Trubadurzy i truwerzy – muzyczne inspiracje liryki dworskiej

Muzyka średniowiecza - ogólna charakterystyka

R1DtARfW2QLlo1

ilustracja przedstawia muzyków średniowiecznych, siedzących na kamiennej ławie. Jedna z postaci gra na instrumencie, druga trzyma instrument i spogląda na towarzysza. Postać po lewej stronie ubrana jest w niebieskie szaty, a po prawej w czerwone.

Dominującą rolę w epoce średniowiecza odgrywała muzyka religijna, wysławiająca Boga. W jej cieniu uprawiano muzykę świecką, towarzyszącą sprawom dnia codziennego. Muzyka ta tworzona była głównie na dworach, gdzie podkreślała prestiż szlachetnie urodzonych i dostarczała im rozrywki na ucztach, turniejach, ślubach, chrzcinach; podczas podróży i wypraw wojennych. Jej rozkwit nie byłby możliwy bez stabilizacji rycerstwa jako jednej z warstw społecznych, z własnym kodeksem postępowania i kulturą.

Średniowieczna muzyka świecka była w przeważającej części śpiewana jednogłosowo, z towarzyszeniem instrumentu (fidelFidelfidel, harfa, lutnia). Z uwagi na jej ścisłe powiązanie ze słowem, charakteryzując ją odnosimy się do zaczerpniętego z literatury podziału na lirykę i epikę.

Fidel ma owalny i płaski korpus rezonansowy oraz otwory dźwiękowe w kształcie litery C, które odróżniają ją od późniejszych skrzypiec. Istotna jest także krótka szyjka zakończona deską kołkową z pionowymi kołkami, często z pięcioma strunami (tu 4) – w tym jedną burdonową.

RCKPJmGuHVley1

Fotografia przedstawia średniowieczny instrument strunowy o nazwie fidel. Jest on starannie wykonany z jasnego drewna.

Muzyka epicka: chanson de geste i chanson de toile

Świeccy muzycy średniowieczni podczas wykonywania swoich pieśni akompaniowali sobie na instrumentach muzycznych. Najpopularniejszym z nich była lutnia.

Pod grafiką znajdują się dodatkowe informacje oraz nagranie.

Średniowieczne gatunki epickie to przede wszystkim tworzone między XI a XIII wiekiem chanson de geste i chanson de toile. Chanson de geste, czyli pieśni o czynach, przedstawiały historie bohaterów i wielkich wojen, sławiły mądrość władców i relacjonowały opowieści o dalekich krajach. Często odnosiły się do legend celtyckich, zwłaszcza do dziejów rycerzy króla Artura i Okrągłego Stołu, rozpowszechnianych przez irlandzkich mnichów. Do dnia dzisiejszego zachowało się około stu tego typu utworów, niestety, wyłącznie w postaci tekstu literackiego. Za najsłynniejszy z nich uchodzi Pieśń o Rolandzie z XI wieku.

Tematyką chanson de toile była miłość. Najczęściej przedstawiały one historie młodych kobiet, szukających uczucia. Do czasów współczesnych zachowało się zaledwie kilkanaście fragmentów chanson de toile, jednak – podobnie jak chanson de geste – przetrwały wyłącznie teksty literackie. Prawdopodobnie wszystkie te utwory były śpiewnie recytowane z akompaniamentem instrumentu. Towarzysząca recytacji muzyka była zapewne mało zróżnicowana, stanowiła zaledwie tło dla przedstawianych wydarzeń.

Muzyka liryczna: trubadurzy

Przedstawiony na średniowiecznej miniaturze Bernart de Ventadorn (ok. 1130–1195) był trubadurem, poetą i kompozytorem, który mimo niskiego pochodzenia zdobył sławę na dworach Eleonory Akwitańskiej i Rajmunda z Poitiers. Z 40 przypisywanych mu utworów około 18 zachowało się z melodią, co świadczy o ich popularności – najgłośniejszą z nich była Pieśń o skowronku (Can vei la lauzeta mover). Jego twórczość to klasyczny przykład dworskiej liryki miłosnej trubadurów.

