N- Fortepian w każdym domu‑złoty wiek muzykowania i kultury muzycznej.
W samym sednie
Fortepian jako symbol epoki romantyzmu
Instrument ten idealnie odpowiadał duchowi romantyzmu- epoki indywidualizmu, emocji i ekspresji wewnętrznej. Dzięki możliwości szerokiego zróżnicowania dynamicznego i barwowego fortepian pozwalał mówić sercem, co było jednym z głównych postulatów estetyki romantycznej.
W początkach XIX w. umiejętność gry na instrumencie należała do dobrego tonu. Córki zamożnych mieszczan powszechnie uczyły się grać na fortepianie. Rozwijała się produkcja tego instrumentu, który z roku na rok stawał się coraz doskonalszy. Od kompozycji fortepianowych tego czasu wymagano przystępności technicznej, wyrazistej linii melodycznej oraz zróżnicowanej ekspresji ujętej w uproszczonej formie. Dziewiętnastowieczny Wiedeń, miasto Haydna, Mozarta i Beethovena, rozbrzmiewał muzyką. Rozwijała się muzyka salonowa, kameralna, działały liczne orkiestry. To w Wiedniu swoje bagatele, pierwowzór romantycznej miniatury instrumentalnej, tworzył Ludwig van Beethoven (1770‑1827). Tu urodził się Franz Schubert (1797‑1828), uważany za twórcę romantycznej miniatury instrumentalnej. Bezpośrednią inspiracją dla Schuberta była twórczość dwóch czeskich kompozytorów działających w tym mieście: Wacława J. Tomaška (1774‑1850) i Jana H. Vořiška (1791‑1825). Ich liryczne miniatury fortepianowe wpłynęły na inwencję twórczą Schuberta, który w swoich miniaturach pisanych przez całe życie rozwinął ich walory muzyczne: kantylenową linię melodyczną o wokalnym rodowodzie, bogatą harmonię, zróżnicowaną fakturę, dynamikę i rytmikę. Tworzył momenty muzycznemomenty muzyczne,, impromptusimpromptus,, fantazjefantazje, tańce i wariacje. Największe znaczenie historyczne mają dojrzałe miniatury Schuberta- Impromptus op. 90 i op. 142 oraz 6 Moments musicaux op. 94.
Moments musicaux Franza Schuberta powstały w latach 1822–1824 jako miniatury fortepianowe o użytkowym charakterze, przeznaczone do muzykowania domowego. Nazwa nawiązuje do ich ulotności, przemijalności, chwilowości i miniaturowości. Utrzymane są w trzyczęściowej formie typu ABA, a także zróżnicowane wyrazowo i fakturalnie. Jak pisze Piotr Orawski:
Można w nich odnaleźć zarówno bogactwo inwencji (…) jak i rozmaite rodzaje pianistycznej faktury, które zapowiadały typowo już romantyczne formy muzyki fortepianowej – nokturn, etiudę, scherzo i balladę”.
Spośród sześciu kompozycji, najbardziej znany jest trzeci Moment musicaux f‑moll, utrzymany w parzystym metrum, w charakterze marsza, o wyrazistej rytmice i krótkich motywach nawiązujących do stylistyki muzyki węgierskiej. Plan harmoniczny utworu wyznacza jednocześnie formę ABA z kodą, z częścią środkową utrzymaną w paralelnej tonacji As‑dur. Posłuchaj i sprawdź przebieg wraz z poniższym zapisem nutowym.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBQZE23PX
Utwór muzyczny. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się miłosnym, spokojnym charakterem.
Rozwój techniczny fortepianu
Nowoczesny fortepian pozwala wyrazić to, co dawniej mogło być tylko przeczuciem artysty”.
Robert Schumann- Gesammelte Schriften über Musik und Musiker. 1834.
Fortepian, wynaleziony około 1709 roku przez Bartolomea Cristoforiego, przeszedł w XIX wieku ogromną ewolucję konstrukcyjną. Jego wygląd prezentowany jest poniżej.
