Podróż przez muzyczne kultury świata
Otwórz uszy
Geneza muzyki świata
Termin muzyka świata zaczął funkcjonować w obiegu powszechnym w okolicach lat 80 XX wieku, kiedy podjęto kolejną próbę sklasyfikowania wszystkich gatunków muzyki. To pojęcie ma bardzo szeroki zakres, ponieważ obejmuje zarówno muzykę ludową, stylizowaną, czasami mylnie nazywaną etniczną, ale również muzykę popularną i rozrywkową. World Music [czytaj: Łorld mjuzik] trudno podzielić na style. Lepiej wychodzi podział geograficzny i wyodrębnienie jej na poszczególne kraje lub kontynenty. Muzykę europejską oznacza się jako muzykę folk, która zawiera wtedy dwa terminy w sobie, a mianowicie: muzykę ludową i etniczną. Ta ostatnia będzie określać tradycyjną muzykę ludową, będącą jednym z najstarszych przejawów kultury duchowej każdej grupy, posiadającej związek z codziennym i religijnym życiem ludzi. Jedną z jej cech jest droga ustnego przekazu i zapamiętywanie poprzez pokolenia, a nie za pomocą zapisu nutowego. Muzyka ludowa ma zaś bardzo głębokie korzenie i sięga początków ludzkiej kultury. Obecnie, w większości rejonów świata przetrwała jedynie na obszarach wiejskich i kultywowana jest podczas świąt i hucznie obchodzonych zabaw.
Muzyka bałkańska
Niniejszy materiał poświęcony jest tematyce różnych kultur muzycznych ze szczególnym uwzględnieniem kontynentu Afryki, dalekiej Japonii oraz tańców innych narodów. Nie sposób jednak pominąć leżącego nieco bliżej naszego kraju regionu Bałkanów. Jest wiele miejsc na świecie, które swoją mocą przyciągają do siebie, a czasami nawet uzależniają. Do tej grupy z pewnością będzie należał właśnie ten region Europy, który nie tylko dzięki filmom Emira Kusturicy – albo się kocha, albo nienawidzi - lecz właśnie z powodów muzycznych odniesień pozostaje w pamięci na długo. Muzykę tamtego regionu tworzą nastrojowe sevdalinki [czytaj: sewdalinki] - miłosne pieśni z Bośni, jak i żywiołowe utwory taneczne, wywodzące się z kultury cygańskiej Serbii i Macedonii. Aby wyrównać nastroje i pogodzić temperamenty warto zanurzyć się w sercu muzyki - Pirin (Bułgaria). Z tamtego regionu pochodzą pieśni wielogłosowe z nietypowymi współbrzmieniami, które dla wielu współczesnych artystów stanowią źródło inspiracji.
Na polskim gruncie bardzo dobrze została przyjęta twórczość sceniczna, która powstała poprzez wspólną sesję dźwiękową oraz późniejszą trasę koncertową Gorana Bregovica [czytaj: gorana bregowicia] z Kayah [czytaj: kaja].
Odpowiedz na pytanie. Z którego regionu Europy pochodzą sevdalinki [czytaj: sewdalinki]. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Wysłuchaj obu przykładów i dokonaj porównania. Zwróć uwagę na obsadę wykonawczą i sposób prowadzenia melodii.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „Ederlezi” autorstwa Gorana Bregovica oraz Vaski Jankowskaw w ich wykonaniu wraz z zespołem. Fragment trwający 41 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na głosy ludzkie wraz z akompaniamentem instrumentów ludowych. Utwór jest wykonywany w wolnym tempie i ma wyjątkowo sentymentalne, tęskne brzmienie, przywodzące na myśl Bałkany oraz muzykę ludową z tego regionu, ze specyficzną melodyką oraz współbrzmieniami harmonicznymi.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „Nie Ma, Nie Ma Ciebie” z albumu „Kayah i Bregović” autorstwa Kayah i Gorana Bregovica w ich wykonaniu wraz z zespołem. Fragment trwający 39 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na głosy ludzkie wraz z akompaniamentem instrumentów ludowych. Utwór jest wykonywany w średnio szybkim tempie i ma charakterystyczną dla muzyki bałkańskiej melodykę, z sentymentalnym brzmieniem oraz licznymi instrumentami dętymi w akompaniamencie.
