Johann Sebastian Bach – geniusz w epoce baroku

Zapoznaj się z informacjami na temat twórczości Jana Sebastiana Bacha.

RS6NtqUVmmGqzm483454b5c23ff1c7_00000000000211

Audiobook poświęcony działalności J.S. Bacha. Nagranie przedstawia temat BACH grany przez różne instrumenty: wiolonczelę, organy, skrzypce, flet, fortepian. Johann Sebastian Bach – geniusz w epoce baroku Twórczość Jana Sebastiana Bacha stała się niedoścignionym wzorem muzycznej doskonałości dla kolejnych generacji muzyków. Zarówno początkujący wykonawcy, grający utwory o przeznaczeniu dydaktycznym, takie jak dwugłosowe Inwencje i trzygłosowe Sinfonie, jak też wybitni wirtuozi, wykonujący skrzypcowe partity, organowe toccaty czy suity wiolonczelowe, wreszcie zespoły wokalno‑instrumentalne mierzące się z wielkimi formami cyklicznymi Bacha: kantatami, pasjami – wszyscy mają świadomość kontaktu z arcydziełami. Życie Jana Sebastiana wypełnione było tytaniczną pracą – nie tylko pracą genialnego kompozytora, twórcy zarówno kościelnych kantat i przygrywek chorałowych, jak i muzyki świeckiej na różne instrumenty, nie tylko doskonałego, cieszącego się ogromną sławą organisty i mistrza gry na klawesynie, kapelmistrza, nauczyciela i pedagoga, ale też cenionego eksperta w dziedzinie organmistrzostwa. Ten niemiecki organista, kantor i nauczyciel – jak określa się trzy główne nurty działalności Bacha – wciąż zmuszony był poszukiwać nowych źródeł utrzymania dla powiększającej się rodziny, często zmieniając z tego powodu miejsce pobytu. Dopiero objęcie stanowiska kantora przy kościele św. Tomasza w Lipsku w 1723 roku umożliwiło Janowi Sebastianowi stabilizację życiową. Powszechnie kompozytor uchodzi za niedoścignionego mistrza polifonii muzycznej, który pozostał wierny tradycjom muzyki polifonicznej baroku. Nie napisał żadnej opery, nie zajmował się nowym typem sonaty. Natomiast w spuściźnie artystycznej Bacha dominują kompozycje religijne, toteż chorał protestancki stanowi podstawę większości jego utworów organowych, kantat i innych dzieł wokalno‑instrumentalnych. Polifonia Bacha to kwintesencja muzyki baroku: technika fugowana (imitacje) przenika styl koncertujący, wiąże się też z techniką wariacyjną. Wzajemne przenikanie się zasad harmoniki funkcyjnej z zasadami kontrapunktu zadecydowało o szczególnej roli Bacha w historii muzyki. W jego muzyce nastąpiło doskonałe stopienie myślenia horyzontalnego i wertykalnego. Wyciągając konsekwencje z systemu dur‑moll, kompozytor w ramach jednej płaszczyzny tonalnej dokonywał ścisłego prowadzenia głosów polifonicznych; tworzył nowe kombinacje współbrzmień, dbając o dobre brzmienie samodzielnych głosów i zróżnicowanie brzmienia w przebiegu czasowym. Bach był geniuszem, który wciąż fascynuje i inspiruje kolejne generacje twórców. Prześledzenie dziejów jego życia i twórczości, tak mocno uwarunkowanych realiami epoki, nie wystarcza jednak, by wyjaśnić tę niesłabnącą siłę oddziaływania jego sztuki. W tym sensie niewytłumaczalna jest w ogóle potęga ludzkiego geniuszu.

