Wejdź na wyższy poziom

Funkcje dźwięku w filmie

Rozumienie

Warstwa dźwiękowa filmu może przyczynić się do jego pełniejszego zrozumienia, zawarte mogą być w niej bowiem różnego rodzaju wskazówki. Choć podstawowe zrozumienie dzieła zapewniają dialogi, warstwa słowna, to towarzyszący im dźwięk buduje skojarzenia, tworzy system narracyjny.

Dzięki dźwiękowi widz może się domyślić, co zdarzy się w filmie, jaka będzie kolejna scena bądź zwrot akcji. Dźwięk oraz warstwa wizualna współtworzą fabułę i historię, sprawiają, że dzieło staje się kompletne, budują realistyczną i prawdopodobną wizję.

RQNu9w72aAplH

Zdjęcie ukazuje duży ekran, na którym widać młodą kobietę z dawnych filmów. Pod ekranem siedzi mężczyzna i patrzy na ekran.

Interpretacja

Interpretacja filmu wymaga więcej wysiłku niż samo jego zrozumienie – tym większą rolę odgrywa tutaj dźwięk. Połączenie warstwy wizualnej z dźwiękową daje całość, którą można rozumieć na różne sposoby. Interpretacja polega jednak również na dekodowaniu znaczeń zawartych w samym dziele. Jest to możliwe dzięki wiedzy na temat gatunków filmowych, budowy dzieła oraz dźwięku w filmie – zwraca się wówczas uwagę na takie elementy, jak rytmiczność dźwięków, jakość efektów, ich synchronizacja.

Umiejętnie użyte dźwięki w filmie mogą spełniać wiele funkcji, do najważniejszych efektów Michel Chion (czyt. Miszel Sją) zalicza następujące:

• efekt nieempatyczności – kontrapunkt, polegający na innym charakterze dźwięku i wydarzeń, którym towarzyszy;

• akuzmatyzacja – zastąpienie obrazu dźwiękiem (np. ze względu na brutalność sceny);

• symboliczne użycie dźwięków – dźwięk staje się symbolem, mniej ważne jest natomiast, czy przypomina dźwięk oryginalny;

• ujawnianie warsztatu – bohater słyszy muzykę lub w jakiś sposób ona na niego wpływa;

• zaznaczenie interpunkcji poprzez dźwięk – poszczególne dźwięki w ścieżce dźwiękowej mają swoje miejsce, długość oraz wysokość.

Emocje

Emocje w filmie mogą przeżywać zarówno bohaterowie, jak widzowie. Dźwięk w filmie wpływa na te ostatnie, wzmagając zachwyt, wzruszenie lub przerażenie odbiorców. Odebrać dzieło na poziomie czysto emocjonalnym można za pomocą samej muzyki, bez zrozumiania fabuły czy narracji.

Umiejętne zestawienie dźwięków z warstwą wizualną sprawia, że film oddziałuje na widza, choć często dzieje się to w sposób nieuświadomiony – przykładem jest choćby rytmizacja dźwięku, z której można nie zdawać sobie sprawy, a która powoduje określone stany psychofizyczne. Dźwięk oddziałuje na widza nie tylko pod kątem psychicznym, ale także fizycznie. Przykładem są przypieszone oddechy bohaterów – słyszenie ich może wywołać podobną reakcję fizjologiczną u widza.

ReR9gYdLLvuRc

Zdjęcie przedstawia kobietę grającą na gitarze. Kobieta śpiewa do mikrofonu. Ma na uszach słuchawki. W pobliżu kobiety stoi laptop.

Związki muzyki klasycznej z filmem

Kino często wykorzystywało potencjał muzyki wcześniejszych epok. Szczególnie chętnie sięgali po muzykę klasyków i romantyków twórcy filmów animowanych, np. Walt Disney. Muzyka poważna istotną rolę odgrywa także w filmach fabularnych. Przykładem wykorzystania muzyki poważnej w filmie fabularnym może być M – Morderca (1931), w którym to główny bohater wygwizduje motyw z  utworu W grocie Króla Gór z suity Peer Gynt Edwarda Griega (czyt. Per Gynt Edwarda Griga).

Wiele ze scen filmowych przeszło do historii właśnie ze względu na zestawienie ich ze znaczącymi fragmentami muzyki poważnej – jak film Czas Apokalipsy, który nierozerwalnie związał się w pamięci kinomanów z Cwałem Walkirii Richarda Wagnera (czyt. Rihard Wagner). Na muzyce Wagnera (Vorspiel z Tristana i Izoldy) oparł też niemal całą ścieżkę dźwiękową do filmu Melancholia Lars von Trier. (czyt. Lars fon Trir). Mistrzem wykorzystania w kinie muzyki poważnej okazał się jednak Stanley Kubrick, który w swojej 2001: Odysei kosmicznej użył zarówno fragmentu Tako rzecze Zaratustra Richarda Straussa (czyt. Riharda Sztrausa), jak i walca Nad pięknym modrym Dunajem Johanna Straussa, a nawet – bez pytania kompozytora o zgodę! – kilku kompozycji Györgiego Ligetiego (czyt. Dziordź Ligeti).