Muzyka Ameryki Południowej i Łacińskiej
W dość odległym regionie świata istnieje muzyka, której korzenie wywodzą się z melanżu kultury prekolumbijskiej, muzyki osadników hiszpańskich oraz rytmów i melodii niewolników pochodzących z Afryki. To bogactwo można znaleźć poprzez fascynującą podróż w głąb muzyki Ameryki Południowej i Łacińskiej. Na kontynencie składającym się z 13 państw, między innymi takich jak: Argentyna, Boliwia, Brazylia, Chile [czytaj: czile], Ekwador, Gujana, Kolumbia, Paragwaj czy Peru zaczęły oddziaływać na siebie trzy dominujące kultury: Inków, Azteków i Majów. Dzięki wielu bogactwom naturalnym tych ziem, a w szczególności złóż złota, nastąpił ich podbój również przez Europejczyków, a wraz z nim rozkwit bujnego życia muzycznego. Dla pierwszych misjonarzy muzyka stała się jednym ze sposobów porozumiewania się z rdzennymi mieszkańcami lasów tropikalnych. Charakter tych miejsc odczuwalny jest w zróżnicowanych formach tanecznych z dawnych lat, takich jak: zamacueca [czytaj: zamałeka] czy sarabanda, które wywołują do dzisiaj na słuchaczach ogromne wrażenie. Jednak Ameryka Południowa wraz z jej łacińską częścią nie mogła by istnieć bez tańca zwanego TANGO.
Muzycznego podłoża tego tańca należy doszukiwać się w folklorze wielu narodów: słychać w nim kubańską habanerę i piosenki neapolitańskie. Znajdą się w nim również rytmy afrykańskie – pozostałości potomków niewolników. Nostalgiczny zaśpiew melodii da się również usłyszeć w europejskich dźwiękach tanga, w którym wybrzmiewa folklor Europy Środkowo‑Wschodniej (Polski, Ukrainy, Rosji). Tango jest zatem gatunkiem muzycznym i tańcem, którego powstanie łączy się z dwoma miastami: Buenos Aires [czytaj: błenos ajres] (Argentyna) oraz Montevideo [czytaj: montewideo] (Urugwaj). Taniec ten stał się popularny na początku XX wieku w Stanach Zjednoczonych, skąd później trafił do Europy. W Paryżu (Francja) tango okazało się na tyle popularne, że wkrótce stworzona została jego paryska odmiana tak zwane apaszowskie. Popularność tego tańca została zauważona między innymi przez ówczesną głowę kościoła - Piusa X [czytaj: pjusa dziesiątego], który uważał tango za taniec niestosowny i zakazał jego tańczenia. W późniejszych latach zakaz ten został uchylony przez Piusa XI [czytaj: pjusa jedenastego]. Złota Era tanga przypada na lata 30‑50 XX wieku, gdy staje się tańcem popularnym wśród wszystkich warstw społecznych. Jeśli mowa o tangu nie wolno pominąć prawdziwego hitu wszechczasów, mianowicie La Cumparsity [czytaj: la kumparsity]- w slangu tangueros [czytaj: tangłeros] określana po prostu Cumpą [czytaj: kumpą] - najsłynniejszego urugwajskiego tanga napisanego przez młodego, zaledwie 22 – letniego Gerardo Matosa Rodrigueza [czytaj: gerardo matosa rodrigesa].
Wypisz nazwy dwóch miast leżących w Ameryce Południowej, które miały duży wpływ na powstanie tanga. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Wysłuchaj utworu Gerardo Matosa Rodrigueza czytaj: gerardo matosa rodrigesa] pod tytułem La Cumparista [czytaj: la kumparsita] i spróbuj zanucić pierwsze takty melodii.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „La Cumparsita” z albumu Classical Accordion autorstwa Gerardo Matos Rodrigueza w wykonaniu Roberta Fursa. Fragment trwający 37 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na akordeon solo. Utwór jest wykonywany w szybkim tempie i ma bardzo mocny, miejscami ostry, pełny emocji charakter. Kompozycja opiera się na formie tanga i jest utrzymana w metrum dwie czwarte, z bardzo specyficzną dla tego tańca rytmiką.