Najważniejsze udoskonalenia:
1810‑1820 - wprowadzenie metalowej ramy (Sebastian Erard, Londyn),
1821 -patent Erarda na mechanizm double escapement (podwójnego uderzenia), umożliwiający szybkie repetycje,
po 1850 r. - upowszechnienie fortepianu o pełnej skali 88 klawiszy.
lata 30. XIX w. -rozwój instrumentów firm Pleyel, Broadwood, Blüthner, Bechstein.
Te ulepszenia sprawiły, że instrument mógł wypełnić dźwiękiem duże sale koncertowe, a jednocześnie zachował delikatność brzmienia niezbędną dla intymnej muzyki salonowej. Warto przytoczyć tutaj przełomowe dzieło pokazujące dramatyzm, dynamiczne kontrasty i będące zapowiedzią romantycznej ekspresji- czyli Sonatę c‑moll op. 13 Patetyczna (1799) Ludwika van Beethovena.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBQZE23PX
Utwór muzyczny: Ludwig van Beethoven "Sonata fortepianowa c‑moll Patetyczna" op. 13 cz. I fragment. Kompozycja rozpoczyna się wolnym tempem, następnie następuje jego zmiana na szybkie. Wykonywany jest na fortepianie. Cechuje ją burzliwy, dramatyczny, zmienny charakter.
Fortepian w życiu codziennym – kultura salonu
W domu, w którym słychać fortepian, jest duch, którego nie da się zabić.”
Jan Prosnak Muzyka i społeczeństwo XIX wieku. Zygmunt Noskowski - z fragmentu listu do J. Zarębskiego. 1884.
W epoce romantyzmu, szczególnie w miastach takich jak Paryż, Wiedeń czy Warszawa, posiadanie fortepianu stało się oznaką dobrego smaku i pozycji społecznej. Salony muzyczne, takie jak te prowadzone przez George Sand, Pauline Viardot czy Klarę Wieck‑Schumann, stały się ważnymi ośrodkami życia artystycznego i towarzyskiego.
Ojciec Klary - żony Roberta Schumanna - Friedrich Wieck - jako pedagog w 1832 roku tak pisał:
Wychowanie bez muzyki , jest jak ciało bez duszy”.
W mieszczańskich salonach fortepian był centrum życia towarzyskiego- grano na nim wieczorami, a nauka gry była obowiązkowa dla dobrze wychowanej młodzieży.
W szkołach dla panien gra na fortepianie była częścią edukacji moralnej i estetycznej - świadczyła o wrażliwości i obyciu kulturowym.
Lekcje muzyki dawały utrzymanie tysiącom nauczycieli, którzy działali jako pianiści i zarazem pedagodzy. Takie zajęcie stało się jednym z typowych i czasem dość opłacalnych zawodów miejskiej inteligencji.
Budowano coraz doskonalsze instrumenty, które wymagały od wykonawców wypracowania coraz kunsztowniejszych technik gry. Przełom wieków XVIII/XIX to początki rozwijającego się mieszczaństwa, które domagało się rozrywki, chętnie bywało na koncertach i przedstawieniach operowych. Coraz częściej pragnęli oni czynnie uczestniczyć w kulturze, dlatego też powszechne stało się domowe muzykowanie. Kompozytorzy i pedagodzy‑instrumentaliści publikowali tzw. szkoły gry na instrumencie, czyli podręczniki, w których wyjaśniali metody gry oraz wskazywali wprawki ułatwiające osiągnięcie umiejętności technicznych. Taki sposób pokazywania muzyki często pojmowano jako możliwość prezentowania takich form, jak:
miniatur o charakterze nastrojowym - np. nokturny, walce, preludia- Fryderyka Chopina (1810‑1849) ,
opracowań znanych melodii operowych w transkrypcjach takich kompozytorów, jak: Franza Liszta (1811–1886) i Sigismonda Thalberga (1812‑1871,
muzyki dla przyjemności - łatwiejsze utwory pedagogiczne- np. Muzio Clementiego (1752‑1832), Carla Czernego (1791‑1857).
