Geneza oratorium i jego rodzaje

Oratorium jest formą wokalno‑instrumentalną powstałą w baroku w wyniku połączenia form powstałych równolegle z nim oraz wcześniejszych. Jest więc gatunkiem syntetycznym, a jego założenia są nieokreślone. Najbardziej znaczącymi w kształtowaniu się oratorium formami były średniowieczne madrygałyMadrygałmadrygały o tematyce religijnej, dialogowane laudy dramatyczne, widowiskowe formy dramatyczne pochodzące z renesansu oraz historie biblijne, wykonywane z muzyką w trakcie najważniejszych świąt. Początkowo termin oratorium (łac. oratio – modlitwa) oznaczał budynek, w którym odbywały się modlitwy, połączone ze śpiewami religijnymi. Pierwszy taki obiekt założył w 1575 roku przy rzymskim Chiesa Nuova Philip Neri (1515 – 1595), włoski kompozytor, który napisał 94 utwory oparte na Biblii i źródłach hagiograficznych, przeznaczone na wielogłosowy chór z towarzyszeniem instrumentów i basso continuoBasso continuobasso continuo i o dramatycznej formie, znacząco wpływając na kształtowanie się oratorium. Jako termin określający kompozycję muzyczną został użyty dopiero przez Pietra della Valle w Oratorio della Purificatione z 1640 roku.

Rozwój oratorium w Europie

We Włoszech forma oratorium skonkretyzowała się głównie w dziełach Giacomo Carissimiego (1605 - 1674), który za najważniejsze uznał głosy solowe, występujące w duetach. Ich partie były deklamowane i zawierały wyeksponowane partie aryjneAriapartie aryjne. Częściej niż u innych występują u kompozytora chóryChórchóry, pełniące rolę komentatorów wydarzeń, prowadzące narrację i przekazujące treści pochwalne, refleksyjne. U Carissimiego chóry zawierały aż do 12 głosów.

Podczas słuchania L'Oratorio della santissima Vergine Giacoma Carissimiego w wykonaniu zespołu Les Paladins pod dyrekcją Jérôme’a Corréasa warto zwrócić uwagę na dramatyczną ekspresję i kontrasty dynamiczne, które są charakterystyczne dla barokowego oratorium. Les Paladins wykonują utwór z historyczną precyzją, zwracając uwagę na autentyczne barwy instrumentów i artykulację, co podkreśla oryginalny charakter muzyki Carissimiego.

Forma włoskiego oratorium wcześnie przyjęła się w Wiedniu, gdzie istniały jego dwa typy: wykorzystywane podczas liturgii oraz pasyjne, mające cechy operyOperaopery (zakładano kostiumy) i wykonywane były w Wielki Czwartek i Wielki Piątek (tzw. sepolcro) przy grobie Chrystusa. Włoska forma funkcjonowała także w katolickich Niemczech, natomiast część protestancka miała własną formę oratorium, które oparte było na własnych poglądach religijnych, ze znacząca rolą chorału protestanckiego. W katolickiej części Niemiec przejmowane były wzory włoskie. Niemcy protestanckie tworzyły natomiast własny model oratorium, oparty na tradycji lokalnej: luterańskich historiach bazujących na tekstach biblijnych, pasjach czy też dramatach religijnych wystawianych przez uczniów w szkołach. We wszystkich tych gatunkach znaczącą rolę odgrywał chorał protestancki. Znaczącą rolę w oratorium protestanckim miała oparta na tradycjach Historia radosnego i zwycięskiego Zmartwychwstania naszego Zbawcy i Wyzwoliciela Jezusa Chrystusa Heinricha Schütza (1585- 1672) z 1623 roku, w której zostały zawarte: chorałChorałchorał i polifonia. Johann Sebastian Bach (1685 - 1750) jest natomiast autorem słynnego Oratorium na Boże Narodzenie, składającego się z sześciu części i opracowanego na śpiew solowy, mieszany chór i orkiestręOrkiestraorkiestrę, a spopularyzowanego dzięki kołysance Śpij moje kochanie.

