Świat na drodze do kolejnej wojny
Ideologie, polityka i gospodarka w kierunku wojny światowej
Wojna się skończyła. Setki tysięcy żołnierzy wyruszyło do swoich domów. Cztery długie lata cierpieli w okopach i narażali swoje życie na polach bitew. Mieli pełne prawo czuć się jeśli nie bohaterami, to na pewno męczennikami świętej sprawy. Ten świat, za który przelewali swoją krew, niewiele miał im jednak do zaoferowania. Często po powrocie do swoich ojczyzn nie mogli znaleźć dla siebie miejsca. Nowy świat był dla wielu coraz bardziej przerażający. Wyczekiwano nadejścia kogoś, kto zapewniłby stabilizację, przywrócił dobrobyt, a przede wszystkim dałby nadzieję na przyszłość...
Wyjaśnisz, dlaczego Niemcy po zakończeniu wojny tapetowali ściany banknotami.
Ustalisz, co oznacza pojęcie „pogoda na demokrację”.
Przedyskutujesz powody, z jakich w okresie międzywojennym nastąpiła “ucieczka od wolności”.
Tapetowanie banknotami tańsze niż tapetami
Po zakończeniu I wojny światowej większość krajów europejskich i pozaeuropejskich musiała zmierzyć się z poważnym kryzysem gospodarczym. Długotrwały i bardzo zacięty konflikt doprowadził do ogromnych strat materialnych. Zniszczeniu uległa infrastruktura przemysłowa, rolnictwo, zabudowa mieszkalna, budynki użyteczności publicznej i sieć komunikacyjna. Najbardziej dotkliwe straty odniosły kraje, na terytorium których toczyła się wojna - Francja, Belgia, Polska i państwa bałkańskie. Dodatkowe trudności w okresie powojennym wynikały z konieczności przestawienia gospodarki z torów produkcji militarnej na produkcję pokojową. Wiązało się to bardzo często z zamykaniem zakładów zbrojeniowych i zwalnianiem pracowników.
Wiele krajów wyszło z wojny z ogromnym deficytem budżetowym. Wydatki walczących państw wyniosły ponad 200 mld dolarów, z czego większośc pochodziła z kredytów. Największym wierzycielem były Stany Zjednoczone. Wbrew nadziejom po zakończeniu konfliktu długi te nie zostały umorzone, tylko odroczono w czasie ich spłatę i obniżono roczne oprocentowanie.
Spłata długu stanowiła duże obciążenie dla budżetu państw zwycięskich. Brakowało wystarczających środków na realizowanie nowych inwestycji. Rządy zaciągały więc kolejne pożyczki, popadając w jeszcze większe długi. Próbą zaradzenia problemom było dodrukowywanie pieniędzy. Nie miały one jednak pokrycia ani w zasobach budżetowych, ani w ilości towarów na rynku. W niektórych państwach inflacja osiągnęła niebotyczne rozmiary, wzrastając w porównaniu z okresem przedwojennym o miliony procent. Bardzo trudne było przywrócenie naderwanego przez inflację zaufania do pieniądza. Dotychczas zjawisko to nie było znane na szerszą skalę i dlatego wywarło ono tak duży wpływ na mentalność ludzi tamtych czasów. Jak się okazało odbudowa stabilnej waluty była znacznie trudniejsza niż odbudowa zniszczonych miast i wsi.
Największy kryzys dotknął Niemcy oraz większość nowopowstałych państw w Europie Środkowo‑Wschodniej. Wcześniej cały ten region stanowił jedną wspólną strefę ekonomiczną, powiązaną wzajemnymi zależnościami ekonomicznymi. Po zakończeniu wojny więzy te zostały przecięte, a tworzenie nowych fundamentów pod rozwój gospodarczy następowało zazwyczaj w ogniu konfliktu z sąsiadami i w atmosferze ostrej rywalizacji na tle ekonomicznym. Ogromny kryzys gospodarczy, który ogarnął Europę po zakończeniu wojny, spowodował, że państwa coraz częściej odchodziły od zasad liberalizmu ekonomicznego. Zastąpił go interwencjonizm państwowy, polegający na tym, że rządy coraz częściej ingerowały w sprawy gospodarcze, ustanawiając np. wysokie taryfy celne na granicach. Niestety podjętą ogromnymi kosztami i ogromnym wysiłkiem odbudowę gospodarczą podkopał Wielki Kryzys Ekonomiczny z lat 1929 - 1933.
