Monodia epicka i liryczna - podobieństwa i różnice

MonodiaMonodiaMonodia świecka i liryczna to pojęcia odnoszące się do jednogłosowej muzyki wokalnej wykonywanej poza kontekstem liturgicznym, czyli w życiu świeckim.

Monodia świecka

Monodia to jednogłosowy śpiew – bez harmonii, z ewentualnym towarzyszeniem instrumentu, ale z dominacją jednego głosu wokalnego.

Monodia świecka odnosi się do jednogłosowych pieśni nieliturgicznych, wykonywanych w kontekście świeckim – np. na dworach, w miastach, na zamkach, wędrownych przedstawieniach.

Pojawiała się w średniowiecznej Europie, szczególnie od XII wieku.

Monodia liryczna – typ monodii świeckiej

Jest to podzbiór monodii świeckiej, w której główną treść stanowi wyrażanie uczuć osobistych, zwłaszcza miłości.

To pieśni trubadurów (południe Francji), truwèrów (północ Francji), minnesingerów (Niemcy) czy laud religijnych o charakterze emocjonalnym

Najczęściej dotyczą tematów takich jak miłość dworska (fin'amor) – szlachetna, często nieodwzajemniona miłość do wyidealizowanej damy, tęsknota, żal, podziw, smutek, czasem także refleksja nad życiem i losem.

Jeżeli chodzi o cechy muzyczne to melodia podporządkowana jest tekstowi – muzyka podkreśla rytm i strukturę wiersza. Zazwyczaj wolna rytmicznie, bez ustalonego metrum – rytm wynika z naturalnej prozodii języka. Często towarzyszył prosty akompaniament (np. lutnia, fidel), choć podstawą była jedna linia melodyczna.

Twórczość taką pielęgnowali wędrowni muzycy, m.in.:

• Trubadurzy (południowa Francja): Bernard de Ventadorn – „Can vei la lauzeta mover”

• Truwèrzy (północna Francja): Adam de la Halle – „Le jeu de Robin et Marion”

• Minnesingerzy (Niemcy): Walther von der Vogelweide – „Unter der Linden”

Świecka muzyka średniowiecza: trubadurzy, truwerzy, minnesingerzy, meistersingerzy

Choć w średniowieczu dominującą rolę odgrywała muzyka religijna, uprawiano też muzykę świecką, towarzyszącą sprawom życia codziennego. Powstawała ona przede wszystkim na dworach i zamkach arystokratów, dla podkreślenia ich prestiżu i dostarczania rozrywki. Była głównie śpiewana, jednogłosowa, wykonywana z towarzyszeniem instrumentów, takich jak fidelFidelfidel, lutnia i harfa.

Średniowieczni muzycy tworzyli gatunki epickie (mówiące o wielkich czynach rycerzy, z muzyką ograniczoną zaledwie do akompaniamentu) i liryczne (do wierszy o różnorodnej tematyce należało skomponować melodię i akompaniament). Rozkwit sztuki lirycznej zawdzięczamy pochodzącym z południa Francji trubadurom, czyli rycerzom‑poetom, działającym od XI do XIII w. Za najważniejszy uprawiany przez nich gatunek uznaje się canso – pieśń miłosną poświęconą ukochanej damie serca. Za chwilę wysłuchacie jednej z najpopularniejszych świeckich pieśni średniowiecza - Can vei la lauzeta mover (Pieśni skowronka) trubadura Bernarda de Ventadorna, opowiadającej o nieodwzajemnionym uczuciu poety do damy serca. Po zakończeniu odtwarzania, wymieńcie spostrzeżenia na temat utworu.

Zwróć uwagę na prostotę, ale i emocjonalną głębię melodii – pieśń ma charakter monodyczny (jeden głos), ale jest bardzo ekspresyjna. Wsłuchaj się w to, jak wykonawca operuje głosem: delikatne ozdobniki, wahania intonacyjne, zmiany dynamiki – wszystko to wzmacnia uczucie żalu i tęsknoty.

Utwór rozpoczyna się opisem lotu skowronka – to symbol radości i wolności, który kontrastuje z rozpaczą poety. Nawet jeśli nie znasz języka oksytańskiego (prowansalskiego), zwróć uwagę na intonację i frazy melodyczne – można w nich wyczuć żal, rozgoryczenie i miłosny smutek. W pieśni poeta mówi o zdradzie, odrzuceniu i rozpaczy, ale w sposób pełen godności i poetyckiej finezji – to klasyczny przykład miłości dworskiej (fin'amor).

Rozkwit wielogłosowej muzyki świeckiej, przypadający dopiero na koniec epoki, zaobserwować można we Francji (działalność Guillaume de Machauta) i Włoszech (twórczość Francesco Landino i Johannesa Ciconia).

R1EB0KwlTPu9T1

Ilustracja przedstawiająca muzyków i poetów średniowiecznych grających na instrumentach, na świeżym powietrzu. Dwoje z nich gra na instrumentach przypominających dudy, inna kobieta na klarnecie i mężczyzna na harfie. Kobiety ubrane są w długie suknie, mężczyźni w stroje zgodne z epoką.

R1VcTO6LouidA1

Średniowieczni muzycy świeccy grający na instrumencie podobnym do podwójnego klarnetu. Są to dwie kobiety ubrane w długie suknie - jedna w czerwoną, druga w granatową. Na głowach mają czepce.

W epoce średniowiecza muzyka zyskała niezwykle uprzywilejowaną pozycję. Traktowana jako nauka o liczbach, wchodziła (wraz z arytmetyką, geometrią i astronomią) w skład quadrivium w artes liberalesSeptem artes liberalesartes liberales. Zgodnie z koncepcją wybitnego średniowiecznego myśliciela V i VI w., Boecjusza, istniały trzy typy muzyki: mundana (niesłyszalna muzyka świata, ruch ciał niebieskich), humana (niesłyszalna muzyka w człowieku, wynik harmonii ciała i duszy) i instrumentalis (muzyka grana i śpiewana).

Średniowieczna muzyka świecka powstawała przede wszystkim na dworach i zamkach arystokratów, dla podkreślenia ich prestiżu i dostarczania im rozrywki. Kompozytorzy tworzyli gatunki epickie (opowiadające o wielkich czynach rycerzy) i liryczne (przeważnie o tematyce miłosnej). Rozkwit sztuki lirycznej zawdzięczamy pochodzącym z południa Francji trubadurom, czyli rycerzom‑poetom, działającym od XI do XIII w. Niemieckim odpowiednikiem trubadurów byli działający między XII a XIV w. minnesingerzy. Rozkwit wielogłosowej muzyki świeckiej, przypadający dopiero na koniec epoki, zaobserwować można we Francji (działalność Guillaume de Machauta) i Włoszech (twórczość Francesco Landino i Johannesa Ciconia).

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

www.sjp.pwn.pl