Audiobook poświęcony działalności J.S. Bacha. Nagranie przedstawia temat BACH grany przez różne instrumenty: wiolonczelę, organy, skrzypce, flet, fortepian. Johann Sebastian Bach – geniusz w epoce baroku Twórczość Jana Sebastiana Bacha stała się niedoścignionym wzorem muzycznej doskonałości dla kolejnych generacji muzyków. Zarówno początkujący wykonawcy, grający utwory o przeznaczeniu dydaktycznym, takie jak dwugłosowe Inwencje i trzygłosowe Sinfonie, jak też wybitni wirtuozi, wykonujący skrzypcowe partity, organowe toccaty czy suity wiolonczelowe, wreszcie zespoły wokalno‑instrumentalne mierzące się z wielkimi formami cyklicznymi Bacha: kantatami, pasjami – wszyscy mają świadomość kontaktu z arcydziełami. Życie Jana Sebastiana wypełnione było tytaniczną pracą – nie tylko pracą genialnego kompozytora, twórcy zarówno kościelnych kantat i przygrywek chorałowych, jak i muzyki świeckiej na różne instrumenty, nie tylko doskonałego, cieszącego się ogromną sławą organisty i mistrza gry na klawesynie, kapelmistrza, nauczyciela i pedagoga, ale też cenionego eksperta w dziedzinie organmistrzostwa. Ten niemiecki organista, kantor i nauczyciel – jak określa się trzy główne nurty działalności Bacha – wciąż zmuszony był poszukiwać nowych źródeł utrzymania dla powiększającej się rodziny, często zmieniając z tego powodu miejsce pobytu. Dopiero objęcie stanowiska kantora przy kościele św. Tomasza w Lipsku w 1723 roku umożliwiło Janowi Sebastianowi stabilizację życiową. Powszechnie kompozytor uchodzi za niedoścignionego mistrza polifonii muzycznej, który pozostał wierny tradycjom muzyki polifonicznej baroku. Nie napisał żadnej opery, nie zajmował się nowym typem sonaty. Natomiast w spuściźnie artystycznej Bacha dominują kompozycje religijne, toteż chorał protestancki stanowi podstawę większości jego utworów organowych, kantat i innych dzieł wokalno‑instrumentalnych. Polifonia Bacha to kwintesencja muzyki baroku: technika fugowana (imitacje) przenika styl koncertujący, wiąże się też z techniką wariacyjną. Wzajemne przenikanie się zasad harmoniki funkcyjnej z zasadami kontrapunktu zadecydowało o szczególnej roli Bacha w historii muzyki. W jego muzyce nastąpiło doskonałe stopienie myślenia horyzontalnego i wertykalnego. Wyciągając konsekwencje z systemu dur‑moll, kompozytor w ramach jednej płaszczyzny tonalnej dokonywał ścisłego prowadzenia głosów polifonicznych; tworzył nowe kombinacje współbrzmień, dbając o dobre brzmienie samodzielnych głosów i zróżnicowanie brzmienia w przebiegu czasowym. Bach był geniuszem, który wciąż fascynuje i inspiruje kolejne generacje twórców. Prześledzenie dziejów jego życia i twórczości, tak mocno uwarunkowanych realiami epoki, nie wystarcza jednak, by wyjaśnić tę niesłabnącą siłę oddziaływania jego sztuki. W tym sensie niewytłumaczalna jest w ogóle potęga ludzkiego geniuszu.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DAMKXPJN7

Portret Johann Sebastian Bach autorstwa Elias Gottlob Haussmann z 1748 roku ukazuje kompozytora jako poważnego, świadomego mistrza, którego dłonie i trzymany zapis „Kanonu trzygłosowego” podkreślają precyzję rzemiosła oraz mistrzostwo w polifonii. Reprezentacyjny strój, neutralne tło i brak dekoracyjnych rekwizytów kierują uwagę wyłącznie na postać Bacha, tworząc symboliczną wizję uczonego i artysty u schyłku życia, łączącego racjonalizm z duchową głębią swojej muzyki.

Pod punktami interaktywnymi znajdziesz dodatkowe informacje.

Początek twórczości

Johann Sebastian Bach wywodził się z rodziny o wielkich tradycjach muzycznych. Nie tylko jego ojciec Johann Ambrosius był muzykiem miejskim. Także wielu członków bliższej i dalszej rodziny pełniło od pokoleń zawody związane z muzyką, a doroczne czy okazjonalne spotkania rodzinne były zawsze doskonałą okazją do wspólnego muzykowania.

Bachhaus to dom domniemanych narodzin Bacha. Budynek uznawany przez tradycję (choć nie przez wszystkich historyków) za miejsce narodzin Johanna Sebastiana Bacha w 1685 roku. Samo muzeum powstało już w 1907 roku jako jedno z pierwszych muzeów poświęconych jednemu kompozytorowi.

RaRnpCzhW6D8m1

Fotografia przedstawia dom w Eisenach, w którym mieszkał młody Jan Sebastian Bach. Na fotografii widać żółty duży dom. Główne miejsce zajmuje wejście do budynku. Okna mają brązowe obramowania i okiennice. Przed domem widać kamienną ławkę.

Również synowie Bacha: Wilhelm Friedemann, Carl Philipp Emanuel, Johann Gottfried Bernhard, Johann Christoph Friedrich i Johann Christian zrobili kariery jako wybitni kompozytorzy, w pełni godni nazwiska swojego ojca, który był zarazem ich nauczycielem.

