Obraz przedstawia fresk w stylu romańskim, typowy dla średniowiecznych kościołów. Centralną postacią jest Chrystus Pantokrator – siedzący majestatycznie na tronie z uniesioną prawą ręką w geście błogosławieństwa. W lewej dłoni trzyma otwartą księgę z łacińskim napisem „EGO SVM LVX MVNDI” („Ja jestem światłością świata”). Jego twarz jest wydłużona, z ciemną brodą i dużymi, surowymi oczami. Otacza go mandorla – migdałowaty aureolowy kształt.
Dookoła Chrystusa znajdują się postacie aniołów i symboliczne przedstawienia czterech ewangelistów: człowiek (Mateusz), lew (Marek), wół (Łukasz) i orzeł (Jan), zgodnie z ikonografią chrześcijańską. Na dole, w pasie dekoracyjnym, umieszczono apostołów z aureolami.
Obraz przedstawia fresk w stylu romańskim, typowy dla średniowiecznych kościołów. Centralną postacią jest Chrystus Pantokrator – siedzący majestatycznie na tronie z uniesioną prawą ręką w geście błogosławieństwa. W lewej dłoni trzyma otwartą księgę z łacińskim napisem „EGO SVM LVX MVNDI” („Ja jestem światłością świata”). Jego twarz jest wydłużona, z ciemną brodą i dużymi, surowymi oczami. Otacza go mandorla – migdałowaty aureolowy kształt.
Dookoła Chrystusa znajdują się postacie aniołów i symboliczne przedstawienia czterech ewangelistów: człowiek (Mateusz), lew (Marek), wół (Łukasz) i orzeł (Jan), zgodnie z ikonografią chrześcijańską. Na dole, w pasie dekoracyjnym, umieszczono apostołów z aureolami.
Melodie ducha
Fresk z apsydy kościoła Sant Climent de Taüll w Katalonii (Hiszpania).
Źródło: zpe.gov.pl.
Otwórz uszy
Muzyka a religia
Cztery największe religie rządzą światem, również tym muzycznym. Ich historie, choć odmienne, scalone są muzyką, bez której żadna z uroczystości nie miałaby znaczącego wyrazu i głębi przeżyć religijnych. Jakie elementy muzyczne w muzyce chrześcijańskiej, judaizmie, religii islamu czy buddyzmie są warte podkreślenia?
R17X6367V1HG5
Film trwający 28 minut i 52 sekund przedstawia między innymi wnętrze konkatedry św. Jadwigi Śląskiej w Zielonej Górze. Film porusza kwestię roli muzyki w religii. Film prowadzi Artur Beling.
Film trwający 28 minut i 52 sekund przedstawia między innymi wnętrze konkatedry św. Jadwigi Śląskiej w Zielonej Górze. Film porusza kwestię roli muzyki w religii. Film prowadzi Artur Beling.
Muzyka a religia.
Źródło: online-skills, Muzyka a religia, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1
Wymień przynajmniej dwa przykłady skali wąskozakresowej. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
RJHEC7U7QVUHZ
(Uzupełnij).
Zastanów się nad skalami muzycznymi, które zawierają niewielką liczbę dźwięków lub obejmują ograniczony zakres interwałowy.
Polecenie 2
Czym jest tak zwany śpiew antyfonalny? Krótko go scharakteryzuj. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
R1M7XF325468C
(Uzupełnij).
Pomyśl o sposobie śpiewu, w którym uczestniczą dwie grupy (lub dwa głosy), które na przemian wykonują fragmenty utworu. Ten styl był szczególnie popularny w muzyce liturgicznej – np. w chorałach gregoriańskich.
Polecenie 3
Scharakteryzuj krótko śpiew chorałowy. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
RM9FF2SKZ2UP1
(Uzupełnij).
Zastanów się nad śpiewem kojarzonym z wczesnym chrześcijaństwem i klasztorami. Jest jednogłosowy, wykonywany bez instrumentów, najczęściej przez mnichów. Pomyśl o spokojnym, medytacyjnym charakterze oraz o tym, w jakim języku był zwykle śpiewany.
Religia w ujęciu muzycznym jest tematem bardzo obszernym. Najbliższa nam, europejczykom, kultura muzyki chrześcijańskiej, daje świadomość liczącej ponad 2000 lat tradycji, która wywarła ogromne piętno na rozwoju całej muzyki. Jej współczesne dzieła stanowią część sztuki i zarazem zbliżają człowieka do Boga jako Absolutu. Wartością nadrzędna w tym wszystkim jest fakt, że mimo różnych wyznań, muzyka jest siłą łączącą i konsolidującą społeczeństwa na całym świecie.
Muzyka kościoła rzymskokatolickiego
Kościół katolicki jest największą chrześcijańską wspólnotą wyznaniową, obok cerkwi prawosławnej i kościołów protestanckich. Głową kościoła rzymskokatolickiego jest biskup Rzymu, czyli papież. Jednogłosowe śpiewy liturgiczne kościoła rzymskokatolickiego to chorał gregoriański, który wykonywany jest a cappella.
R1QEUSMKP6NLS
Ilustracja przedstawia katedrę na Wawelu. Od strony południowej widoczna jest kaplica Zygmuntowska, nakryta złoconą kopułą oraz kaplica Wazów, stanowiąca architektoniczną kopię Zygmuntowskiej. U podnóża wieży Srebrnych Dzwonów znajduje się wyjście z grobów królewskich.