RNEGS5HF99BQU1

Ilustracja przedstawia: Trubadur Bernard de Ventadorn na średniowiecznej miniaturze. Średniowieczna miniatura przedstawia trubadura Bernarda de Ventadorn. Postać w niebieskiej szacie znajduje się na złotym tle.

Zdecydowanie większą rolę odgrywała muzyka w twórczości lirycznej. Liryka rycerska narodziła się około 1080 roku na południu Francji, w Prowansji, dzięki działaniom trubadurów. Byli to wędrowni rycerze‑poeci, opiewający wyprawy krzyżowe, śpiewający o okrucieństwach wojen, polityce i – przede wszystkim – dworskiej miłości do damy serca. Trubadurzy nie tylko układali teksty wierszy, ale też komponowali do nich melodie i sami je wykonywali. Tworzyli w języku prowansalskim dʼoc, uznawanym za jeden z dialektów języka francuskiego. Ich muzyka była jednogłosowa, śpiewana wraz z towarzyszeniem instrumentu.

Najbardziej popularnym uprawianym przez trubadurów gatunkiem była canso, czyli pieśń miłosna. Komponowali oni też utwory takie jak sirventes (pieśń polityczna, satyryczna), plankt (pieśń żałobna), alba (pieśń kochanków o rozstaniu o świcie), tenso (pieśń dyskusyjna o miłości), pastorella (pieśń miłosna o rycerzu i pasterce) czy ballada i estampida (pieśni taneczne). Melodie opatrywali życiorysami słynnych twórców (vidas) oraz własnymi komentarzami (razos). Za pierwszego z trubadurów uznaje się Wilhelma z Poitiers (zm. 1126), zaś za ostatniego Guirauta Riquiera (zm. 1292). Wśród rycerzy‑poetów najbardziej wsławili się Bernard de Ventadorn, Raimbaut de Vaqueiras, Pierre Vidal i Folquet de Marseille. Kres sztuki trubadurów przypada około roku 1280, wraz z zakończeniem krucjat.

Za chwilę wysłuchamy dwóch utworów trubadurów. Pierwszy z nich to ciesząca się niesłabnącą przez ponad dwieście lat popularnością Pieśń skowronka Bernarda de Ventadorna - w oryginale Can vei la lauzeta mover. Opowiada ona o nieodwzajemnionym uczuciu poety do damy serca. Drugi z prezentowanych utworów to estampida Calenda maia Raimbauta de Vaqueiras, sławiąca piękno budzącej się przyrody w dniu pierwszym maja (kalenda majowa). Wymieńmy swoje spostrzeżenia po zakończeniu odtwarzania.

Bernard de Ventadorn, jeden z najsłynniejszych trubadurów, stworzył pieśń „Can vei la lauzeta mover” zainspirowany widokiem skowronka wznoszącego się ku niebu z radości — w kontraście do własnego cierpienia z powodu nieodwzajemnionej miłości. Utwór ten stał się jednym z najbardziej znanych przykładów średniowiecznej liryki miłosnej, był kopiowany, parafrazowany i tłumaczony przez wieki, a jego melodia zachowała się do dziś — co jest rzadkością w przypadku pieśni trubadurów. Zwróć uwagę na notację.

RGLF1HSGELJ7J1

Ilustracja przedstawia zapis nutowy Bernard de Ventadorn „Can vei la lauseta mover”.

„Calenda maia” Raimbauta de Vaqueirasa to jedna z niewielu zachowanych estampid – średniowiecznych pieśni tanecznych – do której przetrwała zarówno melodia, jak i tekst. Co ciekawe, Raimbaut nie skomponował melodii samodzielnie, lecz zapożyczył ją od dwóch wędrownych muzyków, a następnie dopisał własne słowa. Utwór ten wychwala radość wiosny i miłości, a jego lekki, rytmiczny charakter czyni go wyjątkowym przykładem połączenia poezji dworskiej z muzyką taneczną tamtej epoki. Zwróć uwagę na notację.