Tymczasem Jan Sebastian był w znacznej mierze samoukiem. Oprócz klasycznego wykształcenia humanistycznego otrzymanego w gimnazjum w Lüneburgu, a obejmującego również podstawy muzyki, oprócz doświadczanej od dzieciństwa nieustannej obecności muzyki i stale podtrzymywanego zwyczaju rodzinnego muzykowania, swą wiedzę o muzyce Bach zdobywał dzięki kopiowaniu utworów największych mistrzów epoki. Uczył się na najlepszych wzorcach, naśladował je, dorównywał im i ostatecznie je przewyższał. Tę samą skuteczną metodę nauki – przez naśladowanie najlepszych i stawanie z nimi do współzawodnictwa – stosował w nauce gry na organach, bardzo szybko stając się cenionym organistą i kompozytorem tworzącym na ten królewski instrument, a także uznanym ekspertem w dziedzinie jego budowy. Wprawdzie na początku roku 1703 Bach zatrudnił się na krótko na dworze księcia Johanna Ernsta w Weimarze jako lokaj i skrzypek, ale już w sierpniu tego samego roku uzyskał posadę organisty w tzw. Nowym Kościele w Arnstadt.

Zdjęcie kościoła św. Bonifacego w Arnstadt od strony prezbiterium ukazuje jego wyraźnie gotycki charakter, widoczny w strzelistych oknach z maswerkiem, ostrołukach, przyporach oraz smukłej wieży, które razem podkreślają wertykalizm i rangę świątyni w przestrzeni miasta. Masywna bryła z wydłużonym prezbiterium, zbudowana z jasnego kamienia, wskazuje na znaczenie liturgiczne i akustyczne kościoła – miejsca, gdzie młody Johann Sebastian Bach rozpoczynał swoją działalność jako organista.

To w czasach pracy Bacha w Arnstadt powstała m.in. słynna Toccata i Fuga d‑moll (BWV 565), najbardziej chyba rozpoznawalne i popularne dzieło organowe kompozytora, świadczące o tym, że jeszcze w latach młodości osiągnął on nadzwyczajne mistrzostwo w sztuce kompozycji i w grze na organach. Odtąd Bach będzie powszechnie uznawany tak przez współczesnych, jak i potomnych, najwybitniejszym organistą niemieckim wieku XVIII.

Posłuchajmy wirtuozowskiego wykonania Toccaty d‑moll na organach w Arnstadt. Toccata i fuga d‑moll BWV 565 Johanna Sebastiana Bacha charakteryzuje się swobodną, improwizacyjną toccatą z wirtuozowskimi pasażami, kontrastami dynamicznymi i akordowymi oraz wyraźnie wyodrębnioną fugą opartą na imitacyjnym prowadzeniu tematu. Utwór ukazuje rozwiniętą fakturę organową z wykorzystaniem rejestrów, kontrastów brzmieniowych i polifonicznego opracowania materiału tematycznego.

Praca na dworze w Weimarze

W roku 1705 dwudziestoletni Bach wybrał się z Arnstadt do Lubeki, by usłyszeć grę i poznać osobiście słynnego kompozytora i organistę, którego najbardziej cenił – Dietricha Buxtehudeg .

W tym celu Jan Sebastian przebył pieszo ponad 400 kilometrów w każdą stronę, ale doświadczenia wyniesione z tej wyprawy owocowały w jego twórczości przez całe życie.

Kolejnym etapem w karierze młodego Bacha było objęcie w roku 1707 stanowiska organisty w kościele św. Błażeja w Mühlhausen.

To w Mühlhausen powstały najwcześniejsze kantaty Bacha.

Przykładem takiego utworu może być kantata z 1707 roku do tekstu zaczerpniętego z Psalmu 130 (Z głębokości wołam do Ciebie, Panie), której pierwszy odcinek stanowi chór. Kantata „Aus der Tiefen rufe ich, Herr, zu dir” BWV 131 Johanna Sebastiana Bacha cechuje się rozbudowanym chórem otwierającym o gęstej fakturze polifonicznej, z wykorzystaniem niskich rejestrów, chromatyką i napięciami harmonicznymi. Utwór ukazuje imitacyjne prowadzenie głosów oraz ścisłe powiązanie warstwy muzycznej z tekstem psalmicznym poprzez środki retoryki muzycznej.

Kościół św. Błażeja (Blasiikirche) w Mühlhausen to jedna z najważniejszych świątyń związanych z młodzieńczym okresem działalności Johanna Sebastiana Bacha. W 1707 roku, mając zaledwie 22 lata, Bach objął tam stanowisko organisty, co stanowiło jego pierwszą samodzielną posadę w dużym mieście. To właśnie w Mühlhausen powstała jedna z jego pierwszych wielkich kantat – „Gott ist mein König” (BWV 71) – utwór wykonany z okazji objęcia urzędu przez nowe władze miasta i jedyna kantata Bacha wydrukowana za jego życia. Kościół św. Błażeja, o gotyckiej architekturze i imponującym wnętrzu, stanowił znakomitą przestrzeń akustyczną dla jego muzyki, a tamtejsze organy inspirowały młodego kompozytora do dalszych eksperymentów brzmieniowych. Choć Bach pracował w Mühlhausen zaledwie rok, pobyt ten odegrał istotną rolę w jego rozwoju artystycznym i zawodowym, a sam kościół pozostaje do dziś ważnym miejscem pamięci związanym z jego życiem.