Katedra Wawelska, Kraków.
Źródło: Fot. Maciej Szczepańczyk, Katedra Wawelska, Kraków, dostępny w internecie: wikipedia.org, domena publiczna.
RRO18QGNE4GVQ
Ilustracja przedstawia kościół św. Piotra Apostoła w Lublinie. Widoczne jest bogato zdobione wnętrze między innymi neobarokową polichromią. Z sufitów zwisają złote żyrandole.
Wnętrze kościoła św. Piotra Apostoła w Lublinie.
Źródło: Wnętrze kościoła św. Piotra Apostoła w Lublinie, domena publiczna.
R3EMUD6AGC6NZ
Ilustracja przedstawia kościół NMP w Inowrocławiu. Kościół w stylu romańskim wybudowano w XII wieku. Budynek wybudowany jest z granitowych ciosów, a wieże z cegły. Po naciśnięciu punktu aktywnego, pojawia się napis: Muzyka kościoła rzymskokatolickiego - Sekwencja Dies irae, wykonawcy: Chór męski Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia nagrania. Na nagraniu chorał gregoriański w wykonaniu grupy mężczyzn. Śpiew jest jednogłosowy, po łacinie, a cappella (bez akompaniamentu). Muzyka jest spokojna, natchniona.
Ilustracja przedstawia kościół NMP w Inowrocławiu. Kościół w stylu romańskim wybudowano w XII wieku. Budynek wybudowany jest z granitowych ciosów, a wieże z cegły. Po naciśnięciu punktu aktywnego, pojawia się napis: Muzyka kościoła rzymskokatolickiego - Sekwencja Dies irae, wykonawcy: Chór męski Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia nagrania. Na nagraniu chorał gregoriański w wykonaniu grupy mężczyzn. Śpiew jest jednogłosowy, po łacinie, a cappella (bez akompaniamentu). Muzyka jest spokojna, natchniona.
Kościół NMP w Inowrocławiu.
Źródło: Kościół NMP w Inowrocławiu, domena publiczna.
Wczesnośredniowieczna muzyka liturgiczna
Początek średniowiecza najczęściej utożsamia się z rokiem 476 – tj. rokiem upadku Cesarstwa Zachodniego, biorąc pod uwagę fakt, że sztuka – w tym muzyka średniowiecza – związana była z Kościołem, w historii sztuki wydaje się bardziej zasadne za początek zmian przyjąć moment ogłoszenia Edyktu Mediolańskiego. W 313 r. rozesłano słynne listy ogłaszające swobodę religijną: Wydało nam się słuszne [...] zająć się w pierwszym rzędzie sprawą kultu Istoty Bożej, to znaczy przyznać chrześcijanom i wszystkim innym prawo wyznawania własnej religii, aby Bóg, który mieszka w niebie, był łaskawy i przychylny nam i wszystkim żyjącym pod naszą władzą. Reformy cesarza Konstantyna, dającego chrześcijanom przyzwolenie na swobodne wyznawanie wiary, sprzyjały rozprzestrzenianiu się nowej muzyki.
R19V5ZFD25SP4
Fotografia przedstawia mozaikę w Hagia Sofia, jest to postać Konstantyna I Wielkiego z modelem miasta. Mężczyzna ubrany w szaty, ma nakrycie głowy z umocowanym krzyżem. Ma poważny, niewyraźny wyraz twarzy.
Konstantyn I Wielki.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.
Stosunek ojców Kościoła do muzyki był początkowo dość nieufny – próbowali zahamować jej udział w liturgii, wręcz przestrzegając wiernych przed praktykowaniem sztuki muzycznej. Święty Augustyn, który pracował nad traktatem O muzyce, ostatecznie zaniechał kontynuowania swych rozważań, a w późniejszych pismach (Wyznania, O państwie) formułował obawy na temat muzykowania podczas zgromadzeń chrześcijan. Pomimo dość negatywnego stosunku do muzyki odnaleźć można w jego wspomnieniach uwagi o wykonaniach Psalmów Dawidowych: o pięknych i miłych dla ucha melodiach. Młody kościół chrześcijański czerpał bowiem inspiracje muzyczne głównie z tradycji judaistycznej. Ostatecznie, przejmując wzorzec liturgiczny z Jerozolimy, Kościół dostrzegł w jednogłosowych śpiewach liturgicznych idealny środek wyrażający średniowieczną duchowość.
R182QKD66ZGPC
Fotografia przedstawia mozaikę Świętego Augustyna z Hippony. Mozaika wykonana przez Simona Martini w 1320‑1325 roku. Mężczyzna siedzi na tronie, ubrany jest w strój zgodny ze święceniem, na ręce ma białe rękawiczki. W prawej ręce trzyma księgę w czerwonej okładce, w lewej trzyma laskę.
Simone Martini, mozaika Świętego Augustyna z Hippony, 1320‑1325 r.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.
