Gotyk – narodziny, rozkwit i etapy rozwoju sztuki
Przestrzeń do odkrycia
Narodziny gotyku
Historia architektury dla wszystkichGotyk jest zjawiskiem unikalnym w historii kultury. Jest on punktem przecięcia się dwóch potężnych sił: opanowania konstrukcji do granic wytrzymałości materiału oraz monolitu feudalno‑religijnego.
Źródło: Tadeusz Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, wydanie Ossolineum, Kraków 1969, s. 56, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Ten nowy styl, zwany gotyckim znacznie później, miał początek we Francji północnej około roku 1140, skąd rozpowszechnił się na dalsze kraje środkowo i północno‑europejskie. Nazwę gotyk rozpowszechnili Włosi jako nowy, barbarzyński kierunek o odrębnych cechach stylowych. Giorgio Vasari określał go jako monstruosa e barbara (monumentalny i barbarzyński), pisząc: Ci barbarzyńcy stworzyli styl własny, mieszaninę pinaklipinakli, wieżyczek i groteskowej dekoracji, niepotrzebnych detali, którym zupełnie brak piękna klasycznego. Jednak gotyk, stosując inne niż klasyczne rozwiązania, osiągnął najwyższy poziom techniki, kształtując styl oparty na nowatorskiej formie i konstrukcji. Korzystał z osiągnieć romanizmu, lecz znacznie go ulepszył i wzbogacił, udoskonalił konstrukcję, pozbawił budowle ciężkości.
Porównaj kościoły: romański i gotycki. Wskaż różnice w cechach brył tych budowli. Wymień ich cechy.
Konstrukcja i idea gotyckiej świątyni
Symbolika i funkcja katedry
Sakralna architektura gotycka charakteryzowała się strzelistymi wieżamiwieżami, smukłymi kolumnamikolumnami, ostrymi łukami i wąskimi oknami. Wszystkie te elementy symbolizowały duchowe dążenie ku Bogu. Konstrukcje gotyckich świątyń miały wyrażać harmonię między człowiekiem a Stwórcą. Boska obecność była podkreślana przez światło wpadające do wnętrza przez ogromne, zdobione witrażamiwitrażami okna. Katedra stawała się odbiciem boskiego ładu i wyrazem uwielbienia.
Budowle gotyckie świadczyły również o zamożności fundatora, miasta lub władcy. W ich formie odzwierciedlano miejsce człowieka na drodze do wieczności. Architekci tej epoki osiągnęli szczyt możliwości technicznych i artystycznych, tworząc dzieła, które przetrwały do dziś. Człowiek gotyku podążał drogą wyznaczoną przez teocentryzmteocentryzm.
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi dwóch wybitnych teologów średniowiecza: Bernarda z Clairvaux oraz opata kościoła Saint Denis – Sugeriusza, a następnie wykonaj polecenia.
Pomijam nadmierną wysokość świątyń, przesadną ich długość, zbyt wielką szerokość, wspaniałe lśniące okładziny, niezwykłe wyobrażenia, które, pociągając wzrok modlących się, rozpraszają ich uczucie […]. Jako zakonnik pytam jednak zakonników […]: „kapłani, co w sanktuarium robi złoto?” […]. Bo inne mają racje biskupi niż zakonnicy. Wiadomo bowiem, że mając zobowiązania zarówno wobec wykształconych, jak i niedouczonych, a nie mogąc duchową krasą wzbudzić pobożności u ludzi oddanych sprawom ciała, czynią to przy pomocy piękna cielesnego. […] Wystawia się na pokaz bardzo piękny obraz jakiegoś świętego lub świętej i wierzy się, że tym większy święty, im bardziej kolorowy. Biegną ludzie i całują, wzywa się ich do składania darów i bardziej podziwiają piękno niż czczą świętość. Wiesza się w kościele nie wieńce już, lecz koła całe z lampami dokoła, ale nie mniej [niż lampami] lśnią one osadzonymi w nich drogimi kamieniami. Widzi się także świeczniki, stojące jak drzewa z masywnego brązu, cudną sztuką uformowane, i one nie mniej błyszczące lśnieniem gemm niż świateł, które są na nich osadzone. […] Ściany kościoła błyszczą złotem, a biedacy w nich gołym ciałem.[…] Cóż warte będą piękne kształty, na których zaraz nieustanny kurz osiądzie? A wreszcie po cóż to wam, wy biedacy, zakonnicy, ludzie oddani sprawom duchowym? […]. Krótko mówiąc, tak obfita i tak zadziwiająca wielu form różnorodność jawi się wszędzie, że łacniej w marmurze czytać się pragnie, niźli w księgach i chętniej spędza się dzień, wpatrując się w te rzeczy, niż o boskich rozmyślając prawach.