Z tangiem nierozerwalnie kojarzony jest Astor Piazzolla [czytaj: astor piasolla] – jedna z ważniejszych postaci w historii tego tańca. Piazzolla [czytaj: piasolla] (1921 – 1992 r.) był kompozytorem i wirtuozem bandoneonu (instrumentu przypominającego mały akordeon). Dzięki grze na tym instrumencie został wyniesiony na wyżyny sztuki muzycznej. Jego Libertango każdy powinien znać. Pozostałe utwory Piazzolli [czytaj: piasolli] wielokrotnie interpretowane mają swoje uznanie również wśród rodzimych, polskich muzyków, w tym w mistrzowskiej wersji Marcina Wyrostka wraz z zespołem.
Wysłuchaj fragmentu utworu pod tytułem „Libertango” autorstwa Astora Piazzolli [czytaj: astora piasolli], który został wykonany przez Marcina Wyrostka wraz zespołem. Wymień przynajmniej trzy instrumenty, które wybrzmiewają w tym utworze.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „Libertango” autorstwa Astora Piazzolli w wykonaniu Marcina Wyrostka wraz z zespołem Coloriage. Fragment trwający 39 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na akordeon z akompaniamentem skrzypiec, gitary basowej oraz instrumentów perkusyjnych. Utwór jest wykonywany w szybkim tempie; swoim brzmieniem nawiązuje do klasycznego tanga argentyńskiego, jednak z domieszkami innych gatunków muzycznych. Ma mocno tęskne, nastrojowe, wręcz uczuciowe brzmienie.
Rytmy muzyki Ameryki Południowej podkreślają specyficzne instrumenty. Do najpopularniejszych należy fletnia pana, złożona z wielu piszczałek różnej długości wykonana tradycyjnie z bambusowych rurek, powszechnie znana w tym regionie świata pod nazwą sampoñas [czytaj: samponias]. Innym ciekawym instrumentem, podobnym do mandoliny jest charango [czytaj: czarango] (pudło rezonansowe produkowano dawniej z oryginalnej skorupy pancernika). Stamtąd pochodzi również cajon [czytaj: kahon] – instrument perkusyjny, na którym się siedzi, wygrywając rytmy latino.
Muzyka Hiszpanii
Podobną żywiołowość i temperament w kulturze muzycznej świata można znaleźć w bliżej nam położonej Hiszpanii. Z tym krajem nieodłącznie kojarzyć powinno się nam zjawisko kulturowe, związane z folklorem Cyganów andaluzyjskich (Gitanos) [czytaj: Gitanosz] - potocznie zwane flamenco [czytaj: flamenko]. Muzyczny pokaz wyjątkowej ekspresji w ukazywaniu emocji, a w szczególności radości czy smutku, to kwintesencja połączenia muzyki/gry (tonque) [czytaj: tonke], tańca (baile) [czytaj: bajle] i śpiewu (cante) [czytaj: kante]. Sztuka flamenco [czytaj: flamenko] wywodzi się z ludów hinduskich, które najprawdopodobniej dotarły w wieku XVI z Flandrii. I chociaż geneza tego słowa jest dość zróżnicowana, wyczuwalnym staje się fakt bogatej inspiracji dla wielu gatunków muzyki i dziedzin sztuki na całym świecie. Pierwszy raz flamenco [czytaj: flamenko] zostało wkomponowane do muzyki klasycznej poprzez hiszpańskiego muzyka Manuela de Falla [czytaj: manuel de faja]Stworzył on dzieło sceniczne - balet pod tytułem Czarodziejska miłość (El Amor brujo) [czytaj: el amor bruho] w 1915 roku. Sama otoczka związana ze zjawiskiem - flamenco [czytaj: flamenko] pozwoliła zdobyć światową sławę jednak nielicznym artystom. Miano współczesnego ambasadora popularyzowania tej sztuki przypada jednak ponad wszelką wątpliwość mistrzowi gitary Paco de Lucia [czytaj: pako de lusija] (zmarł w 2014 r.), który koncertował z największymi gwiazdami, zwłaszcza muzyki jazzowej [czytaj: dżezowej] (między innymi z Chickiem Corea) [czytaj: czikiem korija].