RLCBBKTVZZQ54
Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki". Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki". Funkcja muzyki. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa, wraz z zaistniałą koniecznością ustalenia kształtu liturgii, zaczęto zastanawiać się nad rolą muzyki w procesie liturgicznym. Jednym z najważniejszych zadań okazało się wyraźne rozgraniczenie na muzykę religijną i świecką – sferę sacrum i profanum. Pierwsza zakotwiczyła w hebrajskich śpiewach synagogalnych, druga – kontynuowała tradycje antycznej Grecji i Rzymu. Psalm – dzieło aniołów. W jednej z homilii św. Bazyli Wielki zaakcentował dydaktyczne walory muzyki religijnej: Psalm jest dziełem aniołów, niebiańskim zrządzeniem […]. Pełna mądrości jest inwencja mistrza, który wyobraził sobie, iż moglibyśmy jednocześnie śpiewać i uczyć się rzeczy przynoszących korzyść, przez co prawdy wiary wnikają głębiej w umysł. Wątpliwości św. Augustyna. Oddziaływanie muzyki na człowieka, podkreślane już w antyku, znalazło swoje odzwierciedlenie także w reakcjach na śpiew chorałowy. Święty Augustyn zaniepokojony doznaniami estetycznymi w trakcie słuchania muzyki, wyraził to w sposób następujący: […] zajęty mile brzmiącą melodią, nie daję często tyle baczenia na treść rzeczy, ile tego wymagają Twoje święte wyroki, które te pieśni ożywiają. […] gdy przypominam łzy […], które w początkach mojej odnowionej wiary wylałem w kościele podczas nabożnych śpiewów, i jak obecnie wzruszony bywam nie śpiewem, lecz treścią samą, kiedy się śpiewa głosem pięknym i tonem odpowiednim, uznaję wielką korzyść tego ustanowienia. Takim sposobem waham się między niebezpieczeństwem nadużycia a doświadczaną korzyścią i więcej skłaniam się do tego […], ażeby zwyczaj śpiewania w kościele nadal się utrzymał, gdyż za pomocą władzy muzyki, słabsi przejmują się duchem gorętszej pobożności. Jednakże gdy mi się trafia, że mnie więcej śpiew aniżeli rzecz sama porusza, uważam to za występek karania godny, i wówczas wolałbym nie słyszeć śpiewu. Muzyka jako mniejsze zło. Pojawiały się także opinie nieprzychylne obecności muzyki w liturgii: Muzyka nie jest godna Boga. Jemu nie potrzeba ani pieśni, ani składania ofiar. Bóg dopuszcza jednak śpiewy i zgadza się na nie, ale tylko z uwagi na słabości i skłonności ludzkie. On zgadza się na mniejsze zło (muzykę), aby uniknąć większego (odejścia od wiary). Kto dobrze śpiewa – dwa razy się modli. Pomimo wątpliwości, obecnie najczęściej przywołuje się jednak słynne słowa św. Augustyna: Qui bene cantat – bis orat! (Kto dobrze śpiewa – dwa razy się modli!). Ścieżka dźwiękowa filmu zawiera średniowieczne śpiewy religijne w jęz. łacińskim. Na zmieniających się slajdach pojawiają się zdjęcia miniatur średniowiecznych.
Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki". Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki". Funkcja muzyki. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa, wraz z zaistniałą koniecznością ustalenia kształtu liturgii, zaczęto zastanawiać się nad rolą muzyki w procesie liturgicznym. Jednym z najważniejszych zadań okazało się wyraźne rozgraniczenie na muzykę religijną i świecką – sferę sacrum i profanum. Pierwsza zakotwiczyła w hebrajskich śpiewach synagogalnych, druga – kontynuowała tradycje antycznej Grecji i Rzymu. Psalm – dzieło aniołów. W jednej z homilii św. Bazyli Wielki zaakcentował dydaktyczne walory muzyki religijnej: Psalm jest dziełem aniołów, niebiańskim zrządzeniem […]. Pełna mądrości jest inwencja mistrza, który wyobraził sobie, iż moglibyśmy jednocześnie śpiewać i uczyć się rzeczy przynoszących korzyść, przez co prawdy wiary wnikają głębiej w umysł. Wątpliwości św. Augustyna. Oddziaływanie muzyki na człowieka, podkreślane już w antyku, znalazło swoje odzwierciedlenie także w reakcjach na śpiew chorałowy. Święty Augustyn zaniepokojony doznaniami estetycznymi w trakcie słuchania muzyki, wyraził to w sposób następujący: […] zajęty mile brzmiącą melodią, nie daję często tyle baczenia na treść rzeczy, ile tego wymagają Twoje święte wyroki, które te pieśni ożywiają. […] gdy przypominam łzy […], które w początkach mojej odnowionej wiary wylałem w kościele podczas nabożnych śpiewów, i jak obecnie wzruszony bywam nie śpiewem, lecz treścią samą, kiedy się śpiewa głosem pięknym i tonem odpowiednim, uznaję wielką korzyść tego ustanowienia. Takim sposobem waham się między niebezpieczeństwem nadużycia a doświadczaną korzyścią i więcej skłaniam się do tego […], ażeby zwyczaj śpiewania w kościele nadal się utrzymał, gdyż za pomocą władzy muzyki, słabsi przejmują się duchem gorętszej pobożności. Jednakże gdy mi się trafia, że mnie więcej śpiew aniżeli rzecz sama porusza, uważam to za występek karania godny, i wówczas wolałbym nie słyszeć śpiewu. Muzyka jako mniejsze zło. Pojawiały się także opinie nieprzychylne obecności muzyki w liturgii: Muzyka nie jest godna Boga. Jemu nie potrzeba ani pieśni, ani składania ofiar. Bóg dopuszcza jednak śpiewy i zgadza się na nie, ale tylko z uwagi na słabości i skłonności ludzkie. On zgadza się na mniejsze zło (muzykę), aby uniknąć większego (odejścia od wiary). Kto dobrze śpiewa – dwa razy się modli. Pomimo wątpliwości, obecnie najczęściej przywołuje się jednak słynne słowa św. Augustyna: Qui bene cantat – bis orat! (Kto dobrze śpiewa – dwa razy się modli!). Ścieżka dźwiękowa filmu zawiera średniowieczne śpiewy religijne w jęz. łacińskim. Na zmieniających się slajdach pojawiają się zdjęcia miniatur średniowiecznych.
Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki".
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Chorał gregoriański
Jedna z podstawowych definicji chorału gregoriańskiego głosi, iż jest to: monodyczny, łaciński śpiew liturgiczny Kościoła rzymskokatolickiego, wykonywany bez towarzyszenia instrumentów. Monodyczne – jednogłosowe wykonanie chorału gregoriańskiego symbolizować miało jedność Kościoła i nienaruszalność wiary. Jego nazwa wiąże się z tradycją przypisania papieżowi Grzegorzowi I Wielkiemu (lata pontyfikatu: 590–604) przeprowadzenia reformy porządkującej (ujednolicającej) śpiewy towarzyszące liturgii. Obecnie rola Grzegorza I Wielkiego w formowaniu nowego repertuaru jest coraz częściej podważana.
RH1FEP984XHOJ
Fotografia przedstawia obraz pt. „Papież Grzegorz I Wielki". Papież Grzegorz trzyma w ręce pióro oraz tusz, wpisuje do Pisma Świętego teksty chorałowe. Mężczyzna ma niewyraźną twarz, skupioną na wykonywanym zadaniu. Ubrany jest w czerwony strój papieski.
Bohemian Gothic, „Papież Grzegorz I Wielki”, 1370 r., Galeria Narodowa w Pradze, Czechy.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.
Początkowo wyłącznym źródłem tekstów chorałowych było Pismo Święte (w szczególności Księga Psalmów oraz inne fragmenty o charakterze lirycznym – tzw. kantyki). Z czasem repertuar ubogaciły tworzone lokalnie teksty hymnów i sekwencji upamiętniających postaci świętych.
RFSHLKVP4QLKF
Utwór: In paradisum, wykonanie: muzycy z AMFN. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się modlitewnym charakterem. Utwór trwa minutę i siedem sekund.
Utwór: In paradisum, wykonanie: muzycy z AMFN. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się modlitewnym charakterem. Utwór trwa minutę i siedem sekund.
Utwór: In paradisum, wykonanie: muzycy z AMFN. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się modlitewnym charakterem. Utwór trwa minutę i siedem sekund.
Msza jako forma muzyki kościelnej
Msza jest jedną z najstarszych form muzyki kościelnej, a jej źródeł należy szukać w początkach chrześcijaństwa. W średniowieczu była ściśle związana z chorałem gregoriańskim, początkowo monofoniczna, później wielogłosowa z wykorzystaniem techniki organum. Jako forma użytkowa jest nieodłączną częścią liturgii. W XVII wieku w Kościele katolickim i protestanckim forma przeobraziła się w wokalno‑instrumentalną, zaś w prawosławnym i unickim zachowała swój pierwotny kształt. Ze względu na liczbę części, msze dzieli się na: missa brevis (msza krótka), składającą się jedynie z Kyrie i Gloria lub Gloria i Credo oraz missa solemnis (msza uroczysta) o rozbudowanej strukturze.
Budowa i temat mszy
R1JTTAUJ5J4NL
Ilustracja interaktywna przedstawia schemat: „Budowa i temat mszy”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Wszystkie części tej mszy są kantatami na orkiestrę, chór i solistów. 2. Wszystkie części tej mszy są motetami. Wielogłosowy chór wykonywał ją a capella. 3. Posiada tradycję średniowieczną, wykonywana jest przez jednogłosowy chór. 4. Opracowana na orkiestrę symfoniczną, chór i solistów. 5. Msza z pochodzącym z chorału gregoriańskiego cantus firmus, wykonywanego początkowo wyłącznie przez tenor, później także przez sopran. 6. W mszy wykorzystywano powstałe już wcześniej kompozycje polifoniczne, niekoniecznie religijne, z możliwością modyfikacji partytury przez kompozytora. 7. W tej mszy ujednolicono rytmicznie wszystkie głosy, które imitowały poszczególne jej odcinki.
Ilustracja interaktywna przedstawia schemat: „Budowa i temat mszy”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Wszystkie części tej mszy są kantatami na orkiestrę, chór i solistów. 2. Wszystkie części tej mszy są motetami. Wielogłosowy chór wykonywał ją a capella. 3. Posiada tradycję średniowieczną, wykonywana jest przez jednogłosowy chór. 4. Opracowana na orkiestrę symfoniczną, chór i solistów. 5. Msza z pochodzącym z chorału gregoriańskiego cantus firmus, wykonywanego początkowo wyłącznie przez tenor, później także przez sopran. 6. W mszy wykorzystywano powstałe już wcześniej kompozycje polifoniczne, niekoniecznie religijne, z możliwością modyfikacji partytury przez kompozytora. 7. W tej mszy ujednolicono rytmicznie wszystkie głosy, które imitowały poszczególne jej odcinki.