W roku 1708 Bach otrzymał z dworu w Weimarze ofertę powrotu do tamtejszej kapeli, tym razem w roli organisty i kompozytora. Książę Wilhelm Ernst w 1714 r. awansował go na koncertmistrza nadwornej orkiestry.

Rh3EJRZt9pB6U1

Ilustracja przedstawia widok pałacu w Weimarze. Piekne panoramiczne zdjęcie zrobione latem. Błękitne niebo, w tle budynki. Z przodu zdjęcia plac i brukowana droga dojazdowa.

Od tego momentu Bach sprawował opiekę nie tylko nad muzyką religijną w kaplicy książęcej (jego obowiązkiem było napisanie jednej kantaty na miesiąc), ale rozwinął również regularną twórczość muzyki świeckiej.

W grudniu 1717 Bach przeprowadził się do Köthen, gdzie dostał propozycję posady kapelmistrza  na dworze księcia Leopolda von Anhalt- Köthen. Propozycja była tak atrakcyjna, że od jej przyjęcia nie odwiodło kompozytora nawet miesięczne zatrzymanie w areszcie przez poprzedniego pracodawcę.

R1bFwuqHfL1v41

Ilustracja przedstawia Leopolda von Anhalt-Kothen. Mężczyzna stoi w zbroi, prawą rękę trzyma na hełmie. Za postacią, znajduje się czarnoskóry chłopiec, który trzyma czerwony płaszcz księcia.

Praca u księcia Leopolda

Ze względu na kalwińskie wyznanie księcia Leopolda, który stosując się do restrykcyjnych przepisów liturgicznych swej wspólnoty religijnej, nie akceptował muzyki koncertującej w kaplicy pałacowej, w Köthen Bach skoncentrował się na twórczości świeckiej. Tu właśnie powstały takie Bachowskie arcydzieła jak cykl sześciu Koncertów brandenburskich, Koncerty skrzypcowe a‑moll i E‑dur, słynny Koncert na dwoje skrzypiec d‑moll, klawesynowe Suity francuskie, I tom Das Wohltemperierte Klavier, sonaty i partity na skrzypce solo, suity wiolonczelowe, sonaty na wiolę da gamba, sonaty fletowe, suity lutniowe i wiele innych.

R1182GUyzC0WE1

Ilustracja przedstawia dzieło Antoine Pesne,pt. „Christian Ludwig Markgraf von Brandenburg-Schwedt ”, któremu zadedykowane zostały Koncerty brandenburskie. Mężczyzna w siwej peruce, ubrany w czerwony strój zgodny z epoką.

Każdy z sześciu Koncertów brandenburskich został napisany na inny skład instrumentów, w każdym z nich jednak obowiązuje naczelna zasada stylu koncertującego: współzawodniczenie grupy szczególnie wyeksponowanych instrumentów koncertujących (zw. concertato) oraz reszty orkiestry (zw. concerto lub ripieno). Oczywiście, zgodnie z barokowym stile moderno, nieodzowną podstawę brzmienia orkiestry stanowi grupa basso continuo.

W IV Koncercie grupę concertino tworzą skrzypce i dwa flety proste, a concerto (ripieno): 2 skrzypiec, altówka, wiolonczela, violone i basso continuo. Przewaga grupy trzech instrumentów koncertujących nad resztą zespołu jest bardzo wyraźna już od samego początku. I część (Allegro) IV Koncertu brandenburskiego BWV 1049 Johanna Sebastiana Bacha cechuje się przejrzystą fakturą i żywym tempem, z wyraźnym dialogiem dwóch fletów prostych i skrzypiec solowych, opartym na imitacji i ornamentyce. Utwór ukazuje naprzemienne zestawianie concertino i ripieno oraz łączy elementy koncertu grosso z koncertem solowym w ramach klarownej struktury formalnej.

Das Wohltemperierte Klavier to cykl 24 preludiów i fug ułożonych w pary w 24 tonacjach skali 12‑tonowej: C‑dur, c‑moll, Cis‑dur, cis‑moll itd., przeznaczonych do wykonania na instrumencie klawiszowym. Słowo Klavier nie oznaczało wówczas w języku niemieckim fortepianu, lecz instrument z klawiaturą, np. klawikord lub klawesyn, a ówczesne prototypowe w istocie fortepiany bardzo też różniły się od dzisiejszego instrumentu.
Bach stworzył dwa cykle 24 preludiów i fug (w sumie 48 par preludiów i fug), pogrupowane w dwóch tomach. Drugi tom Das Wohltemperierte Klavier powstał znacznie później niż pierwszy.