R17XJE4TALM7J

Ilustracja przedstawia plakat „Odyseja kosmiczna“, która przedstawia fragment planety po lewej stronie i fragment windy kosmicznej jest to konstrukcja, służąca do wynoszenia obiektów z powierzchni ciała niebieskiego w przestrzeń kosmiczną.

Szczególne miejsce w kinie zyskała też awangardowa muzyka XX w. Do jej stereotypowego postrzegania w filmie znacząco przyczynił się właśnie Kubrick, który w horrorze Lśnienie wykorzystał kompozycje takich twórców, jak Bela Bartók, Krzysztof Penderecki czy György Ligeti. Jednym z najbardziej eksploatowanych przez kino kompozytorów współczesnych – choć w zupełnie innym kontekście niż wymienieni wcześniej – okazał się Arvo Pärt (czyt. Arwo Pjert), którego utwór Spiegel im Spiegel (czyt. szpigel im szpigel) został użyty w 23 filmach i stał się inspiracją dla takich kompozytorów muzyki filmowej, jak Thomas Newman (czyt. Tomas Njuman).

Najważniejsi twórcy muzyki filmowej

Do Hollywood w poszukiwaniu szczęścia, sławy i pieniędzy przybywali nie tylko aktorzy, ale też kompozytorzy. Szybko okazało się, że przemysł muzyczny nie potrafi się obejść bez muzyki, a amerykańska kinematografia szczególnie gustowała w stylistyce typowo romantycznej muzyki europejskiej. Pierwsze dziesięciolecia XX w. w muzyce filmowej należały zatem do klasycznie wykształconych kompozytorów europejskich, takich jak urodzony w Galicji Erich Wolfgang Korngold (czyt. Erich Wolfgang Korngold) (Przygody Robin Hooda – 1938 r., Jastrząb morski – 1940 r.), Węgier Miklós Rózsa (czyt. Miklosz Róża) (Urzeczona – 1945 r., Ben‑Hur – 1959 r.), urodzony na Ukrainie, czterokrotny laureat Oscara, Dimitri Tiomkin (W samo południe – 1951 r., Rio Bravo – 1959 r.).

Sukces za oceanem odniosło też wielu polskich twórców, m.in. Wojciech Kilar, który obok olbrzymiej liczby polskich produkcji (np. Salto, Perła w koronie, Pan Tadeusz), pisał też dla najważniejszych reżyserów zagranicznych, m. in. dla Francisa Forda Coppoli (czyt. Fransys Ford Koppola) do filmu Dracula. Wśród polskich twórców muzyki filmowej warto wymienić również muzyka jazzowego Krzysztofa Komedę, który napisał muzykę do kilku słynnych produkcji Romana Polańskiego, w tym do filmu Nóż w wodzie oraz kołysankę do kultowego horroru Dziecko Rosemary. Polski kompozytor znalazł się również w gronie laureatów Oscarów – nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej. Za muzykę do filmu Marzyciel otrzymał ją Jan A. P. Kaczmarek.

W historii muzyki filmowej ogromne znaczenie odegrały duety reżysersko‑kompozytorskie. Wśród najważniejszych, choć jednocześnie najbardziej wybuchowych, duetów wymienić należy reżysera słynnych dreszczowców i kryminałów Alfreda Hitchcocka (czyt. Alfreda Hiczkoka)i kompozytora, którego muzyka stała się symbolem trzymającej w napięciu ścieżki dźwiękowej, Bernarda Herrmanna. Panowie współpracowali przy wielu produkcjach, w tym przy Psychozie oraz Zawrocie głowy, tworząc niezwykle spójne wizualnie i brzmieniowo dzieła, jednak według legend, gdy zaczynali się kłócić, cała ekipa uciekała w popłochu z planu. W kinie europejskim szczególną rolę odegrał duet włoskich twórców: reżysera Federica Felliniego (czyt. Federika Felliniego) i kompozytora Nina Roty, którzy współpracowali przy takich produkcjach, jak Osiem i pół, Słodkie życie, La Strada. Rota szczególnie znany jest jednak ze ścieżki dźwiękowej do filmu innego reżysera, Francisa Forda Coppoli –Ojca chrzestnego. We współczesnym europejskim kinie interesujące i nieco eksperymentalne zestawienie stanowią filmy Petera Greenawaya (czyt. Petera Grinłeja) z muzyką Michaela Nymana (czyt. Majkela Niumana) np. Kontrakt rysownika, Zet i dwa zera.

Współczesną, wciąż współpracującą, parą reżysersko‑kompozytorską pozostaje reżyser Steven Spielberg (czyt. Stiwena Szpilberga) i kompozytor John Williams (czyt. Don liliami). Ten ostatni pozostaje zresztą jednym z najważniejszych „guru” muzyki filmowej, a ścieżki do takich filmów jak Poszukiwacze zaginionej Arki, Lista Schindlera, Szczęki czy saga Gwiezdne Wojny są wzorem dla kolejnych pokoleń twórców muzyki filmowej, a przy okazji przeniknęły do sal koncertowych i zyskały wielu zwolenników także poza kinem.