Budowa i temat mszy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Części stałe i zmienne mszy
R19MAAF62F216
Ilustracja interaktywna przedstawia części stałe i zmienne mszy, Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. (łac. Gloria in excelsis Deo – Chwała na wysokości Bogu) - hymn wykonywany po Kyrie; jego źródłem jest Ewangelia św. Łukasza, w której anioły śpiewały go podczas narodzin Jezusa. 2. (łac. Kyrie eleison – Panie zmiłuj się) – źródłem są starotestamentowe psalmy, pierwotnie o krótkim tekście, prostej melodyce i przeznaczona do dla wszystkich wiernych, a wraz z rozwojem polifonii poszerzona o dodatkowe tropy i przejęta przez scholę. 3. (łac. Sanctus – Święty) – pieśń śpiewana po prefacji, najczęściej zespolona z Benedictus , pochodząca z Księgi Izajasza. 4. (łac. Benedictus, qui venit in nomine Domini. Hosanna in excelsis – Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie. Hosanna na wysokości). 5. Credo jest wyznaniem wiary, w kościele rzymskokatolickim odmawiane lub wyśpiewywane podczas ważniejszych świąt. 6. (łac. Agnus Dei – Baranku Boży) źródłem słów jest starotestamentowe proroctwo o ofierze z baranka. Jan Chrzciciel mówił też o Jezusie jako Baranku. W kościele katolickim wykonywany przed komunią, w luterańskim – podczas niej. 7. (łac. Introitus – Wejście) – śpiew na rozpoczęcie liturgii. W kościele luterańskim jest stałą częścią. 8. (łac. Graduale – stopniowy) – responsorium wykonywane po czytaniu, przed alleluja, tekst zaczerpnięty z psalmów. Po II Soborze Watykańskim został zastąpiony przez psalm responsoryjny. 9. (hebr. Hallelujach – Wychwalajcie Jahwe) – zwrot z Biblii, wykonywany po drugim czytaniu. Często wzbogacany cytatami biblijnymi celem wprowadzenia do Ewangelii; podczas Wielkiego Postu wyłączony z liturgii. 10. Pisana po łacinie na potrzeby liturgii, lecz jej tekst nie pochodził z Biblii. Gatunkowo zbliżona do hymnu. Cechuje się stopniowym powtarzaniem melodii w kolejnych wersach. Wyszły z powszechnego użycia po II Soborze Watykańskim, obecnie używane tylko w Niedzielę Zmartwychwstania oraz Uroczystość Zesłania Ducha Świętego. 11. (łac. Offertorium – Ofiarowanie) – śpiew wykonywany po Credo; po II Soborze Watykańskim zastąpiony przez przygotowanie darów. 12. Śpiew wykonywany podczas komunii.
Ilustracja interaktywna przedstawia części stałe i zmienne mszy, Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. (łac. Gloria in excelsis Deo – Chwała na wysokości Bogu) - hymn wykonywany po Kyrie; jego źródłem jest Ewangelia św. Łukasza, w której anioły śpiewały go podczas narodzin Jezusa. 2. (łac. Kyrie eleison – Panie zmiłuj się) – źródłem są starotestamentowe psalmy, pierwotnie o krótkim tekście, prostej melodyce i przeznaczona do dla wszystkich wiernych, a wraz z rozwojem polifonii poszerzona o dodatkowe tropy i przejęta przez scholę. 3. (łac. Sanctus – Święty) – pieśń śpiewana po prefacji, najczęściej zespolona z Benedictus , pochodząca z Księgi Izajasza. 4. (łac. Benedictus, qui venit in nomine Domini. Hosanna in excelsis – Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie. Hosanna na wysokości). 5. Credo jest wyznaniem wiary, w kościele rzymskokatolickim odmawiane lub wyśpiewywane podczas ważniejszych świąt. 6. (łac. Agnus Dei – Baranku Boży) źródłem słów jest starotestamentowe proroctwo o ofierze z baranka. Jan Chrzciciel mówił też o Jezusie jako Baranku. W kościele katolickim wykonywany przed komunią, w luterańskim – podczas niej. 7. (łac. Introitus – Wejście) – śpiew na rozpoczęcie liturgii. W kościele luterańskim jest stałą częścią. 8. (łac. Graduale – stopniowy) – responsorium wykonywane po czytaniu, przed alleluja, tekst zaczerpnięty z psalmów. Po II Soborze Watykańskim został zastąpiony przez psalm responsoryjny. 9. (hebr. Hallelujach – Wychwalajcie Jahwe) – zwrot z Biblii, wykonywany po drugim czytaniu. Często wzbogacany cytatami biblijnymi celem wprowadzenia do Ewangelii; podczas Wielkiego Postu wyłączony z liturgii. 10. Pisana po łacinie na potrzeby liturgii, lecz jej tekst nie pochodził z Biblii. Gatunkowo zbliżona do hymnu. Cechuje się stopniowym powtarzaniem melodii w kolejnych wersach. Wyszły z powszechnego użycia po II Soborze Watykańskim, obecnie używane tylko w Niedzielę Zmartwychwstania oraz Uroczystość Zesłania Ducha Świętego. 11. (łac. Offertorium – Ofiarowanie) – śpiew wykonywany po Credo; po II Soborze Watykańskim zastąpiony przez przygotowanie darów. 12. Śpiew wykonywany podczas komunii.