Oglądając stronę tytułową autografu „Das Wohltemperierte Klavier”, tom I (1722), przechowywaną w Archiwum Bacha w Lipsku, warto zwrócić uwagę na staranność kaligrafii i sposób, w jaki Bach samodzielnie zapisał tytuł dzieła, nadając mu niemal graficzny charakter. Uwagę przyciąga ozdobny, barokowy układ liter, który zdradza zarówno dbałość kompozytora o formę, jak i znaczenie, jakie przypisywał temu cyklowi. Istotne jest również pełne brzmienie tytułu, który zawiera odniesienie do „dobrze nastrojonego” (wohltemperiertego) systemu stroju – kluczowego zagadnienia dla rozwoju tonalności. Warto zauważyć, że Bach zapisał: „zum Nutzen und Gebrauch der lernbegierigen musikalischen Jugend” – czyli „ku pożytkowi i dla użytku muzykalnej młodzieży żądnej nauki”, co świadczy o pedagogicznym charakterze dzieła. Strona tytułowa nie zawiera ozdób graficznych – jej siłą jest prostota i bezpośredniość, a także autentyczność ręki kompozytora, która przybliża nas do jego epoki i warsztatu twórczego.

R9NYgdjzvOcgw1

Ilustracja przedstawia stronę tytułową autografu Das Wohltemperiertes Klavier t. I.

Równomiernie temperowany klawesyn albo Preludia i fugi przez wszystkie tony jak i semitonia, zarówno tertiam maiorem, czyli Ut Re Mi, jak też tertiam minorem, czyli Re Mi Fa, obejmujące. Na korzyść i użytek żądnej nauki muzykalnej młodzieży, jak również tych, co w tym studio zręczność już osiągnęli, dla szczególnej rozrywki ułożone i sporządzone przez Johanna Sebastiana Bacha, p[leno] t[itulo], kapelmistrza dworu książęcego w Anhalt‑Köthen i dyrektora muzyk kameralnych. Anno 1722

Gdy budżet na kapelę książęcą w Köthen coraz bardziej się zmniejszał, a atmosfera na dworze po ślubie księcia Leopolda coraz mniej sprzyjała Bachowi, artysta zaczął myśleć o poszukiwaniu nowego miejsca pracy. Akurat pojawił się wakat na stanowisku kantora kościoła św. Tomasza w Lipsku, Bach zgłosił więc tam swoją kandydaturę.

Egzamin kantorski oraz przesłuchanie, Bach przeszedł pomyślnie. Lipski kantorat cieszył się w Niemczech ogromnym prestiżem i ponad dwustuletnią tradycją. Decyzja o powierzeniu Bachowi tej zaszczytnej funkcji została podjęta przez ówczesnych radnych miasta Lipska. Dla Bacha przyjęcie posady kantora to ukoronowanie jego dotychczasowej kariery. W ten sposób dla Bacha zakończył się okres nieustannej troski o odpowiednią pracę oraz o ciągłe problemy finansowe rodziny.

Po swojej wędrówce, którą rozpoczął w Eisenach, a następnie kontynuował ją przebywając w Ohrdrufie, Lüneburgu, Weimarze, Arnstadt (i podróż do Lubeki), następnie Mühlhausen, Weimarze (ponownie) i Köthen. Kompozytor ostatecznie osiadł w Lipsku, gdzie spędził swoje ostatnie lata i zmarł.

Miejsca działalności Bacha

• Miasteczko Eisenach – miejsce narodzin Bacha, dom rodzinny, w którym kompozytor spędził lata dzieciństwa.

• Ohrdruf – tu trafił dziesięcioletni Jan Sebastian po śmierci ojca, gdy zaopiekował się nim starszy brat Johann Chritoph.

• Lüneburg – miasto, w którym Bach pobierał nauki.

• Weimar – zaledwie kilka miesięcy trwał pierwszy pobyt Bacha, zatrudnionego jako muzyk w kapeli dworskiej.

• Arnstadt – zaoferowało odpowiadającą Bachowi posadę organisty. Podczas czteroletniego pobytu w Arnstadt młody organista i kompozytor zdecydował się w 1705 roku na trud kilkumiesięcznej podróży do Lubeki.

• Lubeka – miasto, w którym działał słynny organista Dietrich Buxtehude.

• Mühlhausen – to kolejne miejsce pracy Bacha na stanowisku organisty.