Indeks górny Na podstawie: J. Białostocki (wybór i opracowanie), Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 r., Warszawa 1978 Indeks górny koniecNa podstawie: J. Białostocki (wybór i opracowanie), Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 r., Warszawa 1978
Źródło: CKE, CKE Arkusz maturalny z historii sztuki z roku 2016, zadanie 17. Cytat za: cke.gov.pl.
Tak przeto, gdy rozmiłowany w pięknie domu Bożego odciągany byłem wdziękiem różnobarwnych gemm od trosk zewnętrznych, a rzetelna medytacja skłaniała do refleksji o różnorodności świętych cnót, przenosząc [umysł] od rzeczy materialnych do tego, co niematerialne, wydawało mi się wtedy, że widzę siebie zamieszkującego jakby w dziwnym obszarze wszechświata, który nie znajduje się ani całkowicie w brudzie ziemi, ani też w czystości nieba; i że z Bożej łaski mogą się przenosić z tego niższego do wyższego świata, sposobem anagogicznym. […] Przeciwnicy nasi utrzymują także, że święty Duch, czyste serce, pełna wiary intencja winny wystarczać do tej świętej funkcji; i my także stwierdzamy wyraźnie i z naciskiem, że o nie właśnie idzie przede wszystkim. Mniemamy wszelako, że winniśmy cześć okazywać także przez zewnętrzną ozdobność naczyń sakralnych, a niczym na świecie w takim stopniu, jak przy służbie związanej ze świętą ofiarą, z całą zewnętrzną okazałością.
Indeks górny Na podstawie: J. Białostocki (wybór i opracowanie), Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 r., Warszawa 1978 Indeks górny koniecNa podstawie: J. Białostocki (wybór i opracowanie), Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 r., Warszawa 1978
Źródło: CKE, CKE Arkusz maturalny z historii sztuki z roku 2016, zadanie 17. Cytat za: cke.gov.pl.
Wskaż, który autor tekstu uważa, że piękno materialne jest odbiciem piękna boskiego. Podaj dwa argumenty uzasadniające jego poglądy
Podaj dwa argumenty uzasadniające odmienne poglądy drugiego autora.
Określ krótko istotę „sporu” między teologami.
Układ przestrzenny i system konstrukcyjny
Konstrukcja kościoła gotyckiego opierała się na systemie szkieletowym i przyporowymprzyporowym. Założone zazwyczaj na planie krzyża łacińskiego o trzech lub więcej nawachnawach kościoły oparte były na dwóch układach – bazylikowymbazylikowym i halowymhalowym o wydłużonym prezbiteriumprezbiterium zakończonym apsydąapsydą z kapliczkamikapliczkami. Najważniejszym osiągnięciem konstrukcyjnym było wyodrębnienie elementów nośnych, udoskonalenie konstrukcji sklepieńsklepień i uzyskanie statyczności bardzo wysokich nawnaw. Na zewnętrznych ścianach nawnaw bocznych wznoszono zakończone pinaklempinaklem lub sterczynąsterczyną tzw. wieże siłwieże sił, które za pomocą łękówłęków przyporowych przejmują nacisk sklepieniasklepienia nawynawy głównej, przenosząc go nad dachami nawnaw bocznych lub ukrytych poddaszy. Dekorowane czołgankamiczołgankami i zwieńczone kwiatonemkwiatonem pinaklepinakle (fialefiale, sterczynysterczyny), oprócz funkcji dekoracyjnej, naciskały na wieżęwieżę. W kościołach halowychhalowych, posiadających równe nawynawy, do ścian dostawiono przypory lub skarpy.