Wysłuchaj utworu, a następnie nazwij instrument, który dominował w przykładzie.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „Entre Dos Aguas” z albumu „Entre Dos Aguas” autorstwa Paco de Lucia w jego wykonaniu wraz z zespołem. Fragment trwający 38 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na prowadzącą gitarę klasyczną wraz z akompaniamentem gitary flamenco, basu oraz instrumentów perkusyjnych. Utwór jest wykonywany w bardzo szybkim tempie i ma brzmienie nawiązujące do muzyki oraz tańca flamenco – dynamiczne, nastrojowe, pełne emocji.
Muzyka świata – film
Zanim obejrzysz film „Muzyka świata”, pomyśl, jak różnorodne mogą być dźwięki i rytmy na naszej planecie. Zwróć uwagę, jak muzyka ludzi z różnych kultur potrafi opowiadać historie, wyrażać emocje i łączyć nas mimo różnic języka czy tradycji.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RSX7LJMT9LXS4
Film pod tytułem „Muzyka świata” porusza kwestię muzyki w różnych regionach świata. Film skupia się na muzyce afrykańskiej, południowoamerykańskiej, azjatyckiej. W filmie wskazane są instrumenty charakterystyczne dla wymienionych regionów, wspomniane jest także o historii i o cechach charakterystycznych utworów.
Na podstawie wiedzy zdobytej z filmu, wskaż jakie wpływy kulturowe można dostrzec w muzyce północnoafrykańskiej oraz wschodnioafrykańskiej? Dlaczego wpływ tych kultur jest aż tak widoczny? Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Wypisz przynajmniej trzy instrumenty afrykańskie zaprezentowane w filmie oraz wskaż do jakiej grupy instrumentów się zaliczają. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Scharakteryzuj krótko instrument taiko. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
W literaturze można spotkać również inny podział muzyki świata na: muzykę folkową - czyli europejską i północnoamerykańską opartą na muzyce ludowej (termin muzyka folkowa pojawił się w latach 30. XX wieku w USA) oraz muzykę etniczną, czyli zbliżoną do folkowej, ale występującą w pozostałych regionach świata. W każdym przypadku jest to w pewnym sensie współczesna interpretacja muzycznej tradycji.
Instrumenty świata i popularność tańców
Taki tytuł mogła by mieć niejedna książka lub kilkutomowe encyklopedyczne dzieło. Literatura na szczęście wykazuje dość obfite dane w wyszukiwarce na temat instrumentów. Ze względu na to, że muzyka towarzyszy w każdej ważnej chwili życia człowieka, poza jego głosem, instrumenty stanowią odzwierciedlenie takich uczuć jak: okazywanie radości, bólu, smutku czy przekazania wiary i nadziei.
W kulturach nieco odleglejszych, niż Europa, instrumenty muzyczne są nawet przedmiotami kultu, nośnikami symboli i pojęć kosmicznych. Rozwój muzyki i instrumentów jest zwykle przypisywany rozwojowi kultury wraz z poziomem życia danego społeczeństwa. Trzeba zaznaczyć, że kultury, których wspólnota żyła w izolacji, osiągała wyższe formy w sposób spowolniony i z trudem. Tam, gdzie wpływy kultur i różnych cywilizacji ścierały się i wzajemnie przenikały powstawały warunki dla rozkwitu muzyki. Obecnie najpowszechniej stosowanym kryterium podziału instrumentów muzycznych zawiera książka Curta Sachs'a [czytaj: kurta saksa] Historia instrumentów muzycznych.