R1X9ZXGOO369C

Ilustracja przedstawia zapis nutowy Raimbaut de Vaqueiras, „Calenda maia”.

Can vei la lauzeta mover Bernarda de Ventadorna to pieśń, w której delikatna, melodyjna linia wokalna wyraża subtelnie emocje trubadura. Utwór opowiada o cierpieniu z powodu nieodwzajemnionej miłości, ukazując charakterystyczną dla liryki dworskiej wrażliwość i głębię uczuć.

Średniowieczna świecka muzyka liryczna: truwerzy

RHjzIZoIO7PVW1

Ilustracja przedstawia Królową Francji i Anglii Eleonorę Akwitańską. Jest to młoda kobieta z pięknie zaplecionymi w warkocze włosami. Ubrana w bogato zdobioną suknię. Twarz ma delikatną, gładką. Lewą rękę unosi ku górze.

Za kontynuatorów spuścizny trubadurów uznaje się truwerów, czyli poetów‑muzyków działających na północy Francji, tworzących w języku dʼoil (z którego powstał współczesny język francuski). Truwerzy przejęli gatunki uprawiane przez trubadurów, zwłaszcza pieśń miłosną canso – w ich języku noszącą nazwę chanson. Komponowali także wielogłosowe motetyMotetmotety i ronda. Duże znaczenie dla rozpowszechniania ich sztuki miała wnuczka trubadura Wilhelma z Poitiers, Eleonora Akwitańska – wielka miłośniczka muzyki. Jako żona króla Francji Ludwika VI, a następnie króla Anglii Henryka Plantageneta, propagowała ich twórczość w Europie. Działalność truwerów datuje się w przybliżeniu na lata 1170–1290. Do najwybitniejszych przedstawicieli zalicza się syna Eleonory, króla Anglii Ryszarda Lwie Serce, a także Adama de la Halle i Gace Brulé.

Muzyka liryczna: minnesingerzy i meistersingerzy

RK7MR4A4GA67Z1

Ilustracja przedstawia: średniowieczna miniatura przedstawiająca Minnesingera Walther von der Vogelweide. Postać w niebieskiej szacie, na głowie, wspartej o dłoń, ma koronę. U boku postaci znajduje się miecz.

Dzięki małżeństwu burgundzkiej księżniczki Beatrycze I z królem Niemiec Fryderykiem I Barbarossą, sztuka trubadurów i truwerów przedostała się na grunt niemiecki. Odpowiednikami francuskich poetów‑rycerzy byli tam minnesingerzy, czyli śpiewacy miłości. W ich twórczości częste były kontrafaktury – pod popularne melodie, przeważnie trubadurów i truwerów, podkładali nowe, niemieckie teksty. Uprawiali gatunki takie jak Lied (pieśń miłosna) i Spruch (pieśń religijna lub polityczna). Ich działalność przypadała na okres od XII do XIV wieku. Do najwybitniejszych z nich zaliczyć można Walthera von der Vogelweide, Friedricha von Hausena, Tannhäusera i Oswalda von Wolkensteina.

Najpopularniejszą pieśnią minnesingera Walthera von der Vogelweide jest  Unter den Linden (Pod lipami). Utwór przedstawia historię młodej dziewczyny i jej kochanka, spotykających się w cieniu drzew. Zgodnie z legendą, miał być on śpiewany przez wojska niemieckie w drodze na bitwę pod Grunwaldem.