Wirtuoz i artysta – nowy ideał epoki
Epoka romantyzmu stworzyła nowy typ artysty-wirtuozawirtuoza, który był zarazem kompozytorem, poetą i duchowym przewodnikiem.
Fenomen koncertów Liszta, w których artysta występował niczym heros, zapowiadał nowoczesny typ estradowej charyzmy. Wybitny filozof Heinrich Heine w swoim dziele pt. Über die französische Bühne w roku 1844 pisał o nim, że: Liszt nie gra, on żyje przy klawiaturze- to jego królestwo! W ich repertuarze pojawiły się gatunki nowego typu, omawiane już przy innym materiale, tj. : etiuda koncertowa oraz fantazjafantazja, rondo, balladaballada czy scherzo fortepianowe (Liszt, Chopin).
Znakomite dwa cykle etiud na fortepian op. 10 i op. 25 stworzył Fryderyk Chopin. Według krytyków były one katechizmem mowy fortepianowej i prawdziwą ewangelią fortepianowej muzyki. O chopinowskiej etiudzie Alfred Einstein napisał:
(...) obok problemów technicznych, o których można pisać całe traktaty, stanowi – i to jest najważniejsze – utwór pełen dramatycznej i namiętnej lub lirycznej poezji o najwyższej koncentracji.
Alfred Einstein. Muzyka w epoce romantyzmu. PWM. Kraków 1983, s. 232.
Obok Liszta i Chopina wielkimi wirtuozami byli: Sigismond Thalberg (1812‑1871) , Ignacy Jan Paderewski (1860‑1941), Clara Schumann (1819‑1896), Adolf von Henselt (1814‑1889). Trudno jednym tchem nie wymienić również kolejnych nazwisk, które po dziś dzień utożsamiane są z genialnym opanowaniem technicznych sztuczek danego instrumentu. Do czołówki należą również: Teodor Leszetycki (Theodor Leschetizky) (1830‑1915), Karol Lipiński (1790‑1861), Henryk Wieniawski (1835‑1880) i oczywiście idol romantycznych artystów włoski skrzypek Niccolò Paganini (1782‑1840).
Epoka romantyzmu stworzyła nowy typ artysty‑wirtuoza, który był zarazem kompozytorem, poetą i duchowym przewodnikiem.
Fenomen koncertów Liszta, w których artysta występował niczym heros, zapowiadał nowoczesny typ estradowej charyzmy. Mieli oni za zadanie m.in wykonać w taki sposób utwór, by miał zachwycić publiczność, oczarować niespotykaną maestrią granych gam, biegników i pasaży, a jednocześnie zaskoczyć inwencją melodyczną, rytmiczną i brzmieniową. Wirtuozi inspirowali się nawzajem oraz prześcigali w wymyślaniu coraz trudniejszych i bardziej efektownych układów dźwiękowych, czy wręcz zawodów w grze na instrumencie. Z tego rodzaju pomysłów był znany przede wszystkim wspomniany Niccolò Paganini. Jego cykl 24 Kaprysów op. 1 stanowi niedościgniony wzór wirtuozowskich chwytów, figuracyjnych przebiegów i technicznych sztuczek.
Fortepian w Europie – różnorodność cech i stylów narodowych w brzmieniu fortepianu
Wiek XIX to przedstawienie fortepianu jako nie tylko instrumentu solowego o ogromnych możliwościach technicznych i ekspresyjnych, lecz także narzędzie kształtowania stylów narodowych i idiomów regionalnych.
W poszczególnych krajach Europy rozwój muzyki fortepianowej przybrał odmienne formy, zależne od tradycji kulturowych, ideałów estetycznych i życia koncertowego.