Części stałe i zmienne mszy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Motet
Motet podczas renesansu był utworem a cappella. Jego treść odnosiła się do tekstów religijnych: najczęściej hymnów, psalmów czy pieśni maryjnych. Z uwagi na popularność tej formy nie da się wskazać jednej, określonej postaci - zdecydowana większość kompozytorów w renesansie tworzyła motety, co przełożyło się na bardzo duże zróżnicowanie. Najbardziej typowy motet z okresu renesansu ma dwie części i jest dwu-, trzy- lub czterogłosowy. Często spotykane jest również zastosowanie cantus firmus oraz techniki nota contra notam. Najważniejsi kompozytorzy motetów to Giovanni Pierluigi da Palestrina (czyt. Dżowani Pierluidżi da Palestrina) (1525‑1594) oraz Orlando di Lasso (1532‑1594).
R1SDMKDKT5LX5
Utwór muzyczny: Motet Viri Galilaei, autorstwa Giovanni Pierluigi da Palestriny. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
Utwór muzyczny: Motet Viri Galilaei, autorstwa Giovanni Pierluigi da Palestriny. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
Giovanni Pierluigi da Palestrina, „Motet Viri Galilaei”.
Giovanni Pierluigi da Palestrina, „Motet Viri Galilaei”.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Utwór muzyczny: Motet Viri Galilaei, autorstwa Giovanni Pierluigi da Palestriny. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
Pasja jako forma wokalno‑instrumentalna
Pasja to wyjątkowy rodzaj oratorium na temat ostatnich dwunastu godzinach życia Chrystusa. Utożsamiana jest przez chrześcijan z Męką Pańską (passio – łac. cierpienie), a jej początków należy szukać w średniowiecznym dialogowanym chorale gregoriańskim, w którym partie przeznaczone dla poszczególnych postaci były wyśpiewywane przez kapłanów i kantorów w okresie wielkanocnym, pod względem liturgicznym najważniejszym dla kościoła chrześcijańskiego. Charakterystyczną cechą pasji są przeplatające się recytatywy, zaczerpnięte z Ewangelii, początkowo mówione przez różne osoby, a od VIII wieku intonowane. Pierwsze próby zapisu melodii do poszczególnych recytatywów pochodzą prawdopodobnie z IX wieku. Według tradycji rzymskiej partia Chrystusa była przeznaczona dla basu i kontrastowała z wysokim, tenorowym brzmieniem narratora. W XV wieku do monofonicznej formy pasji dodano tzw. turba (z łac. tłum), polegającym na jednoczesnym śpiewie kilku postaci, dzięki czemu forma przybrała charakter polifoniczny. W kolejnych wiekach przekształciła się w oratorium i największą popularność zyskała w niemieckich krajach protestanckich.
RLO3ZLUXG9XPQ
Ilustracja interaktywna - przedstawia podział pasji na trzy typy: 1. CHORAŁOWA, 2. MOTETOWA, 3. KANTATOWO‑ORATORYJNA
Ilustracja interaktywna - przedstawia podział pasji na trzy typy: 1. CHORAŁOWA, 2. MOTETOWA, 3. KANTATOWO‑ORATORYJNA
Podział pasji na typy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Muzyka prawosławna
Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, że cerkiew jest miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Wierni w cerkwi oddzieleni są od ołtarza ikonostasem, czyli ścianą ozdobioną ikonami.
Rhy4rS6dIjh0K
Ilustracja przedstawia cerkiew Wasyla Błogosławionego w Moskwie. Widoczna jest wielobarwna budowla, która składa się na osiem mniejszych, oddzielnych cerkwi. Obiekt zwieńczają charakterystyczne „cebulowe” kopuły. Wszystkie cerkwie połączone są wspólną podstawą.
Cerkiew Wasyla Błogosławionego w Moskwie
Źródło: domena publiczna.
RjiVItf33upk8
Ilustracja przedstawia ikonostas cerkwi w Gorlicach. Widoczna jest ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym a nawą, przeznaczoną dla wiernych.
Ikonostas w cerkwi w Gorlicach
Źródło: domena publiczna.
Muzyka żydowska
Synagoga jest miejscem modlitw i nabożeństw, a także miejscem studiowania Tory i Talmudu, salą zebrań, a także siedzibą gminy żydowskiej. Gminie żydowskiej przewodniczy rabin. Synagogi nie odbiegały charakterem od architektury miejscowości, w których były budowane. Osoba przewodząca śpiewem w synagodze to kantor.
R1X5EDPox5y3L
Ilustracja przedstawia starą synagogę w Krakowie. Na zdjęciu widoczny jest murowany budynek z czerwonej cegły, zwieńczony w każdym rogu małą wieżyczką. Do budynku dobudowano mniejszy budynek, pomalowany na beżowo.