Ciekawość naszą będą wzbudzały instrumenty wykonane z przeróżnych materiałów, często kojarzące się nam z danym państwem lub kontynentem. Takie nazwy jak balafon, djembe [czytaj: dżiembe] (Afryka), fletnia pana (Ameryka Południowa), czy koto (Azja) powinniśmy zaznaczyć w sposób szczególny wśród wielkiej ilości obcobrzmiących dla nas nazw instrumentów reprezentujących poszczególne kontynenty.
Wysłuchaj utworu na klawesyn. Na podstawie utworu opisz instrument i spróbuj określić z jakim krajem - kontynentem kojarzysz ten utwór?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „Preludium F‑dur numer 13” autorstwa François Couperina w wykonaniu Klawesynisty Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Fragment trwający 32 sekundy. Kompozycja jest przeznaczona na klawesyn solo. Utwór jest wykonywany w średnio szybkim tempie i ma eleganckie, dostojne i wyszukane brzmienie, charakterystyczne dla muzyki baroku.
Sprzymierzeńcem popularyzacji muzyki świata jest kino - jako przykład dziesiątej muzy. Nie sposób oddać całej plejady tytułów, które pokazują wielobarwność postrzegania, odkrywania tajemnic całego świata muzyki. Jednym tchem trzeba wymienić chociażby kilka: Amadeusz Miloša Formana [czytaj: milosza formana], Kopia mistrza, Fortepian Jane Campion [czytaj: dżejn kampion], z nowszych to Spacer po linie Jamesa Mangolda [czytaj: dżejmsa mangolda] czy Narodziny gwiazdy Bradleya Coopera [czytaj: bradleja kupera]. Polskie tytuły to chociażby: Pragnienie miłości Jerzego Antczaka, Zimna wojna Pawła Pawlikowskiego czy Skazany na bluesa Jana Kidawy‑Błońskiego. Jednak ta lekcja ma bardziej filozoficzny charakter i do niej pasuje zarówno pod względem pokazanego krajobrazu, jak i muzyki tanecznej (greckiego tańca sitraki) film Mihalisa Kakogiannisa [czytaj: mihalisa kakogjanisa] Zorba. Słowa Horacego „carpe diem” [czytaj: karpe dijem] (chwytaj dzień) są najkrótszą i chyba najbardziej trafną recenzją filmu, którego nie wolno pominąć.
Zapoznaj się z utworem pod tytułem „Zorba The Greek” [czytaj: zorba de grik]. Wyszukaj w dostępnych Ci źródłach nazwy instrumentu, na którym oryginalnie grany był ten utwór.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9HEGA8OJ
Utwór pod tytułem „Zorba The Greek” z albumu: The Digital Collection autorstwa Kostasa Papadopoulosa w jego wykonaniu z zespołem. Fragment trwający 41 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na buzuki wraz z akompaniamentem zespołu. Utwór jest wykonywany w niespiesznym tempie, które podczas trwania przyspiesza coraz mocniej. Kompozycja ma bardzo charakterystyczne brzmienie, nawiązujące do tańca sirtaki, znanego w Grecji. Utwór jest wyjątkowo wesoły i pogodny.
Festiwal z nagrodą
Ostatnie poszukiwanie genezy definicji muzyka świata wiąże się również z wprowadzeniem Światowego Dnia Muzyki (Fete de la Musique) [czytaj: Fete de la Muzik] w 1982 roku we Francji. Dzień ten przypada na 21 czerwca i staje się corocznym festiwalem, który nie odbywa się już tylko w Paryżu (jak to było na początku), ale także w innych ośrodkach na świecie. Od 1982 fundacja World of Music, Arts and Dance [czytaj: łorld of mjuzik, arts end dens] (WOMAD) organizuje lub inspiruje organizowanie festiwali służących wzajemnej wymianie doświadczeń kulturowych. Odbywają się one w ponad 20 krajach świata, na różnych kontynentach. Program 3 Radia BBC [czytaj: radia bibisi], od roku 2002, corocznie przyznaje najbardziej prestiżowe nagrody - Awards for Word Music [czytaj: Ełords for łorld mjuzik] - właśnie dla wykonawców Muzyki świata.