• Weimar – tym razem wiązał się z możliwością znacznego awansu dla Bacha, który na dziewięć lat objął tu posadę organisty i kameralisty orkiestry dworskiej.

• Köthen – siedziba księcia Leopolda von Anhalt‑Köthen, który zaoferował Bachowi stanowisko kapelmistrza i dyrektora muzyki kameralnej swoim dworze.

Zapoznaj się ze zdjęciami, które są związane z miejscami działalności Bacha. Przypomnij sobie fragmenty biografii kompozytora powiązane z nimi.

R1RhFcUXZYjPq1

Fotografia przedstawia dom w Eisenach, w którym mieszkał młody Jan Sebastian Bach. Na fotografii widać żółty duży dom. Główne miejsce zajmuje wejście do budynku. Okna mają brązowe obramowania i okiennice. Przed domem widać kamienną ławkę, schody i zieleń.

R1SnZYrbFtPiR1

Fotografia przedstawia widok od frontu na budynek Ohrdurf. W centrum znajduje się żółty budynek z dużą ilością okien i wieżą. Każde okno ozdobione jest kwiatami. Przed budynkiem znajdują sie niewielkie drzewa. Niebo jest zachmurzone.

RfSVpqglNEyBM1

Ilustracja przedstawia Lüneburger Hasse. Z przodu widać rzekę i most. Po lewej stronie budynki głównie z czerwonej cegły. Nad wodą osłonięte parasolami miejsce na odpoczynek. Po prawej stronie wierzba, której gałęzie sięgaja aż do wody.

R1aK906yVO1yk1

Ilustracja przedstawia wieżę zamkową w mieście Waimar w Niemczech. Wieża zajmuje centralne miejsce na fotografii. Oprócz tego widać jeszcze dwa budynki, szary z żółtymi obramowaniami na oknach i drugi, w kolorze kremowym. Prawą część fotografi zajmuje duże zielone drzewo.

R1IxR4HYNQLis1

Ilustracja przedstawia tył kościoła w Arnstadt. Kościół jest zwany jako Bachkirche. Duży strzelisty kościół otoczony zielenią.

RkU4FPr6quWS91

Zdjęcie przedstawia widok na miasto Lubecka, które znajduje się w Niemczech. Zdjęcie wykonano w nocy. Budynki są pieknie podświetlone i ich kształt odbija się w wodzie.

RZg7OxcuU5gzS1

Fotografia przedstawia widok na mury miejskie Mühlhausen, miasta, w którym powstały najwcześniejsze z kantat Bacha. Widać wejścia w murach. Błękitne niebo. Z przodu fotografi brukowany plac.

R14Rn0VlaGTNA1

Na zdjęciu znajduje się popiersie Jana Sebastiana Bacha, które można znaleźć w Weimarze, w Niemczech.

RJVpmDlOaRRjN1

Zdjęcie przedstawia park jak i znajdujący się w nim zamek Köthen. (Niemcy)

Praca w Lipsku

W Lipsku powstały największe, najbardziej monumentalne dzieła Bacha takie jak Pasja wg św. Jana, Pasja wg św. Mateusza, Oratorium na Boże Narodzenie, a także Wielka Msza h‑moll, która jest jedyną w twórczości Bacha „missa tota et concertata”, czyli pełnym opracowaniem muzycznym całego cyklu mszalnego. Z tego powodu, a także dlatego że Bach, zabiegając o tytuł nadwornego kompozytora, przesłał części Kyrie i Gloria królowi Augustowi III (który przeszedł na katolicyzm, aby objąć polski tron), niektórzy muzykolodzy skłaniają się ku opinii, że jest to wyjątkowy przypadek w twórczości Bacha – utwór przynależny do tradycji liturgicznej Kościoła katolickiego. Inni z kolei przekonują, że przez wprowadzenie jako centrum kompozycji Credo (Symbolum Nicenum) Bach pragnął podkreślić uniwersalność wiary chrześcijańskiej. Msza charakteryzuje się bogatym operowaniem techniką koncertującą, dużą rolą partii instrumentalnych w realizacji treści słownej oraz traktowaniem brzmienia wokalnego na wzór instrumentów. Jest to niewątpliwie przykład doskonałej realizacji założeń barokowego stile moderno w muzyce liturgicznej.

„Credo” (Symbolum Nicenum) z Mszy h‑moll BWV 232 Johanna Sebastiana Bacha charakteryzuje się polifoniczną, fugowaną fakturą chóralną opartą na imitacyjnym wprowadzaniu tematu oraz ścisłym kontrapunkcie. Utwór ukazuje podporządkowanie warstwy instrumentalnej partii wokalnej oraz zróżnicowanie faktury i środków muzycznych w zależności od struktury tekstu liturgicznego.