Burzowa „pogoda na demokrację”
Po zakończeniu I wojny światowej w większości państw zapanowały systemy demokratyczne. Okres ten często w historiografii nazywany jest “pogodą na demokrację”. W 1920 r. wszystkie państwa europejskie poza dwoma - Rosją bolszewicką i Turcją - przyjęły systemy parlamentarne, z czego większość była republikami (16). Demokracja została wprowadzona we wszystkich nowo powstałych państwach. Wszystkie one, poza jednym (Czechosłowacją), w późniejszych latach odeszły od demokracji. W obliczu pogarszającej się sytuacji, ogólnego upadku wartości i autorytetów wiele ludzi z nadzieją spoglądało na przejmowanie władzy przez charyzmatyczne jednostki, obiecujące zażegnanie kryzysu. System demokratyczny utrzymał się niemal wyłącznie w starych, ustabilizowanych krajach Zachodnich: w Wielkiej Brytanii, Francji i krajach skandynawskich.
Przyczyny kryzysu demokracji były bardzo złożone. Niektóre z nich miały charakter ogólny, inne znów odnosiły się do poszczególnych państw. Wskazuje się na trudną sytuację gospodarczą po zakończeniu I wojny światowej, wzrost niestabilności politycznej - w szczególności w nowo powstałych państwach, rozgoryczenie weteranów wojennych, nie mogących się odnaleźć w nowej rzeczywistości. Szukanie źródeł totalitaryzmów jest także przedmiotem badań socjologii, psychologii społecznej i teorii kultury.
Zapoznaj się z mapą interaktywną, a następnie wykonaj polecenia
1922 - Włochy (faszyzm) - mianowanie premierem Benito Mussoliniego (rządy do 1945 r.)
1933 - Niemcy (nazizm) - wybory parlamentarne i mianowanie kanclerzem Adolfa Hitlera
1923 – Turcja – przewrót gen. Ataturka Kemala (rządy do 1938 r.)
1923 – Hiszpania – zamach stanu dokonany przez Miguela Primo de Rivery (rządy do 1930 r.)
1925 – Litwa – zamach stanu i przejęcie władzy przez Antanasa Smetona jako prezydenta (rządy do 1940 r.)
1925 – Albania – wybór na prezydenta Ahmeda Zogu (król od 1928 r.; rządy do 1939 r.)
1926 – Portugalia – przewrót Antonio Salazara (rządy do 1938 r.)
1926 – Polska – zamach majowy Józefa Piłsudskiego (rządy do 1935 r.)
1929 – Jugosławia – zamach dokonany przez króla Aleksandra I Karadziordziewicia (rządy do 1934 r.)
1933 – Austria – mianowanie kanclerzem i następnie wprowadzenie rządów dyktatorskich przez Engelberta Dollfussa (rządy do 1934)
1934 – Estonia – zamach stanu zainicjowany przez Konstantina Pätsa (rządy do 1940 r.)
1934 – Łotwa – zamach stanu przeprowadzony przez Karlisa Ulmanisa (rządy do 1940 r.)
1934 – Bułgaria – zamach stanu przeprowadzony przez cara Borysa III Koburga (rządy do 1943 r.)
1936 – Grecja – zamach stanu gen. Joanisa Metaksasa (rządy do 1941 r.)
1936 – Hiszpania – w wyniku wojny domowej przejęcie władzy przez gen. Francisco Franco (rządy do 1975 r.)
1938/1930 – Rumunia – przejęcie dyktatorskiej władzy przez króla Karola II Hohenzollern-Sigmaringen
Wielka Brytania - monarchia parlamentarno‑gabinetowa
Czechosłowacja - republika parlamentarna
Dania - monarchia konstytucyjna
Szwecja - monarchia konstytucyjna
Holandia - monarchia konstytucyjna
Belgia - monarchia konstytucyjna
Szwajcaria - republika parlamentarna
Wolne Miasto Gdańsk - republika parlamentarna
Wskaż jedyne państwo w Europie Środkowo‑Wschodniej, które zachowało ustrój demokratyczny.
Wskaż państwo, gdzie system niedemokratyczny ustanowiony przed wojną utrzymał się najdłużej.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższą tabelę. Wskaż kraj, w którym najbardziej spadła wartość pieniądza. Sporządź listę możliwych przyczyn tego stanu rzeczy.
kraj | inflacja przed stabilizacją | najwyższy nominał banknotu | data stabilizacji |
|---|---|---|---|
Niemcy W. M. Gdańska Polska Austria Węgry | ok. 30 mld % ok. 800 mln % ok. 36000% ok. 7200 % ok. 2000 % | 100 bln 10 mld 10 mln 5 mln 1 mln | 1923 1924 1924 1923 1925 |
Indeks górny Źródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN Warszawa 1998, s. 96. Indeks górny koniecŹródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN Warszawa 1998, s. 96.