Podróżowanie po świecie może łączyć się z ciekawym zajęciem, podobnie jak robienie zdjęć czy zbieranie pamiątek z wyjazdów. Poznawanie żywej muzyki, słuchanie, uczestniczenie w niej czy dokonywanie nagrań może być ciekawą formą odwiedzenia licznych polskich i zagranicznych szlaków festiwali, konkursów, które potrafią urzec swoim pięknem i różnorodnością przedstawianej muzyki. Takie podsumowanie jest oczywiście pretekstem to stworzenia swojej listy brzmień i poszukiwań muzycznych. Może biografia ulubionego artysty lub jego dzieło będzie kolejną inspiracją by zostać muzycznym globtroterem?
Słownik pojęć
inaczej zwany jako balan; tradycyjny instrument perkusyjny z rodziny idiofonów, popularny w rejonach zachodniej Afryki. Historię powstania balafonu wiąże się wraz z powstaniem Imperium Mali w XIII wieku. Swoją budową przypomina ksylofon.
[czytaj: dżiembe] – instrument muzyczny z Afryki, stanowiący rodzaj jednomembranowego bębna. Membrana djembe zrobiona jest zazwyczaj ze skóry koziej lub rzadziej z bydlęcej, naciągniętej za pomocą specjalnie splatanego sznura bądź rzadziej śrub. Instrument ten używany jest podczas ślubów, chrztów, pogrzebów czy rytuału obrzezania, a także w czasie prac codziennych - podczas orki, siewu czy żniw.
instrument muzyczny pochodzący z Afryki, często występuje z djembe [czytaj: dżiembe]. Dundun ma różną wielkość oraz różny kształt. Membrana instrumentu może być zrobiona z koziej lub krowiej skóry. Dundun popularny jest praktycznie w całej Afryce.
[czytaj: flamenko], folklor południowej Hiszpanii, łączący taniec z muzyką i śpiewem; w szczególności rodzaj pieśni, popularnej zwłaszcza w Andaluzji, wykonywanej z towarzyszeniem kastanietów i gitary, z charakterystycznymi figurami ostinatowymi (ostinato) i ostro szarpanymi dźwiękami. Niezaprzeczalny jest związek flamenco [czytaj: flamenko] z praktyką wykonawczą muzyki cygańskiej (jednak wyłącznie na terenie Hiszpanii).
rodzaj muzyki popularnej, zbliżony początkowo do amerykańskiego country [czytaj: kantry] i western music [czytaj: łestern mjuzik]. Obecnie także coraz bardziej popularna tak zwana wtórna muzyka ludowa, nawiązująca do tradycyjnych ludowych wzorów, lecz uprawiana poza ośrodkami wiejskimi i często przez profesjonalnych muzyków.
współczesny gatunek muzyczny w Japonii nawiązujący do jazzu [czytaj: dżezu] tradycyjnego.
znana inaczej jako World Music [czytaj: łorld mjuzik] lub muzyka kultur świata. Termin ten powstał w latach 80, aby scharakteryzować nagrania nieanglojęzyczne wydane w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Obecnie jest to styl oraz gatunek muzyczny nawiązujący głównie do rdzennej muzyki afrykańskiej. Do najbardziej znanych zespołów/wykonawców wykonujących World Music [czytaj: łorld mjuzik] zaliczyć można: Khaled, Youssou N'Dour [czytaj: jussun dur] czy Gipsy Kings [czytaj: dżipsi kings].
(z greckiego: pente = pięć, tono = dźwięk) jeden z najstarszych systemów dźwiękowych, polegający na układzie pięciu dźwięków w ramach oktawy, tworzących tak zwaną skalę pentatoniczną. Skalę pentatoniczną spotyka się obecnie jeszcze w muzyce Wschodu oraz w muzyce ludowej. Przykładem pentatoniki mogą być dźwięki pięciu kolejnych, czarnych klawiszy fortepianu.