Synagoga Stara w Krakowie
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1JAcACBt4st1
Ilustracja przedstawia synagogę w Tykocinie. W centralnym widoczna jest bima, opierająca się na czterech masywnych filarach z bogatą renesansową dekoracją zakończonych baldachimem stanowiącym strop. Wnętrze obiektu zdobią barwne polichromie.
Wnętrze Wielkiej Synagogi w Tykocinie
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Rgbdh08xCFip3
Na ilustracji wielka synagoga we Włodawie. Na zdjęciu duży klasycystyczny budynek, pokryty miedzianym, zielonym dachem, z wysokimi oknami. Po naciśnięciu punktu aktywnego, wyświetla się napis: Muzyka żydowska - Pieśń żydowska wykonawca: Pojln Klezmer Quartett, Darek Wójcik oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu mężczyźni śpiewają a cappella smutny, lamentacyjny utwór. Rozpoczyna solista, odpowiada mu wielogłosowy chór.
Na ilustracji wielka synagoga we Włodawie. Na zdjęciu duży klasycystyczny budynek, pokryty miedzianym, zielonym dachem, z wysokimi oknami. Po naciśnięciu punktu aktywnego, wyświetla się napis: Muzyka żydowska - Pieśń żydowska wykonawca: Pojln Klezmer Quartett, Darek Wójcik oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu mężczyźni śpiewają a cappella smutny, lamentacyjny utwór. Rozpoczyna solista, odpowiada mu wielogłosowy chór.
Wielka synagoga we Włodawie
Źródło: domena publiczna.
Muzyka muzułmańska
Muzułmanie oddają cześć Bogu w Meczetach. Obecnie większość meczetów posiada minarety, czyli smukłe wieże, z których muezin nawołuje wiernych na modlitwę. Meczety wykorzystywane są także jako ośrodki edukacyjne oraz miejsca spotkań.
R11REE96BSCAF
Ilustracja przedstawia meczet Szejka Zayeda bin Sultana Al. Nahyana w Abu Dhabi, Widoczny jest śnieżnobiały budynek, okalany arkadami kolumn z pozłacanymi elementami. Obiekt zwieńczony jest kopułami.
Meczet Szejka Zayeda bin Sultana Al. Nahyana w Abu Dhabi
Źródło: domena publiczna.
R1O7MSMS9AQXJ
Ilustracja przedstawia meczet Badshahi w Pakistanie. Wnętrze jest bogato zdobione licznymi inskrypcjami oraz dekoracją mozaikową. Na podłodze leżą dywany. Widoczni są wierni podczas modlitwy.
Meczet Badshahi w Pakistanie
Źródło: dostępny w internecie: scholaris.pl, domena publiczna.
R1BO485E8U7XA
Ilustracja przedstawia meczet Al‑Aksa. Budynek jest jednopiętrowy, pokryty kopułą, na szczycie kopuły umieszczony jest półksiężyc. Po naciśnięciu punktu aktywnego, wyświetla się napis: Muzyka muzułmańska - Wspaniały Adhan oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu jeden mężczyzna śpiewa rytmiczną pieśń a cappella.
Ilustracja przedstawia meczet Al‑Aksa. Budynek jest jednopiętrowy, pokryty kopułą, na szczycie kopuły umieszczony jest półksiężyc. Po naciśnięciu punktu aktywnego, wyświetla się napis: Muzyka muzułmańska - Wspaniały Adhan oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu jeden mężczyzna śpiewa rytmiczną pieśń a cappella.
Meczet Al‑Aksa w Jerozolimie
Źródło: dostępny w internecie: wikipedia.org, domena publiczna.
Słownik pojęć
A Cappella
A Cappella
śpiew bez akompaniamentu instrumentów, rodzaj muzyki przeznaczonej do wykonania wyłącznie chórowego;
Cantus firmus
Cantus firmus
(łac. – śpiew stały), struktura melodyczna stanowiąca podstawę kompozycji wielogłosowej, najczęściej zapożyczona z wcześniej istniejącego utworu jedno- lub wielogłosowego, rzadziej – napisana specjalnie dla mającej powstać kompozycji.
Chorał gregoriański
Chorał gregoriański
chorał rzymski, jednogłosowe śpiewy liturgiczne kościoła rzymskokatolickiego, ukształtowane na początku VIII w., a przekazane w rękopisach z IX w.;
Hymn
Hymn
uroczysta i podniosła pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze wypowiedzi, komponowana na cześć bóstwa, szczególnej osoby, wydarzenia, ojczyzny (kraju), a także idei.
Meczet
Meczet
świątynia muzułmańska, w której odmawia się modlitwy; służy także jako miejsce narad, zebrań, nauczania i sądów.
Muezin
Muezin
w islamie: osoba wzywająca z minaretu wszystkich wiernych pięć razy dziennie na modlitwę.
Monofonia
Monofonia
(gr. mónos – jedyny, phōnḗ – głos, dźwięk), jednogłosowość, zwana też monodią; muzyka bez elementu harmonii, mimo że wykonywana zespołowo, oparta jedynie na melodii, np. chorał gregoriański.
Motet
Motet
jedna z najstarszych form wielogłosowej muzyki wokalnej, uprawiana od XIII do XIX wieku, sporadycznie także współcześnie (do czasu baroku wyłącznie a cappella).