SklepieniaSklepienia jako wyraz techniki i estetyki
W gotyku, w wyniku ewolucji budowlanej zapoczątkowanej przez cystersów, ze sklepienia krzyżowegosklepienia krzyżowego, wykształciło się sklepienie żebrowesklepienie żebrowe. Budowniczowie podnieśli je i zastosowali żebrażebra wzmacniające, na których opierała się kolebka sklepieniasklepienia – pełniły więc funkcję nośną, a w wyniku złożonych ich kształtów i przekrojów stanowiło jednocześnie ważny element dekoracyjny. Na przecięciu żeber sklepiennychsklepiennych znajdował się zwornikzwornik zdobiony często rzeźbą. Poprzez dodawanie żeber wykształcił się nowy typ sklepienia gwiaździstegosklepienia gwiaździstego, w wyniku zastosowania wysklepekwysklepek – sklepienie kryształowesklepienie kryształowe. Stosowanie żeber tworzących w rzucie siatkę, rozwinęło analogicznie sklepienie sieciowesklepienie sieciowe.
Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie
Elementy takie, jak sklepienie krzyżowo‑żebrowesklepienie krzyżowo‑żebrowe, łuk ostry, czy też przypora nie decydują o nowym stylu. Wszystko to są środki konstrukcyjne (wykształcone lub zapoczątkowane już w architekturze przedgotyckiej), służące do realizacji celów artystycznych. Architekci zachodnich regionów Francji stosują już około połowy XII w. sklepienia żebrowesklepienia żebrowe z mistrzostwem, w którym nie przewyższają ich wcale współcześni im budowniczowie „gotyccy”; a jednak trudno byłoby nam nazwać katedry w Angers czy w Le Mans gotyckimi. Wertykalizm i strzelistość proporcji również nie charakteryzują architektury gotyckiej. Każdy kto stał kiedyś pośród ruin wielkiego kościoła klasztornego w Cluny, owego przybytku stylu romańskiego, łatwo uświadomi sobie, że właśnie z osiągniętego tutaj efektu niezmiernej wysokości mistrzowie gotyccy - przynajmniej w pierwszym stuleciu gotyku - świadomie rezygnowali.Źródło: O. von Simson, Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie, Warszawa 1989, [na podstawie:] http://staropolska.pl/tradycja/sredniowiecze/ [dostęp 31.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu) Tłum. A. Palińska.
Detale i dekoracje architektoniczne gotyckiego kościoła
Dekoracja głowicgłowic
Funkcję nośną pełni gotycki filarfilar, którego przekrój stanowi zespół złożonych elementów, będących przedłużeniem żeberżeber sklepiennychsklepiennych. Ustawiony na wysokim cokolecokole filarfilar dekorowany jest głowicągłowicą, pokrytą realistycznymi ornamentami roślinnymi w kształcie kielichowo skomponowanych liści dębu, klonu, bluszczu. Rzadko pojawiają się w gotyku filaryfilary wolnostojące, częściej dzielą triforiatriforia lub są obramieniem okien.
GłowicaGłowica liściasta wczesnogotycka
GłowicaGłowica pączkowa wczesnogotycka
GłowicaGłowica liściasta z winoroślą, dojrzały gotyk
GłowicaGłowica z suchymi liśćmi, późny gotyk
Dekoracja i funkcja okien gotyckich
Okna gotyckie zamknięte były łukiem ostrym. Dzięki przejęciu przez filaryfilary i wieże siłwieże sił funkcji nośnej, okna mogły wypełniać sporą powierzchnię muru. Dekorowane były maswerkamimaswerkami z wieloliściami i wypełnione barwnymi witrażamiwitrażami. Symbolikę świątyń gotyckich wzbogacił wizerunek Najświętszej Maryi Panny w postaci okrągłego okna zwanego rozetą. To właśnie za jej pośrednictwem człowiek prowadzony był do wnętrza świątyni. Rozeta w katedrze NotreDame w Paryżu ma średnicę 14 metrów.
Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie
Gotyckie wnętrza nie są przy tym wcale szczególnie jasne (choć na ogół jaśniejsze od wnętrz romańskich); barwne witrażewitraże tak dalece nie zapewniały dostatecznego dopływu światła, że w późniejszych czasach wiele z nich wymieniono na witrażewitraże en grisaille lub na zwykłe szyby, które fałszują całkowicie odbierane dziś przez nas wrażenie. Kolorowe witrażewitraże gotyckich okien zastępują pokryte barwnymi malowidłami ściany budowli romańskiej. Okna te, zarówno pod względem strukturalnym, jak i estetycznym nie są wyciętymi w ścianie otworami, przez które ma wpadać światło; są one przenikniętymi światłem ścianami2. Tak jak gotycki wertykalizm wydaje się odwracać działanie siły ciążenia, tak też, mocą podobnego estetycznego paradoksu, witrażwitraż przeczy nieprzenikliwej naturze materii; źródłem jego widzialnego bytu jest siła, która przezeń przenika. Światło, pochłaniane zazwyczaj przez przedmioty materialne, występuje tutaj jako podstawowy czynnik, kształtujący formę artystyczną; materia zaś jest, w swym estetycznym walorze, realna tylko w takim stopniu, w jakim udziałem jej staje się świetlista siła światła, i w jakim siła ta ją określa. W następnym rozdziale przekonamy się, jak doskonale wrażenia te oddają istotę poglądów średniowiecza na naturę światła, materii i form.Źródło: O. von Simson, Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie, Warszawa 1989, [na podstawie:] http://staropolska.pl/tradycja/sredniowiecze/ [dostęp 31.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu) Tłum. A. Palińska.
Gotycki portalportal
Reprezentacyjną częścią kościoła gotyckiego są portaleportale o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Szczególną uwagę zwraca typ monumentalny — o szerokich rozglifieniach, zdobiony rzeźbą figuralną, z kolumienkami ustawionymi w uskokach. Górna część portaluportalu zamknięta jest rzędami archiwoltarchiwolt, również cofniętymi w głąb, które otaczają pole wypełnione rzeźbionym tympanonemtympanonem. Tego rodzaju portaleportale, określane jako perspektywiczne, często obejmują dwa lub trzy otwory wejściowe, znane jako portaleportale bliźniacze lub potrójne.
Dodatkowo w portalachportalach pojawia się rzeźba o właściwych proporcjach i złożonej tematyce ikonograficznej. Na tympanonachtympanonach, archiwoltacharchiwoltach i ościeżachościeżach zamieszczone są postacie świętych, personifikacje, proroków, będących pośrednikami pomiędzy wiernymi a Bogiem.
Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie
Budowla kościelna jest, w kategoriach symbolicznych i liturgicznych, obrazem Nieba. Relacja ta była przy każdej okazji podnoszona przez średniowiecznych teologów. Kanoniczne formuły obrzędu konsekracji kościoła powołują się wyraźnie na pokrewieństwo, jakie zachodzi pomiędzy wizją Jeruzalem niebieskiego, opisanego w Apokalipsie, a budową, która ma powstać. Dla podkreślenia tych symbolicznych treści budowli kościelnej w przedstawieniach Sądu Ostatecznego widniejących w portalachportalach romańskich, nadawano niekiedy siedzibom niebian postać bazylikbazylik (Conques) (…).Źródło: O. von Simson, Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie, Warszawa 1989, [na podstawie:] http://staropolska.pl/tradycja/sredniowiecze/ [dostęp 31.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu) Tłum. A. Palińska.
Zapoznaj się z audiobookiem, zawierającym tekst znanego historyka sztuki, Nikolausa Pevsnera, a następnie wykonaj polecenie.
W odniesieniu do tekstu Pevsnera z poniższego audiobooka, wskaż, jaka idea towarzyszyła budowniczym gotyckich katedr i czemu służyła.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9XAGSPQA
Dekoracja gotyckiej fasady
Dekoracja fasady w architekturze gotyckiej miała charakter głęboko symboliczny i dydaktyczny. Rzeźba figuralna, umieszczana najczęściej wokół portaliportali, pełniła funkcję wizualnego przekazu treści religijnych i moralnych. Sceny przedstawiane na fasadach pochodziły głównie z Pisma Świętego, zarówno z Nowego, jak i Starego Testamentu oraz z apokryfów i tradycji chrześcijańskiej.