Przeanalizuj podane poniżej fragmenty dotyczące konsekwencji ekonomicznych I wojny światowej dla wybranych państw europejskich, a następnie wstaw w luki nazwę właściwego państwa. Wybierz spośród podanych poniżej. Uzasadnij swój wybór.
“Z chwilą odzyskania niepodległości sytuacja ekonomiczna 1. Republika Weimarska/ Niemcy, 2. Anglia, 3. Republiki Weimarskiej/ Niemcy, 4. Anglii, 5. Polska, 6. Polski [...] była bardzo zła. Historyczne zacofanie, zniszczenia wojenne i zerwanie dotychczasowych więzów gospodarczych z państwami zaborczymi spowodowały, że poziom startu [...] gospodarki był niezwykle niski. Ocenia się, że poziom produkcji przemysłowej z 1919 r. wyniósł [...] około 30% stanu z 1913 w tych samych granicach [...] W bardzo trudnych warunkach rodziła się skarbowość [...]. Konieczność stworzenia aparatu poboru podatków praktycznie od nowa przy niskim poziomie dochodów powodowała, że od początku dochody budżetu państwa były znacznie niższe od wydatków. Różnicę pokrywał tylko druk banknotów [...]”.
Tekst 2
“Po zakończeniu I wojny światowej 1. Republika Weimarska/ Niemcy, 2. Anglia, 3. Republiki Weimarskiej/ Niemcy, 4. Anglii, 5. Polska, 6. Polski przeżywała kryzys ekonomiczny. Był on słabszy niż w innych krajach, tym bardziej, że znaczną część kosztów przerzuciła [ona] na swoje posiadło kolonialne. [...] Mimo to [...] w dotkliwy sposób odczuwała gospodarcze skutki wojny, które przyczyniły się do wzrostu produkcji tylko w gałęziach przemysłu pracującego na potrzeby armii, a spadku innych działów produkcji. Ogólny wskaźnik produkcji przemysłowej w 1920 r. nie przekroczył poziomu z 1913 r. [...]
I wojna pozbawiła [to państwo] jej dawnej pozycji ekonomicznej, osłabiła jej dawne kontakty handlowe, doprowadzając do spadku eksportu. Z bankiera i wierzyciela świata stała się [...] dłużnikiem, przede wszystkim Stanów Zjednoczonych. [...] nie mogła zwycięsko konkurować w nowych, szybko rozwijających się gałęziach przemysłu (elektryczny, chemiczny, samochodowy) nie tylko z USA, ale nawet z Niemcami [...].”
Tekst 3
“Rychło po rewolucji 1. Republika Weimarska/ Niemcy, 2. Anglia, 3. Republiki Weimarskiej/ Niemcy, 4. Anglii, 5. Polska, 6. Polski znalazła się w stanie kryzysu, tak że aż pod znakiem zapytania stanęło jej istnienie. [...] Koniec wojny i rewolucjoniści odsłonili stan gospodarczy kraju. Zadłużenie w listopadzie 1918 r. wynosiło 144 mld mk (w 1913 r. roczny dochód narodowy liczono na 40 mld, a majątek na 300 mld), marka straciła 40% wartości, po rewolucji 50%. Finanse państwa ratowano najczęściej drukowaniem pieniędzy. [...] Spadała wartość płac realnych, co wywołało niepokoje. W styczniu 1920 wobec grożącego strajku kolejarzy trzeba było wprowadzić stan wyjątkowy w większości krajów”.[...]
H. Zins, Historia [...] Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków 1971, s. 417.
W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia [...], Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków 1981, s. 689.
Przeanalizuj poniższy tekst dotyczący kryzysu demokracji parlamentarnej w Europie okresu międzywojennego i narodzin systemów antyparlamentarnych. Następnie wskaż przyczyny polityczne, społeczne, ekonomiczne i kulturowe (po dwie do każdej kategorii) tej sytuacji. Która grupa przyczyn miała Twoim zdaniem znaczenie decydujące?