Romantyzm, mimo swej wspólnej idei emocjonalności i subiektywności, ujawnił w muzyce fortepianowej nadzwyczajną różnorodność w poszczególnych krajach. I tak:
Niemiecka twórczość fortepianowa XIX wieku wyrastała z dziedzictwa Beethovena, który zrewolucjonizował formę sonaty i symfonizował fakturę fortepianową. Beethoven uczynił z fortepianu medium dramatyczne, zdolne do przekazywania treści niemal symfonicznych. Słychać to w takich utworach jak we wspomnianej już Sonacie c‑moll op. 13 Patetycznej czy chociażby tragicznej i ekspresyjnej Sonacie f‑moll op. 57 Appassionata. Po nim odziedziczają schedę: Felix Mendelssohn Bartholdy (1809‑1847) -reprezentant tzw. klasycyzującego romantyzmu. W jego cyklu Lieder ohne Worte (Pieśni bez słów, op. 19‑85, 1830‑1845) fortepian zyskuje śpiewność, zbliżoną do pieśni romantycznej. Rówieśnik Chopina - Robert Schumann (1810‑1856) - nadał muzyce fortepianowej na odmianę wymiar literacki i poetycki. W cyklach Carnaval op. 9 (1835), Karnawał wiedeński op. 26 (1839) czy Sceny dziecięce op. 15 (1838) wprowadził idee muzycznego portretu, aluzji i symbolu. Wspomnieć należy również kontynuatorów tradycji sonaty, którzy włączyli w nią poetykę liryczną i śpiewność, czyli postaci wielkich Johannes Brahms (1833‑1897) i Franz Schubert (1797‑1828).
Francuski romantyzm fortepianowy ukształtował się wokół Paryża – centrum życia artystycznego XIX wieku. Tutaj działali Chopin, Liszt, Alkan, Fauré i wielu pedagogów związanych z firmami budowy fortepianów: Pleyel i Erard. Rozpoznawalność brzmienia tego instrumentu w stylu francuskim to: subtelność, lekkość i nastrojowość, często w połączeniu z wirtuozerią. Francuski idiom fortepianowy stał się podstawą dalszego rozwoju pianistyki Debussy’ego i Ravela.
We Włoszech muzyka fortepianowa pozostawała w cieniu opery, jednak wielu kompozytorów przenosiło cechę belcanta na klawiaturę.
W Hiszpanii fortepian odegrał ważną rolę w tworzeniu stylu narodowego, zwłaszcza w twórczości Isaaca Albéniz'a (1860‑1909) - cyklu Iberia (1905‑1908), w którym następuję kulminacja hiszpańskiej muzyki fortepianowej- bogactwo rytmiki, modalności i barwy oraz u Enrique'a Granados'y (1867‑1916) w cyklu inspirowanym malarstwem Goi, zatytułowanym Goyescas (1911) jako syntezie hiszpańskiej melodyki i fortepianowej ekspresji.
W krajach słowiańskich fortepian stał się medium wyrażania tożsamości narodowej, poprzez potraktowania tego instrumentu jako środek ekspresji patriotycznej. Tak się stało w przypadku prezentowania twórczości fortepianowej Bedřicha Smetany (1824‑1884), Antonína Dvořáka (1841‑1904) i Juliusza Zarębskiego (1854‑1885)- europejskiego spadkobiercy po Chopinie.
Polski romantyzm fortepianowy – Chopin i jego krąg
W Polsce fortepian stał się instrumentem narodowej tożsamości. Sam Fryderyk Chopin nadał muzyce fortepianowej status dzieła sztuki najwyższej miary.
Jego utwory łączą cechy polskich tańców (mazur, kujawiak, oberek, polonez) z formą klasyczną i głębią emocjonalną. Przykładami mogą być: Polonez As‑dur op. 53 (1842) jako wyraz heroicznego symbolu patriotyzmu samego autora; Mazurki op. 24 (1835) wytworne stylizacje folkloru czy Ballady op. 23, 38, 47, 52 jako zupełnie nowe odsłony narracji muzycznej. Fortepian przeniknął także do sfery życia publicznego, bo przy jego udziale organizowano koncerty dobroczynne, recitale fortepianowe Liszta, Chopina i Paderewskiego stawały się wydarzeniami społecznymi, a muzycy angażowali się w działalność patriotyczną.