Z kolei Bachowskie Pasje to kompozycje związane z protestancką tradycją liturgiczną – z modlitewnym rozważaniem wydarzeń Wielkiego Piątku. Pasja to muzyczne opracowanie czytania (z podziałem na role) fragmentu Ewangelii opisującego mękę i śmierć Pana Jezusa Chrystusa. Fragmenty pochodzące z jednej z czterech Ewangelii (wg św. Mateusza, wg św. Marka, wg św. Łukasza lub wg św. Jana) są przedzielone strofami poetyckimi (kunsztownie opracowanymi muzycznie w solowych ariach i ansamblach) oraz kolejnymi zwrotkami chorału protestanckiego. Monumentalne fragmenty chóralne pojawiają się w kluczowych momentach Pasji, stanowiąc istotne cezury formalne i zwieńczenie całego cyklu. Chóry komentują sytuację lub biorą udział w akcji jako tłum. Zachowały się dwie kompletne Pasje Jana Sebastiana Bacha: Pasja wg św. Mateusza i Pasja wg św. Jana.

Posłuchajmy pierwszej części Pasji wg św. Mateusza – w której dwa niezależne chóry zarazem wyśpiewują wprowadzający komentarz teologiczny, jak i muzycznie obrazują niespokojny, szemrzący tłum.

Chór „Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen” z Pasji według św. Mateusza BWV 244 Johanna Sebastiana Bacha cechuje się rozbudowaną fakturą polichóralną z udziałem dwóch chórów i orkiestry oraz dialogicznym układem głosów. Utwór wykorzystuje ostinatowe figury w partii smyczków, imitacje oraz retoryczne figury muzyczne, tworząc złożoną strukturę kontrapunktyczną powiązaną z tekstem.

Z kolei słynna aria altowa Erbarme dich, to muzyczna medytacja następująca po scenie zaparcia się Jezusa przez świętego Piotra, w której z melodią głosu wokalnego dialoguje solowa, wirtuozowska partia skrzypiec, a temu szczególnemu concertino towarzyszy concerto złożone z dwojga skrzypiec, altówki i grupy basso continuo.

Zapoznaj się z tekstem oryginalnym arii Erbarme dich i jego polskim tłumaczeniem.

Aria Erbarme dich – tekst słowny w j. niemieckim

Erbarme dich
Mein Gott, um meiner Zähren willen;
Schaue hier,
Herz und Auge weint vor dir Bitterlich.
Erbarme dich,
Mein Gott, um meiner Zähren willen.

Aria Erbarme dich – polski przekład

Zmiłuj się nade mną,
Mój Boże, przez wzgląd na me łzy;
Spójrz tutaj,
Serce i oczy gorzko płaczą.
Zmiłuj się nade mną,
Mój Boże, przez wzgląd na me łzy.

Najważniejszym obowiązkiem – i zarazem największym wyzwaniem – dla lipskiego kantora było skomponowanie i przygotowanie wykonania kantaty kościelnej na każdy tydzień. Kompozytor nie ograniczał jednak swojej działalności w Lipsku wyłącznie do muzyki religijnej.
Tworzył również okolicznościowe kantaty świeckie, utwory organowe i klawesynowe.
W ostatnich latach życia Bacha powstało także niezwykłe kompendium techniki polifonicznej, jakim jest Kunst der Fuge (Sztuka fugi), utwór na nieokreśloną obsadę. Jest to cykl 19 fug i kanonów na jeden temat poddawany kunsztownym przekształceniom, wraz z wieńczącą go, niedokończoną 3‑tematową fugą, w której jeden z trzech tematów jest ułożony z dźwięków B‑A-C‑H.

R1UkfXJPskWdO1

Ilustracja przedstawia zapis nutowy nazwiska - Bach.

Posłuchaj nagrania, które przedstawia temat BACH grany przez różne instrumenty: wiolonczelę, organy, skrzypce, flet, fortepian

RmKp9w1FtAChU1

Ilustracja przedstawia zapis nutowy na pięciolinii - Johann Sebastian Bach, „Kunst der Fuge – temat BACH”.

Fuga trzytematowa z cyklu Kunst der Fuge Johanna Sebastiana Bacha cechuje się ścisłą fakturą polifoniczną, z wyraźnym, rytmicznie prostym tematem wprowadzanym kolejno w poszczególnych głosach. Utwór ukazuje rozwijający się proces kontrapunktyczny oraz stopniowe zagęszczanie struktury poprzez imitacje i współbrzmienie tematów.