Historia 1871-1939Doświadczenia wojny, powojenny kryzys gospodarczy, gala gwałtownych ruchów rewolucyjnych, która przeszła przez Rosję i wiele innych państw europejskich, powstanie nowych państw i liczne, związane z tym procesem konflikty narodowościowe, rozbudzone nacjonalizmy i spory terytorialne wywołały poczucie destabilizacji. Młodzi ludzie, kombatanci wojenni, którzy przez 4 lata cierpieli w okopach, którzy sami narażali się na śmierć i widzieli śmierć swoich kolegów [...] wracali po demobilizacji do domów i nie znajdowali dla siebie miejsca, często nie mogli dostać nawet pracy. Drobni posiadacze, zrujnowani przez wojnę i inflację powojenną, nie wytrzymujący konkurencji z monopolistycznymi zjednoczeniami, także nie widzieli dla siebie perspektywy. [...] Demokracja parlamentarna nie spełniała ich oczekiwań. Rządy parlamentarne mogły wydawać się chwiejne i mało sprawne. Coraz bardziej skomplikowane życie społeczne i gospodarcze wymagało rozbudowy roli państwa [...].Państwa Europy Środkowej i Wschodniej nie miały tradycji demokratycznych, ich struktury parlamentarne działały bardzo nieudolnie. Parlamentarne “partyjniactwo” po prostu sprawdziło się. [Teorie dotyczące przyczyn kryzysu demokracji] analizują [też] chorobę moralną cywilizacji europejskiej na przełomie wieku, kryzys wartości, który tak dobitnie wyrażał Nietzsche, wołając “Bóg umarł”. [...] Laicyzacja kultury, odrzucenie wartości religijnych prowadziło do poszukiwania namiastek wizji religijnych, do “sprowadzenia nieba na ziemię”. Raj komunistyczny, czy królestwo czystej rasy aryjskiej, opanowujące całą ziemię “mieczem i pługiem”, niosły w sobie ładunek emocji i nadziei niezbędnych człowiekowi.
Źródło: A. Radziwiłł, W. Roszkowski, Historia 1871-1939, Warszawa 1998, s. 219–221.
Przeanalizuj poniższe zdjęcia, a następnie określ, jakie aspekty sytuacji powojennego świata one ukazują.
Przeanalizuj mapę interaktywną oraz poniższą tabelę, a następnie rozstrzygnij, czy wszystkie informacje zawarte w tabeli są prawdziwe. Swoją odpowiedź uzasadnij.
Tabela przedstawiająca upadek systemów demokratycznych w wybranych państwach europejskich.
rok | państwo | okoliczności |
|---|---|---|
1917 | Rosja Radziecka | rewolucja październikowa i przejęcie władzy przez bolszewików na czele z Włodzimierzem Leninem |
1920 | Węgry | przewrót admirała Miklosa Horthego (rządy do 1944 r.) |
1922 | Włochy | mianowanie premierem Benito Mussoliniego (rządy do 1945 r.) |
1926 | Polska | zamach majowy Józefa Piłsudskiego (rządy do 1935 r.) |
1933 | Niemcy | wybory parlamentarne i mianowanie kanclerzem Adolfa Hitlera |
1935 | Czechosłowacja | przejęcie władzy dyktatorskiej w wyniku wygranych wyborów parlamentarnych |
1936 | Grecja | zamach stanu gen. Joanisa Metaksasa (rządy do 1941 r.) |
1936 | Hiszpania | w wyniku wojny domowej przejęcie władzy przez gen. Francisco Franco (rządy do 1975 r.) |
1938/1940 | Rumunia | przejęcie dyktatorskiej władzy przez króla Karola II Hohenzollern‑Sigmaringen |
Indeks górny Źródło: opracowanie własne, Contentplus.sp.z o.o. Indeks górny koniecŹródło: opracowanie własne, Contentplus.sp.z o.o.
Przeanalizuj źródła i rozstrzygnij, czy oba dotyczą tego samego zjawiska związanego z życiem gospodarczo‑społecznym Europy po zakończeniu I wojny światowej. Uzasadnij odpowiedź.
Źródło A
Wartość 1 „złotej” marki w gramach czystego złota (1913) = 0,35842 g
Papierowa marka = kurs nie zestawiany z wartością złota w latach 1918‑1924
Na podstawie wykresu Wolfganga Chr. Fischera (Wikimedia Commons), bazującego na Law about the Revaluation of Mortgages and other Claims (Revaluation Act 1925), wydanego 16.07.1925 (Aufwertungsgesetz, Reichsgesetzblatt, Cz. I, 1925, s. 133‑135) i własnych wyliczeń autora
Źródło B - Ernest Hemingway o inflacji w Niemczech w 1922 r.
- Przepraszam pana - powiedział dość nieśmiało po niemiecku - Ile kosztowały te jabłka?
Przeliczyłem resztę i powiedziałem mu, że dwanaście marek. Uśmiechnął się i potrząsnął głową.
- Nie mogę tyle zapłacić. To za dużo.