Od salonu do estrady i fabryk instrumentów- przemiana funkcji fortepianu w XIX wieku
Około lat 30. XIX wieku fortepian wyszedł z salonu – rozpoczęła się epoka publicznego koncertu fortepianowego. Zmianie uległ nie tylko charakter muzyki, lecz także relacja między artystą a publicznością. Franz Liszt jest powszechnie uznawany za twórcę nowoczesnego recitalu fortepianowego.
Pierwszy taki występ odbył się prawdopodobnie w Rzymie w 1839 r., a sam termin recital pojawił się w Londynie w 1840 r. Liszt grał cały koncert sam, bez udziału orkiestry – co było wówczas nowością. Zjawiskowa jego postać, rozwichrzone włosy, prawie dwuoktawowe dłonie wprowadzały publiczność wręcz w histerię, która nazwane była przez znanego filozofa epoki Heinricha Heinego Lisztomanią.
Nowopowstała architektura sal takich, jak: Salle Pleyel w Paryżu, Musikverein w Wiedniu, Queen’s Hall w Londynie lub w Weimarze i Budapeszcie pozostawia w zachwycie również współczesnych.
Nowa przestrzeń dźwięku i narodziny przemysłu- w tym fortepianowego- a z nim rozbudowa i tworzenie nowych sal koncertowych stanowiła zarzewie przemiany, która była możliwa dzięki postępowi w konstrukcji fortepianu, polegającej w głównej mierze na:
wzmocnienie metalowej ramy (S. Erard, 1821),
rozszerzenie skali do 88 klawiszy,
udoskonalenie mechanizmu młotkowego i podwójnej repetycji.
Dzięki temu instrument zyskał większą głośność, trwałość brzmienia i możliwości dynamiczne, co pozwoliło mu wypełniać duże przestrzenie koncertowe. Pojawiły się także fortepiany koncertowe typu grand (Pleyel, Bechstein, Steinway), przeznaczone specjalnie dla sal liczących setki słuchaczy. Publiczne koncerty i wzrost popularności fortepianu doprowadziły do narodzin muzycznego rynku estradowego. Dzięki popisom wirtuozi podpisywali kontrakty z wydawcami nut (Liszt z Breitkopfem, Paderewski z Schirmerem), zaczęto produkować fortepiany sygnowane nazwiskami artystów oraz organizowano pierwsze trasy koncertowe– swoiste tournée (Liszt, Rubinstein, Paderewski).
Podsumowanie
Fortepian był nie tylko instrumentem muzycznym, ale zjawiskiem kulturowym. Łączył sferę sztuki i życia codziennego, był narzędziem wychowania estetycznego, nośnikiem idei narodowych, symbolem duchowości i romantycznej ekspresji. Droga fortepianu od salonu do estrady to droga od kameralności ku monumentalności, od prywatnego przeżycia ku publicznemu doświadczeniu sztuki. To przejście zmieniło społeczną rolę artysty, formy koncertowe, estetykę muzyki fortepianowej, a nawet relacje między sztuką, a publicznością. Instrument, który był niegdyś częścią domowego pejzażu, stał się centrum życia muzycznego, punktem edukacji muzycznej i symbolem epoki aż do początków XX wieku.
Bibliografia
Alfred Einstein. Muzyka w epoce romantyzmu. PWM. Kraków 1983.
Friedrich Niecks. Fryderyk Chopin jako człowiek i muzyk, tłum. Zofia Helman. PWM. Warszawa 1961.
George Sand. Histoire de ma vie. 1855.t. II.
Herbert Weber. Fortepian i jego dzieje.PWM. Kraków 1983.
Jan Prosnak. Muzyka i społeczeństwo XIX wieku. Zygmunt Noskowski- z fragmentu listu do J. Zarębskiego. 1884.
Mieczysław Tomaszewski. Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans. Akademia Muzyczna w Krakowie. Kraków 2004.
Robert Schumann. Gesammelte Schriften über Musik und Musiker. 1834.
Tadeusz Zieliński. Romantyzm. t. 2. PWM. Kraków 1985
Wojciech Marchwica. Słownik muzyki. Zielona Sowa. Kraków 2006.
encyklopedia.pwn.pl
sjp.pl
Polecane tematy na zpe.gov.pl to:
Inne materiały: