj dietę bogatą w witaminy i minerały, w tym przede wszystkim w witaminę A, E i C, miedź, cynk i selen;

  • wysypiaj się;

  • chroń oczy przed ostrym słońcem, nosząc okulary słoneczne z filtrem UV.

Podsumowanie

  • Oko jest narządem zmysłu przystosowanym do odbioru bodźców świetlnych.

  • Oko składa się z gałki ocznej oraz narządów dodatkowych. 

  • Ścianę gałki ocznej tworzą: - twardówka – zewnętrzna, biała, włóknista błona ochraniająca oko; jej przednia, przezroczysta część to rogówka,
    - naczyniówka – środkowa warstwa z naczyniami krwionośnymi; w przedniej części tworzy ciało rzęskowe i tęczówkę (z otworem – źrenicą),
    - siatkówka – wewnętrzna warstwa zawierająca fotoreceptory: pręciki – wrażliwe na natężenie światła (widzenie nocne), czopki – odbierają barwy (widzenie dzienne).

  • Wnętrze gałki ocznej wypełnia ciało szkliste, a załamywanie światła umożliwia soczewka, zmieniająca kształt dzięki działaniu mięśni rzęskowych (akomodacja).

  • Narządy dodatkowe oka pełnią funkcje ochronne i ruchowe. Do struktur ochronnych należą:
    - powieki – chronią oko przed urazami i nadmiernym światłem.
    - rzęsy i brwi – zatrzymują kurz i drobiny.
    - narząd łzowy – wytwarza łzy, które nawilżają rogówkę, a znajdujący się w nich lizozym działa przeciwbakteryjnie.
    - spojówka – cienka błona pokrywająca wewnętrzną stronę powiek i część gałki ocznej, zabezpiecza przed wysychaniem i drobnoustrojami.

  • Droga światła i impulsu nerwowego w procesie widzenia obejmuje: promienie świetlne → rogówka → źrenica → soczewka → ciało szkliste → siatkówka → nerw wzrokowy → kora wzrokowa w płacie potylicznym.

  • Wady wzroku:
    - Krótkowzroczność – obraz powstaje przed siatkówką (do korekcji stosowane są soczewki rozpraszające).
    - Dalekowzroczność – obraz powstaje za siatkówką (do korekcji stosowane są soczewki skupiające).
    - Astygmatyzm – zniekształcenie obrazu przez nierówną krzywiznę rogówki lub soczewki (do korekcji stosuje się soczewki cylindryczne).

  • Choroby oka:
    - Zaćma (katarakta) – zmętnienie soczewki, utrata ostrości widzenia.
    - Jaskra – wzrost ciśnienia śródgałkowego prowadzący do uszkodzenia nerwu wzrokowego.
    - Zapalenie spojówek -może mieć różną przyczynę, objawia się bólem i zaczerwienieniem oczu
    - Jęczmień - bolesny guzek na powiece spowodowany zwykle przez zapalenie gruczołów oka lub mieszków włosowych rzęs.

  • Odpowiednie oświetlenie, przerwy w pracy przy ekranach, dieta bogata w witaminę A i luteinę, regularne badania okulistyczne to podstawa higieny narządu wzroku.

Ćwiczenia utrwalające

1
Ćwiczenie 1
R13asFVM8fx2Q1
Wysłuchaj nagrań słówek w słowniczku i naucz się ich prawidłowej wymowy.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ćwiczenie 1
R1WJooXDloEkn
Uzupełnij luki w tekście. Środkowa część błony naczyniowej oka to 1. soczewka, 2. ciało rzęskowe, 3. akomodacji, 4. mięsień rzęskowy, którego najważniejszą część stanowi 1. soczewka, 2. ciało rzęskowe, 3. akomodacji, 4. mięsień rzęskowy. Na jego włóknach (więzadłach), układających się podobnie jak szprychy w kole roweru, zawieszona jest 1. soczewka, 2. ciało rzęskowe, 3. akomodacji, 4. mięsień rzęskowy. Jest ona dwuwypukła, przezroczysta, elastyczna i nie zawiera naczyń krwionośnych, a jej grubość zależy od stanu 1. soczewka, 2. ciało rzęskowe, 3. akomodacji, 4. mięsień rzęskowy. Skurcze mięśnia rzęskowego umożliwiają zmiany kształtu soczewki, co pozwala na ostre widzenie obrazów z bliska i z daleka.
RD9KJT99JTA46
Ćwiczenie 2
Przyporządkuj odpowiednie cechy do pręcików i czopków. Czopki Możliwe odpowiedzi: 1. widzenie barwne, 2. widzenie nocne, 3. widzenie czarno‑białe, 4. pigment jodopsyna, 5. widzenie dzienne, 6. pigment rodopsyna, 7. wolna reakcja na światło, 8. szybka reakcja na światło Pręciki Możliwe odpowiedzi: 1. widzenie barwne, 2. widzenie nocne, 3. widzenie czarno‑białe, 4. pigment jodopsyna, 5. widzenie dzienne, 6. pigment rodopsyna, 7. wolna reakcja na światło, 8. szybka reakcja na światło
RV8P4ZP89RTSM
Ćwiczenie 3
Łączenie par. Oceń, czy podane stwierdzenia są prawdziwe czy fałszywe.. Czopki jako komórki receptorowe odpowiadają za syntezę światłoczułego barwnika.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Pręciki odbierają różnice w natężeniu promieni świetlnych padających na różne miejsca siatkówki.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Przetwarzanie informacji wzrokowej zachodzi na tarczy nerwu wzrokowego.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Komórki dwubiegunowe tworzą połączenia synaptyczne z dwiema komórkami receptorowymi.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
R1UFVE3XUUUMD
Ćwiczenie 4
Wskaż poprawne określenia. Promienie świetlne, przechodząc przez soczewkę oka, ulegają załamaniu. W rezultacie obraz powstający na siatkówce jest odwróconyprosty, powiększonypomniejszony, rzeczywistypozorny.
RA5ZGQ4EDCUG9
Ćwiczenie 5
Ułóż w prawidłowej kolejności drogę promieni świetlnych w oku człowieka. Elementy do uszeregowania: 1. Rogówka, 2. Komórki nerwowe dwubiegunowe, 3. Ośrodki wzrokowe w mózgu, 4. Siatkówka, 5. Soczewka, 6. Nerw wzrokowy, 7. Komórki nerwowe zwojowe, 8. Komórki receptorowe
RA2TLPCUSLOU7
Ćwiczenie 5
1
R17NN6BO898B8
Ćwiczenie 6
Opisz prawidłowe widzenie oraz wady wzroku: astygmatyzm, krótkowzroczność i dalekowzroczność.
Wady wzroku.
Legenda:
1 – bieg promieni świetlnych
2 – soczewka
3 – siatkówka
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ćwiczenie 6
R2IUhhcdFmPaW
(Uzupełnij).
Podpowiedź
Odpowiedź
RCCPZOG25812V
Ćwiczenie 7
Zaznacz prawidłową odpowiedź
Zbyt wysokie ciśnienie wewnątrzgałkowe może być przyczyną: Możliwe odpowiedzi: 1. zaćmy, 2. zapalenia spojówek, 3. jęczmienia, 4. jaskry
Polecenie 6

Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.

Na dobry początek
Słuch i równowaga