Odszedł ulicą stąpając dokładnie tak, jak białobrodzi starzy panowie starego reżimu stąpając we wszystkich krajach, ale popatrzył na jabłka bardzo tęsknie. [...] Stary pan, którego oszczędności całego życia były prawdopodobnie zainwestowane w niemieckie obligacje przedwojenne i wojenne, podobnie jak większość klasy nie spekulującej, nie mógł sobie pozwolić na wydanie dwunastu marek. Jest typem człowieka, którego dochody nie rosną wraz z malejącą siłą nabywczą marki i korony. [...]
Przeczytaj poniższe teksty, a następnie określ, czy podane poniżej stwierdzenia są prawdziwe czy fałszywe.
Ucieczka od wolnościMiliony ludzi w Niemczech z tym samym zapałem wyrzekły się wolności, z jakim ich ojcowie o nią walczyli; zamiast chcieć wolności, szukano ucieczki od niej; miliony innych odnosiły się do niej obojętnie, uważając, że w obronie wolności nie warto walczyć ani zginąć. Zrozumieliśmy także, że kryzys demokracji nie jest wyłącznie włoskim ani niemieckim problemem, lecz sprawą przed którą staje każde państwo nowoczesne. I nie jest ważne, jakimi symbolami posługują się wrogowie ludzkiej wolności:wolność bywa zagrożona w nie mniejszym stopniu, kiedy się ją atakuje w imieniu antyfaszyzmu, jak bezpośrednio przez faszyzm.
Źródło: E. Fromm, Ucieczka od wolności, 2014, s. 93.
Do horyzontu i z powrotem. Eseje o historii i współczesnościKorzenie międzywojennego totalitaryzmu tkwią głęboko w historii XIX i początku XX wieku. [...] Historycy na ogół zgadzają się, że u źródeł współczesnego totalitaryzmu znajduje się nacjonalizm integralny końca poprzedniego stulecia., połączony z rozwojem wiary w nieograniczone możliwości nauki. Naukowa pewność XIX wieku była jednak czymś jakościowo różnym od dawnej pewności religijnej. W ostatnich dwóch stuleciach religijne rozumienie transcendencji coraz wyraźniej hamowało zapędy tych, którzy byliby skłonni realizować ostateczną prawdę o świecie. Natomiast coraz pewniejsi stawali się “uczeni” twierdzący, iż to nauka prowadzi do “ostatecznego wyjaśnienia zagadek tego świata”. Myślę, że krytyka samej tylko wiary jako źródła totalitaryzmu jest chybiona, gdyż to nie sama wiara zwodziła konstruktorów totalitaryzmu, ale postawa “wierzę, że wiem”, bardziej typowa dla scjentyzmu dominującego w myśli europejskiej od połowy XIX wieku niż dla współczesnej religii.
Źródło: W. Roszkowski, Do horyzontu i z powrotem. Eseje o historii i współczesności, Kraków 2000, s. 25.
Słownik
(od łac. socius – zbiorowość, społeczeństwo i gr. logos - mądrość, wiedza), nauka badająca funkcjonowanie i zmiany w społeczeństwie
(od stgr. psiupsilonchiή psyche - dusza; lambdaόgammaomicronς logos - słowo, myśl, rozumowanie), nauka badająca, w jaki sposób ludzie wywierają wpływ na postawy, sposoby myślenia i emocje innych ludzi
(łac. inflatio – nadęcie), proces wzrostu cen w gospodarce, czego skutkiem jest spadek siły nabywczej pieniądza (mniej można kupić za tę sama sumę pieniędzy)
nielegalne przejęcie władzy na drodze obalenia poprzednio funkcjonującego rządu
(łac. interventio), polityka gospodarcza państwa, polegająca na jego interwencji w mechanizmy rynkowe, np. poprzez ustalanie płac minimalnych
system rządów, w którym władza się skupiona w rękach jednej osoby (zwykle dowódcy) i jego najbliższego otoczenia, zostają jednak zachowane niektóre elementy demokracji
(łac. totalitas – całość; totalis – cały, zupełny), ustrój polityczny, w którym władza zostaje skupiona w rękach jednej osoby, charakteryzuje się zniesieniem wszelkich pozostałości systemu demokratycznego i całkowitą kontrolą nad obywatelami
(łac. liberalis – wolnościowy, od łac. liber – wolny), system poglądów mających zastosowanie w gospodarce, której fundamentem jest całkowita neutralność państwa w sprawach gospodarczych
(z gr. Historia + grapho – pisać) – dział historii obejmujący całokształt pracy historyka, włączając do tego to, co stanowi jej rezultat, czyli pisarstwo
opłata nakładana na państwo na wwożone i wywożone na i z jego terytorium towary
zbiór poglądów, służący ludziom do objaśniania otaczającego świata i zachodzących w nich procesów
kierowanie się interesem własnej partii