Podczas słuchania Historii radosnego i zwycięskiego Zmartwychwstania naszego Zbawcy i Wyzwoliciela Jezusa Chrystusa SWV 50 Heinricha Schütza warto zwrócić uwagę na mistrzowską narrację opartą na tekście biblijnym, przekazaną przez Ewangelistę w formie recytatywu. Schütz łączy elementy niemieckiej tradycji luterańskiej z wpływami włoskiego stylu koncertującego, wprowadzając dialogi między postaciami i kontrasty brzmieniowe. Kompozycja wyróżnia się wyrazistą deklamacją tekstu, bogactwem retoryki muzycznej oraz dramatyzmem, który podkreśla duchowy wymiar wydarzeń wielkanocnych.

Podczas słuchania kołysanki „Schlafe, mein Liebster” z Oratorium na Boże Narodzenie BWV 248 Johanna Sebastiana Bacha w wykonaniu English Baroque Soloists pod dyrekcją Johna Eliota Gardinera, warto zwrócić uwagę na liryczny charakter arii i subtelną instrumentację, która tworzy atmosferę czułości i spokoju. Partie wokalne wyróżniają się śpiewnością i emocjonalną głębią, a interpretacja Gardinera podkreśla równowagę między techniczną precyzją a duchowym wymiarem muzyki. Szczególnie istotne są delikatne dialogi między głosem solowym a instrumentami obligato, które nadają utworowi intymny i modlitewny charakter, pełen barokowej wyrafinowanej ekspresji.

Promotorem oratorium we Francji był uczeń G. Carissimiego, Marc‑Antoine Charpentier, który tworzył oratoria włoskie, często z tekstem w języku francuskim. Włoską formę wzbogacił o lokalne cechy, dostrzegalne głównie w recytatywach i wielogłosowych partiach chóralnych, stosujących kunsztowny styl polifonicznyPolifoniapolifoniczny i koncertujący. Był jednak jednym z nielicznych kompozytorów, uprawiającym tę formę, która w państwie Ludwika XIV nie cieszyła się popularnością.

Podczas słuchania Laissez paistre vos bêtes z Oratorio de Noël Charpentiera warto zwrócić uwagę na pastoralny charakter kompozycji, odzwierciedlający scenę spokoju i prostoty życia pasterzy. Charakterystyczna rytmika siciliany oraz łagodna melodyka oddają atmosferę nocy Bożego Narodzenia. W interpretacji szczególne znaczenie mają delikatne kontrasty dynamiczne, przejrzystość faktury oraz subtelna dialogowość między głosami i instrumentami, która wzmacnia kontemplacyjny, niemal medytacyjny nastrój utworu.

Angielska odmiana oratorium powstała dzięki Georgowi Fridrichowi Haendlowi (1685‑1759) – Niemcowi, który w 1712 roku przeprowadził się do Londynu oraz został jednym z głównych kompozytorów Royal Academy of Music. Oratoria Haendla łączą cechy włoskiej i niemieckiej odmiany tej formy oraz opery i kantatyKantatakantaty. Kompozytor zazwyczaj dzielił je na 3 akty, a antraktyAntraktantrakty często wypełniał improwizacjami organowymi. Kunsztowność jego dzieł została dostrzeżona we wszystkich ośrodkach europejskiej muzyki, a sam Haendel został okrzyknięty mistrzem oratoriów.

Największe oratorium Haendla – Mesjasz

Haendel jest autorem wielu oratoriów, ale największą sławę przyniósł mu Mesjasz. Pierwsze jego dzieła tego gatunku to Saul oraz Izrael w Egipcie z 1739 r. Monumentalna partyturaPartyturapartytura około dwu i pół godzinnego dzieła została stworzona w niespełna trzy tygodnie. Ciekawostką jest fakt napisania go w momencie, gdy, zmęczony wieloma intrygami związanymi z własną twórczością , zamierzał opuścić Anglię. Premiera 13 kwietnia 1742 w Dublinie została przyjęta z entuzjazmem, mimo wątpliwości kompozytora w sukces.

Podczas czytania tekstu Katarzyny Gugnowskiej warto zwrócić uwagę na interpretację libretta Mesjasza jako głębokiej refleksji teologicznej, obejmującej całość historii zbawienia – od proroctw, przez narodziny i mękę Chrystusa, aż po triumf zmartwychwstania i obietnicę odkupienia. Istotne jest również zauważenie, jak struktura dzieła, podział na trzy części i rozwój środków muzycznych (w tym instrumentacji), wpływają na emocjonalny i duchowy odbiór oratorium, podkreślając jego uniwersalny i ponadczasowy charakter.

R8D17Q2ZHNPAC1

Ilustracja przedstawia brązową kartkę z zagiętym prawym dolnym rokiem, z cytatem: Na uwagę zasługuje libretto oratorium. Pierwiastek dramaturgiczny ustąpił tu miejsca refleksji nad konsekwencją boskiego planu, który obejmuje zapowiedzi proroków, narodzenie, ukrzyżowanie, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie Chrystusa oraz obietnicę odkupienia ludzkości. Dzięki temu Mesjasz nawiązuje do niemal wszystkich świąt religijnych. Sam Händel preferował wystawianie swojego dzieła w czasie Wielkanocy, natomiast tradycyjnie najczęściej jest ono wykonywane w okolicach Bożego Narodzenia. Teksty użyte w oratorium mają swoje źródło w Biblii Króla Jakuba (protestanckim tłumaczeniu Biblii na język angielski, zamówionym na potrzeby Kościoła anglikańskiego przez króla Jakuba I) oraz w Modlitewniku Powszechnym (zbiorczym modlitewniku Kościołów Anglii). Dosłowne cytaty zostały zręcznie przekształcone na potrzeby poetyckie i muzyczne. Struktura libretta bardzo odpowiadała kompozytorowi. Analizy rękopisów pokazują, że nie wprowadzał do utworu charakterystycznych dla siebie poprawek w układzie dzieła. Oratorium jest trzyczęściowe. Część pierwsza dotyczy zapowiedzi przyjścia Mesjasza. Każde z ogniw tej części zawiera proroctwo. Są one realizowane w różnych tonacjach. Część druga opowiada o życiu, śmierci i zmartwychwstaniu Mesjasza. Początkowo muzyka odpowiada raczej pełnemu skupienia i melancholijnemu, a potem dramatycznemu nastrojowi, prowadzącemu słuchacza do rozważenia Pasji. Potem jednak muzyka wypogadza się – tematem pięciu z siedmiu scen tej części jest zmartwychwstanie, zwycięstwo i chwała Boga. Z tej części pochodzi też najbardziej znany fragment – chór Hallelujah. Tematyka części trzeciej skupia się wokół zagadnienia zbawienia ludzkości. Muzyka jest w przeważającej części triumfalna w charakterze, który nadają jej miedzy innymi koncertujące trąbki. (…) z biegiem czasu kompozytor wzbogacał pierwotną wersję oratorium. Zabiegi te dotyczyły zwłaszcza instrumentacji. Początkowo orkiestrę stanowiły tylko smyczki i jeden instrument koncertujący – trąbka. Oboje i fagoty, dobarwiające zespół, dodane zostały później, podczas kolejnych wykonań w Londynie.Nie ulega wątpliwości, że Mesjasz jest dziełem ponadczasowym. Poruszał w takim samym stopniu publiczność osiemnastowieczną, jak czyni to teraz ze współczesnymi słuchaczami. Romain Rolland, w biografii Händla napisał o nim tak: „W życiu wielkich ludzi często się zdarza, że w chwili, gdy wszystko wydaje się im stracone, gdy wszystko upada, są właśnie bliżej szczytu niż kiedykolwiek. Händel wydawał się być zwyciężony. I w tej samej godzinie napisał dzieło, które mu miało przynieść sławę nieśmiertelną”. Tekst: Katarzyna Gugnowska Źródło: http://www.chopin.edu.pl/pl/inne/georg‑friedrich‑handel‑mesjasz‑omowienie.

Podczas słuchania Oratorium Mesjasz Georga Friedricha Händla w wykonaniu orkiestry i chóru Filharmonii Londyńskiej warto zwrócić uwagę na wyraźnie zarysowaną strukturę trzyczęściową dzieła, która odzwierciedla kolejne etapy historii zbawienia.