Postacie były ukazywane w sposób narracyjny, często w układzie ciągłym, co pozwalało wiernym „czytać” historię poprzez obraz. Rzeźby te były częścią większego programu ikonograficznego, który obejmował również alegorie, symbole teologiczne oraz motywy odnoszące się do porządku świata i zbawienia.
Na gzymsach i narożnikach budowli umieszczane były gargulce — kamienne rzeźby o fantazyjnych, często groteskowych kształtach. Pełniły one funkcję praktyczną jako zakończenia rynien odprowadzających wodę deszczową z dachu, a jednocześnie miały symbolicznie chronić świątynię przed złymi siłami. Ich ekspresyjna forma wpisywała się w bogaty program dekoracyjny gotyckiej architektury.
SterczynySterczyny, znane również jako pinaklepinakle, to pionowe elementy dekoracyjne charakterystyczne dla architektury gotyckiej. Umieszczane były najczęściej na szczytach przypór, wieżwież, wimpergwimperg czy baldachimów, gdzie pełniły podwójną funkcję - estetyczną i konstrukcyjną. Ich smukła, strzelista forma wzmacniała wertykalny charakter budowli, podkreślając dążenie ku niebu, typowe dla gotyckiej symboliki. SterczynySterczyny były bogato zdobione, często zwieńczone kwiatonemkwiatonem, ozdobione czołgankamiczołgankami i drobnymi detalami roślinnymi. Oprócz walorów wizualnych, wywierały nacisk na przypory, stabilizując konstrukcję i wspomagając rozkład sił w budowli. Dzięki swojej formie i funkcji stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów gotyckiej architektury.
Nad portalamiportalami gotyckich świątyń umieszczano dekoracyjne szczyty w formie wimpergwimperg, które pełniły istotną funkcję estetyczną. Ich trójkątna forma, wzbogacona misternym maswerkiemmaswerkiem - ślepym lub ażurowym - oraz ozdobiona detalami takimi jak żabkiżabki, kwiatonykwiatony i pinaklepinakle, podkreślała wertykalny charakter fasady i rytm kompozycji. WimpergiWimpergi nie tylko urozmaicały architekturę, ale także wzmacniały symboliczny przekaz świątyni, stanowiąc wyraz dążenia ku transcendencji. Z czasem stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów dekoracyjnych gotyku, obecnym również w sztuce użytkowej późnego średniowiecza.
Podsumowanie
Gotyk to wyjątkowe zjawisko w historii kultury, łączące duchowość epoki z mistrzostwem konstrukcyjnym. Styl ten, rozwijający się od XII wieku, wywodził się z północnej Francji i szybko rozprzestrzenił się na całą Europę. Choć początkowo uznawany za barbarzyński, z czasem ujawnił swoją innowacyjność i głębię ideową.
Architektura gotycka opierała się na systemie szkieletowym i przyporowymprzyporowym, umożliwiając budowę strzelistych, lekkich konstrukcji o dużej wysokości. Kluczowe elementy, takie jak sklepienie żebrowesklepienie żebrowe, łuki ostre, filaryfilary z realistycznymi ornamentami roślinnymi oraz rozbudowany system przypór, pozwalały na uzyskanie efektu przestrzenności i wertykalizmu. Dzięki temu możliwe było zastosowanie dużych okien wypełnionych barwnymi witrażamiwitrażami, które wprowadzały do wnętrza światło o symbolicznym znaczeniu.
Dekoracja gotyckich świątyń miała charakter narracyjny i teologiczny. PortalePortale zdobione były rzeźbą figuralną, przedstawiającą sceny biblijne i alegoryczne, a fasady uzupełniano o elementy takie jak gargulce, wimpergiwimpergi czy pinaklepinakle. Całość tworzyła spójną ikonograficzną opowieść, która prowadziła wiernych ku kontemplacji i poznaniu boskiego ładu.
Gotycka katedra była nie tylko dziełem sztuki i techniki, lecz także wyrazem teocentrycznegoteocentrycznego światopoglądu, w którym każda forma - od układu przestrzennego po detal - miała głębokie znaczenie duchowe i symboliczne.