Istotną rolę w szerzeniu świeckiej muzyki w Niemczech pod koniec średniowiecza odgrywali meistersingerzy. W przeciwieństwie do minnesingerów, nie wywodzili się oni z rycerstwa, lecz byli rzemieślnikami, zgrupowanymi w gildiach muzycznych. Ich celem było propagowanie pieśni w mieszczaństwie. Meistersingerzy działali w XV i XVI wieku, głównie w Norymberdze, Strasburgu, Monachium i Augsburgu. Za największego z nich uchodził Hans Sachs.

Sylwetki słynnych trubadurów, truwerów i minnesingerów

Rozwój średniowiecznej jednogłosowej muzyki świeckiej zawdzięczamy głównie trubadurom, truwerom i minnesingerom. Ci „śpiewający rycerze miłości” najczęściej osiadali w zamkach swoich znamienitych protektorów, służąc im swoją sztuką. Nieraz nawet sami wywodzili się z książęcych lub królewskich rodów.

Pod punktami interaktywnymi znajdują się informacje na temat słynnych trubadurów, truwerów i minnesingerów.

Adam de la Halle studiował w klasztorze cystersów w diecezji Cambrai, następnie na uniwersytecie w Paryżu, gdzie otrzymał tytuł mistrza sztuk. Jako jeden z nielicznych średniowiecznych rycerzy‑poetów doczekał się ślubu ze swoją ukochaną. Będąc minstrelemMinstrelminstrelem hrabiego Roberta II, podróżował wraz z dworem po Egipcie, Palestynie, Syrii i Włoszech. Pozostawił po sobie wiele utworów, zarówno czysto poetyckich, jak i opracowanych muzycznie. Z tych ostatnich wymienić należy ponad 30 chanson, kilka trzygłosowych motetów oraz śpiewogrę Le jeu de Robin et de Marion (Gra o Robinie i Marion).

Losy średniowiecznych rycerzy‑poetów bywały nietuzinkowe. Sprawowali oni władzę lub służyli u panów, brali udział w wyprawach krzyżowych i wojnach, podróżowali po świecie. Wysławiając w miłosnych pieśniach damy serca najczęściej narażali się ich mężom, choć niektórym zdarzało się poślubić ukochaną. Nieraz zostawali wygnani z dworów, wtrącani do więzienia lub potępieni przez Kościół. Choć znaczna część sztuki trubadurów, truwerów i minnesingerów nie przetrwała do czasów współczesnych, ich pieśni nadal zachwycają i stanowią natchnienie dla kolejnych pokoleń.

Średniowieczna wielogłosowa muzyka świecka

Na obrazie przedstawiony jest Guillaume de Machaut. Był nie tylko wybitnym kompozytorem i poetą XIV wieku, lecz także jednym z pierwszych twórców, którzy konsekwentnie podpisywali swoje dzieła, dbając o ich autorską tożsamość – co było rzadkością w średniowieczu. Jego „Messe de Nostre Dame” to pierwsza znana wielogłosowa msza, którą w całości skomponował jeden autor, i która do dziś uważana jest za arcydzieło muzyki średniowiecznej.

RBUKK7EFMJ8UO1

Ilustracja przedstawia: Guillaum de Machaut. Postać czyta książkę siedząc na drewnianej ławie. Obok znajduje się niewielki, drewniany mebel okryty obrusem, na którym znajdują się książki i donica z kwiatem. Mężczyzna ubrany jest w niebieskie szaty i ma brązowy turban zawinięty na głowie.

Dopiero pod koniec średniowiecza (dokładniej w XIV w.) zaobserwować można rozkwit świeckiej muzyki wielogłosowej. We Francji świeckie kompozycje tworzył przede wszystkim Guillaume de Machaut (ok. 1300–--1377). Był on autorem 23 motetów (głównie o tematyce miłosnej), 42 ballad oraz 21 rond. We Włoszech rozwój wielogłosowej muzyki świeckiej zawdzięczano Francesco Landini (ok. 1325–--1397) i Johannesowi Ciconia (ok. 1370–1412). Tworzyli oni przede wszystkim ballady i madrygałyMadrygałmadrygały miłosne.

