Dźwięk i kamień. Gotycka katedra jako przestrzeń narodzin polifonii sakralnej

Gotyk to nie tylko styl architektoniczny – to także czas, w którym muzyka sakralna rozkwitała w nowej przestrzeni duchowej i fizycznej. Strzeliste katedry, olbrzymie okna witrażowe i sklepienia żebrowe nie były tylko elementami budowlanymi, lecz tworzyły akustykę i atmosferę sprzyjającą wielogłosowej muzyce kościelnej. W tym kontekście powstawały pierwsze wielogłosowe utwory polifoniczne, które, podobnie jak gotyckie katedry, łączyły techniczne mistrzostwo z głębokim wyrazem duchowym. Architekci i kompozytorzy wspólnie dążyli do harmonii między człowiekiem a boskością – katedra była sceną, a muzyka jej dźwiękowym odbiciem. Światło, proporcje i przestrzeń współgrały z polifonią, pozwalając wiernym doświadczać sacrum w sposób intensywny i wielowymiarowy.

Narodziny gotyku we Francji

Gotyk jest zjawiskiem unikalnym w historii kultury. Jest on punktem przecięcia się dwóch potężnych sił: opanowania konstrukcji do granic wytrzymałości materiału oraz monolitu feudalno‑religijnego (T. Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, Ossolineum, Kraków, 1969, s. 56). Ten nowy styl, zwany gotyckim znacznie później, miał początek we Francji północnej około roku 1140, skąd rozpowszechnił się na dalsze kraje środkowo i północno‑europejskie. Nazwę gotyk rozpowszechnili Włosi jako nowy, barbarzyński kierunek o odrębnych cechach stylowych. Giorgio Vasari określał go jako monstruosa e barbara (monumentalny i barbarzyński), pisząc: Ci barbarzyńcy stworzyli styl własny, mieszaninę pinakli, wieżyczek i groteskowej dekoracji, niepotrzebnych detali, którym zupełnie brak piękna klasycznego. Jednak gotyk, stosując inne niż klasyczne rozwiązania, osiągnął najwyższy poziom techniki, kształtując styl oparty na nowatorskiej formie i konstrukcji. Korzystał z osiągnieć romanizmu, lecz znacznie go ulepszył i wzbogacił, udoskonalił konstrukcję, pozbawił budowle ciężkości.

Założenia konstrukcyjne kościoła gotyckiego

Sakralna architektura gotycka posiadała strzeliste wieże i smukłe kolumny, ostre łuki, wąskie okna. Wszystko to symbolizowało skierowanie się do Boga. Konstrukcje kościołów gotyckich miały odznaczać się harmonią między człowiekiem a Bogiem. Boska wszechobecność była podkreślona przez światło wpadające do świątyni przez ogromne, zdobione witrażami okna. Katedra była więc odbiciem boskiego ładu i wyrazem uwielbienia Pana. Budowle gotyckie symbolizują również zamożność fundatora, miasta bądź władcy. W konstrukcjach zostało odzwierciedlone miejsce człowieka drodze do boskiej wieczności. Architekci tej epoki wzbili się na szczyty ludzkich możliwości. Stworzyli dzieła, które przetrwały do dziś. Człowiek gotyku podążał więc drogą wyznaczoną przez teocentryzmTeocentryzmteocentryzm.

Konstrukcja kościoła gotyckiego opierała się na systemie szkieletowym i przyporowym. Założone zazwyczaj na planie krzyża łacińskiego o trzech lub więcej nawachNawanawach kościoły oparte były na dwóch układach – bazylikowymBazylikabazylikowym i halowymKościół halowyhalowym o wydłużonym prezbiterium zakończonym apsydąApsydaapsydą z kapliczkami. Najważniejszym osiągnięciem konstrukcyjnym było wyodrębnienie elementów nośnych, udoskonalenie konstrukcji sklepieńSklepieniesklepień i uzyskanie statyczności bardzo wysokich naw. Na zewnętrznych ścianach naw bocznych wznoszono zakończone pinaklemPinakiel – fiala pinaklem lub sterczynąSterczynasterczyną tzw. wieże siłWieża  siłwieże sił, które za pomocą łęków przyporowychŁęk jarzmowy – łukłęków przyporowych przejmują nacisk sklepienia nawy głównej, przenosząc go nad dachami naw bocznych lub ukrytych poddaszy. Dekorowane czołgankami i zwieńczone kwiatonemKwiatonkwiatonem pinakle (fiale, sterczyny), oprócz funkcji dekoracyjnej, naciskały na wieżę. W kościołach halowych, posiadających równe nawy, do ścian dostawiono przypory lub skarpySkarpa – (przypora)skarpy.

W gotyku, w wyniku ewolucji budowlanej zapoczątkowanej przez cystersów, ze sklepienia krzyżowego, wykształciło się sklepienie żebrowe.  Budowniczowie podnieśli je i zastosowali żebraŻebrożebra wzmacniające, na których opierała się kolebka sklepienia – pełniły więc funkcję nośną, a w wyniku złożonych ich kształtów i przekrojów stanowiło jednocześnie ważny element dekoracyjny. Na przecięciu żeber sklepiennych znajdował się zwornikZwornikzwornik zdobiony często rzeźbą. Poprzez dodawanie żeber wykształcił się nowy typ sklepienia gwiaździstego, w wyniku zastosowania wysklepek – sklepienie kryształowe. Stosowanie żeber tworzących w rzucie siatkę, rozwinęło - analogicznie - sklepienie zwane siatkowym.

Źródło: http://staropolska.pl/tradycja/sredniowiecze/Otto_von_Simson_01.html (dostęp z dnia 31.03.2018) wg wyd. O. von Simson, Katedra gotycka - jej narodziny i znaczenie, tłum. A. Palińska, Warszawa 1989.

Okna gotyckie

Okna gotyckie zamknięte były łukiem ostrym. Dzięki przejęciu przez filary i wieże sił funkcji nośnej, okna mogły wypełniać sporą powierzchnię muru. Dekorowane były maswerkami z wieloliściami i wypełnione barwnymi witrażami. Symbolikę świątyń gotyckich wzbogacił wizerunek Najświętszej Maryi Panny w postaci okrągłego okna zwanego rozetą. To właśnie za jej pośrednictwem człowiek prowadzony był do wnętrza świątyni. Rozeta w katedrze Notre Dame w Paryżu ma średnicę 14 metrów.

R1e4HyznB19Vp

Ilustracja przedstawia rozetę z kościoła Notre Dame w Paryżu. Na jej dekorację składają się wielobarwne witraże ułożone w kształt rozwiniętej różycy. W dolnych polach po obu stronach zostały zamieszczone dwa niewielkie wieloliście, tworząc w tej części proste, kwadratowe zamknięcie witrażu, od góry mającego kształt kolisty.