Część I koncentruje się na zapowiedzi przyjścia Mesjasza i narodzinach Chrystusa. Warto tu uważnie wsłuchać się w sposób, w jaki Händel ilustruje proroctwa biblijne – szczególnie w recytatywach i ariach, gdzie pojawiają się cytaty z Księgi Izajasza i innych tekstów Starego Testamentu. Atmosfera tej części jest pełna oczekiwania, światła i nadziei, co szczególnie dobrze oddają fragmenty takie jak aria „Ev’ry valley shall be exalted” oraz chór „And the glory of the Lord”.

Część II opowiada o męce, śmierci, zmartwychwstaniu i triumfie Chrystusa. Jej początek ma charakter poważny, pełen zadumy i dramatyzmu – słuchacz doświadcza stopniowego napięcia, które osiąga kulminację w dynamicznych chórach, takich jak „Lift up your heads” czy potężne „Hallelujah”. Zwróć uwagę na kontrasty między melancholijnymi ariami a potężnymi chórami, które wzmacniają emocjonalny wydźwięk tej części.

Część III skupia się na temacie zbawienia i zwycięstwa życia nad śmiercią. W tej części muzyka zyskuje triumfalny i wzniosły charakter, szczególnie w chóralnych fragmentach jak „Worthy is the Lamb” oraz „Amen”. Uwagę przyciągają partie instrumentów dętych – zwłaszcza trąbek – które podkreślają majestat i podniosłość przesłania.

W całym oratorium warto śledzić dialog pomiędzy solistami a chórem, a także sposób, w jaki Händel buduje napięcie i emocjonalną głębię za pomocą bogatej retoryki muzycznej i mistrzowskiej orkiestracji. Mesjasz to nie tylko dzieło religijne, ale również przykład barokowej syntezy słowa i muzyki, które – w interpretacji renomowanego zespołu – zachwyca precyzją wykonania i duchowym przekazem.

W kolejnych latach Häendel napisał jeszcze wiele wartościowych dzieł tego gatunku: Samson (1743r.), Hercules (1745r.), Judas Maccabaeus (1747r.), Joshua (1748r.), Susanna (1749r.), Salomon (1749r.), Jephtha (1752 r.).

Podczas słuchania arii „Let the bright Seraphim” z oratorium Samson Georga Friedricha Händla warto zwrócić uwagę na efektowną i pełną energii wokalną partię sopranową, która wymaga dużej wirtuozerii i precyzji. Charakterystyczne są także kontrasty dynamiczne oraz ozdobniki typowe dla barokowej śpiewności, takie jak pasaże i tryle, podkreślające radosny i anielski nastrój utworu. Orkiestra barokowa oraz basso continuo tworzą bogate, ale jednocześnie klarowne tło, które doskonale współgra z głosem solisty, wzmacniając dramatyczny wyraz arii. Całość ukazuje mistrzostwo Händla w łączeniu emocjonalnej ekspresji z techniczną finezją.

Oratorium to barokowa forma wokalno‑instrumentalna o charakterze religijnym i narracyjnym, wywodząca się z tradycji modlitewnych i dramatycznych. Jego istotą jest połączenie recytatywów, arii i chórów, które wspólnie budują muzyczną opowieść bez użycia scenografii. Kluczową rolę odgrywa tu narracja oraz ekspresja tekstu, często opartego na Biblii. Forma ta rozwijała się różnie w zależności od regionu – we Włoszech przyjęła model koncertujący, w Niemczech wzbogacono ją o chorał, a w Anglii osiągnęła monumentalny charakter dzięki Händlowi. Najważniejsze jest więc dostrzeżenie jej funkcji dramatycznej realizowanej wyłącznie za pomocą muzyki. To właśnie ta cecha pozwala porównać oratorium do współczesnych form narracyjnych, takich jak film czy serial. Odpowiadając na pytanie z początku, można zauważyć, że siła oratorium tkwi w umiejętności tworzenia pełnego dramatu bez obrazu – wyłącznie poprzez dźwięk i słowo.

Bukofzer M., Muzyka w epoce baroku. Od Monteverdiego do Bacha, PWN 1970.

Gwizdalanka D., Historia muzyki 2, PWM 2006.

Habela J, Słowniczek muzyczny, PWN 1983.

Szlagowska D., Muzyka Baroku, Akademia Muzyczna w Gdańsku, 1998.

Chomiński J., Witkowska‑Chomińska K., Historia muzyki, cz. 1, PWM 1989.

https://encyklopedia.pwn.pl/