Trzygłosowy motet miłosny Quant en moy Guillaume’a de Machauta ukazuje charakterystyczną dla ars nova politekstowość, w której poszczególne głosy prowadzą odmienne teksty jednocześnie. Każda linia melodyczna zachowuje znaczną niezależność, tworząc misterną, wielowarstwową strukturę dźwiękową. Złożoność rytmiczna oraz precyzyjna organizacja czasu muzycznego odzwierciedlają nowatorski styl kompozytora i estetykę epoki, w której działał.

Jednym z najważniejszych zabytków średniowiecznej muzyki świeckiej jest pochodzący z początku XIII wieku manuskrypt Carmina burana. Zawiera on ponad 250 pieśni autorstwa wędrownych muzyków: żaków, wagantów, klerków i szpilmanów. W rękopisie obok pieśni religijnych (carmina ecclesiastica) odnaleźć można pieśni miłosne (carmina amatoria), obyczajowe (carmina moralia) i o jedzeniu i piciu (carmina potoria). Teksty zapisano w języku łacińskim, francuskim lub niemieckim.

Obraz przedstawia fidel, jeden z najpopularniejszych instrumentów smyczkowych w średniowieczu. Fidel uważana jest za bezpośredniego przodka współczesnych skrzypiec – miała od trzech do pięciu strun i charakterystyczny, podłużny korpus, a grało się na niej zarówno w muzyce dworskiej, jak i ludowej. Ciekawostką jest, że fidel często towarzyszyła trubadurom i minnesingerom, a jej brzmienie uznawano za wyjątkowo odpowiednie do wyrażania emocji w pieśniach o miłości.

R16rjmMxtBXsj1

Ilustracja przedstawia: średniowieczny muzyk grający na instrumencie fidel. Obok znajdują się dwie kobiety. Jedna z nich tańczy, druga siedzi i słuch muzyki. Kobiety ubrane są w długie suknie. Grajek ma niebieską, długą szatę.

Choć w średniowieczu dominującą rolę odgrywała muzyka religijna, uprawiano też muzykę świecką, towarzyszącą sprawom życia codziennego. Powstawała ona przede wszystkim na dworach i zamkach arystokratów, dla podkreślenia ich prestiżu i dostarczania im rozrywki. Była głównie śpiewana, jednogłosowa, wykonywana z towarzyszeniem instrumentów takich jak fidel, lutnia i harfa. Średniowieczni muzycy tworzyli gatunki epickie i liryczne. W tych pierwszych, mówiących o wielkich czynach rycerzy (chanson de gest) i miłości (chanson de toile), rola muzyki ograniczała się zaledwie do akompaniamentu. W twórczości lirycznej do wierszy o różnorodnej tematyce należało zaś skomponować melodię oraz akompaniament. Rozkwit sztuki lirycznej zawdzięczamy pochodzącym z południa Francji trubadurom, czyli rycerzom‑poetom, działającym od XI do XIII wieku. Za najważniejszy uprawiany przez nich gatunek uznaje się canso – pieśń miłosną, poświęconą ukochanej damie serca. Kontynuatorami sztuki trubadurów w północnej Francji byli działający w XII i XIII wieku truwerzy, którzy także tworzyli pieśni miłosne (pod nazwą chanson). Niemieckim odpowiednikiem trubadurów i truwerów byli działający między XII a XIV wiekiem minnesingerzy. Wśród niższych warstw społeczeństwa niemieckiego pieśni rozpowszechniali meistersingerzy, czyli rzemieślnicy muzyczni. Rozkwit wielogłosowej muzyki świeckiej, przypadający dopiero na koniec epoki, zaobserwować można we Francji (działalność Guillauma de Machaut) i Włoszech (twórczość Francesco Landini i Johannesa Ciconia).

sjp.pwn.pl

encyklopedia.pwn.pl