Fuga, ścisła, zracjonalizowana forma polifoniczna znalazła w Bachu najwybitniejszego przedstawiciela. Kompozytor celował w formowaniu kształtu tematu, nadając mu wyrazisty rysunek interwałowy, z równą inwencją tworzył kontrapunkty. To połączenie fantazji artystycznej z rygorystycznym przestrzeganiem zasad kontrapunktu stanowi o niezwykłej randze jego sztuki polifonicznej.
Mając do dyspozycji tekst nutowy i nagranie pierwszej fugi z Kunst der Fuge – Contrapunctus 1, przeanalizujmy jej przebieg: pokazy tematu w poszczególnych głosach, kolejne przeprowadzenia przedzielone łącznikami, kontrapunkty i pozostałe szczegóły składające się na doskonałą realizację techniki polifonicznej:

Ten sam temat – tylko w inwersji, czyli odwróceniu wszystkich kolejnych interwałów, został wykorzystany jako podstawa konstrukcji jednej z kolejnych fug. Posłuchajmy pierwszego przeprowadzenia, czyli ekspozycji w Contrapunctus 3. 

Johann Sebastian Bach jako nadworny kompozytor króla

W roku 1736 Bach otrzymał tytuł Nadwornego Kompozytora Augusta III – Króla Polskiego i Elektora Saksonii. Kompozytor przywiązywał wielką wagę do tego honorowego wyróżnienia, zabiegając o nie zarówno wówczas, gdy ofiarował królowi Kyrie i Gloria z Mszy h‑moll w 1733 roku, jak i gdy komponował kantatę Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen BWV 215 na rocznicę koronacji Augusta III, utworu, w którym zawarł aluzje do aktualnej sytuacji politycznej Polski – zwycięstwa Augusta nad Stanisławem Leszczyńskim w wyścigu do tronu polskiego. Hołdownicze kantaty na urodziny i imieniny króla i królowej również zawierają elementy związane z Polską (np. personifikację Wisły).

Mimo wszystkich zaszczytów i wyrazów uznania muzyka Bacha była przez jemu współczesnych w dużej mierze niedoceniona. Tylko nieliczne utwory były wydane drukiem za życia kompozytora, a pozostałe rękopisy zostały przez następców rozproszone i nawet częściowo zagubione, bo uznane za dziwaczne i niemodne. Dzieło Johanna Sebastiana doczekało się powszechnego uznania pełni swej wartości dopiero w XIX wieku. Sztuce Bacha przypisano wówczas nie tylko mistrzostwo nieosiągalne dla innych kompozytorów, lecz także intelektualną głębię oraz zasługę stworzenia trwałych praw muzycznych, porównywalnych z największymi odkryciami naukowymi jego epoki. Jako przełomowy moment w recepcji muzyki Bacha wskazuje się wykonanie w 1829 roku w Berlinie Pasji wg św. Mateusza pod dyrekcją Feliksa Mendelssohna – było to drugie wykonanie Pasji, równo sto lat po jej pierwszym wykonaniu w Lipsku. Począwszy od tej chwili muzyka Bacha stała się niekwestionowanym punktem odniesienia dla kolejnych generacji kompozytorów. I tak pozostało aż do czasów nam współczesnych.

RwF27PDWZy2bd1

Ilustracja przedstawia pomnik Jana Sebastiana Bacha przed kościołem św. Tomasza w Lipsku. Bach został przedstawiony w stroju zgodnym z epoką, w peruce. Dłoń ma uniesioną ku górze, trzyma w niej zwinięte kartki.

Podczas oglądania filmu zwróć uwagę na najbardziej istotne fragmenty jego biografii i twórczości.

Jaki temat muzyczny złożony z czterech dźwięków można odczytać z poniższej figury w kształcie krzyża, zaczynając od lewej strony i postępując zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara?

REWw8esf9PaSR

Figura w kształcie krzyża, która prezentuje 4 dźwięki, klucze i grupę.

Najważniejszą cechą twórczości Johanna Sebastiana Bacha jest mistrzowska polifonia oparta na technice imitacyjnej i ścisłym kontrapunkcie. Kluczowe znaczenie mają fuga oraz rozwinięte formy wokalno‑instrumentalne, w których muzyka ściśle współgra z tekstem. Istotne jest także połączenie stylu koncertującego z logiką konstrukcji oraz pełne wykorzystanie systemu dur‑moll. Bach tworzy spójne, logiczne struktury muzyczne, w których każdy element ma określoną funkcję. Jego twórczość stanowi syntezę tradycji baroku i indywidualnego języka kompozytorskiego. W kontekście pytania można zauważyć, że muzyka Bacha rzeczywiście przypomina precyzyjny system, który łączy matematyczny porządek z ekspresją artystyczną.

Słownik języka polskiego PWN

Słownik muzyki, pod red. Wojciecha Marchwicy, Zielona Sowa, Kraków 2006