Nota contra notam
Nota contra notam
z łaciny nuta przeciw nucie; technika polegająca na tworzeniu głosów kontrapunktujących cantus firmus tak, by miały takie same wartości rytmiczne.
Organum
Organum
technika kompozytorska stosowana w początkowej fazie rozwoju wielogłosowości europejskiej (od IX do pocz. XIII w.), także forma dźwiękowa charakterystyczna dla muzyki tego okresu (kompozycja oparta na tej technice); polegało na paralelnym ruchu głosów z dominacją współbrzmień kwarty i kwinty; źródłem tej techniki była prawdopodobnie prymitywna wielogłosowość ludowa.
Polifonia
Polifonia
rodzaj faktury wynikający z występowania w utworze kilku niezależnych, lecz skoordynowanych ze sobą linii melodycznych; także technika kompozytorska polegająca na prowadzeniu, zgodnie z regułami kontrapunktu, jednocześnie 2 lub więcej linii melodycznych.
Prefacja
Prefacja
– w Kościele katolickim część mszy świętej (o charakterze dziękczynnym i pochwalnym), poprzedzająca konsekrację.
Psalm
Psalm
liryczny utwór modlitewny, typ pieśni religijnej wywodzącej się z tradycji hebrajskiej.
Rabin
Rabin
rabi, rabbi [hebr. rabbî < aram. rabbunî ‘mój pan’, ‘mój nauczyciel’ od ra ‘wielki’, ‘pan’, ‘przełożony’], w judaizmie osoba, która zdobyła w jesziwie wykształcenie w dziedzinie znajomości Tory i Talmudu i ma kwalifikacje (potwierdzone obrzędem wyświęcenia — smicha) do religijnego i duchowego przewodzenia lokalnej społeczności żydowskiej lub kongregacji.
Responsorium
Responsorium
krótki tekst modlitewny zawarty w brewiarzu.
Synagoga
Synagoga
[gr. synagōgḗ ‘zebranie’, ‘zgromadzenie’], bóżnica, hebr. bet ha‑kneset [‘dom zgromadzeń’], ośrodek życia religijnego i społecznego Żydów [‘dom zgromadzenia’], miejsce modlitw, studiowania Tory, nauczania.
![Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki". Film edukacyjny pt. „O śpiewach religijnych - w ogniu średniowiecznej krytyki". Funkcja muzyki. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa, wraz z zaistniałą koniecznością ustalenia kształtu liturgii, zaczęto zastanawiać się nad rolą muzyki w procesie liturgicznym. Jednym z najważniejszych zadań okazało się wyraźne rozgraniczenie na muzykę religijną i świecką – sferę sacrum i profanum. Pierwsza zakotwiczyła w hebrajskich śpiewach synagogalnych, druga – kontynuowała tradycje antycznej Grecji i Rzymu. Psalm – dzieło aniołów. W jednej z homilii św. Bazyli Wielki zaakcentował dydaktyczne walory muzyki religijnej: Psalm jest dziełem aniołów, niebiańskim zrządzeniem […]. Pełna mądrości jest inwencja mistrza, który wyobraził sobie, iż moglibyśmy jednocześnie śpiewać i uczyć się rzeczy przynoszących korzyść, przez co prawdy wiary wnikają głębiej w umysł. Wątpliwości św. Augustyna. Oddziaływanie muzyki na człowieka, podkreślane już w antyku, znalazło swoje odzwierciedlenie także w reakcjach na śpiew chorałowy. Święty Augustyn zaniepokojony doznaniami estetycznymi w trakcie słuchania muzyki, wyraził to w sposób następujący: […] zajęty mile brzmiącą melodią, nie daję często tyle baczenia na treść rzeczy, ile tego wymagają Twoje święte wyroki, które te pieśni ożywiają. […] gdy przypominam łzy […], które w początkach mojej odnowionej wiary wylałem w kościele podczas nabożnych śpiewów, i jak obecnie wzruszony bywam nie śpiewem, lecz treścią samą, kiedy się śpiewa głosem pięknym i tonem odpowiednim, uznaję wielką korzyść tego ustanowienia. Takim sposobem waham się między niebezpieczeństwem nadużycia a doświadczaną korzyścią i więcej skłaniam się do tego […], ażeby zwyczaj śpiewania w kościele nadal się utrzymał, gdyż za pomocą władzy muzyki, słabsi przejmują się duchem gorętszej pobożności. Jednakże gdy mi się trafia, że mnie więcej śpiew aniżeli rzecz sama porusza, uważam to za występek karania godny, i wówczas wolałbym nie słyszeć śpiewu. Muzyka jako mniejsze zło. Pojawiały się także opinie nieprzychylne obecności muzyki w liturgii: Muzyka nie jest godna Boga. Jemu nie potrzeba ani pieśni, ani składania ofiar. Bóg dopuszcza jednak śpiewy i zgadza się na nie, ale tylko z uwagi na słabości i skłonności ludzkie. On zgadza się na mniejsze zło (muzykę), aby uniknąć większego (odejścia od wiary). Kto dobrze śpiewa – dwa razy się modli. Pomimo wątpliwości, obecnie najczęściej przywołuje się jednak słynne słowa św. Augustyna: Qui bene cantat – bis orat! (Kto dobrze śpiewa – dwa razy się modli!). Ścieżka dźwiękowa filmu zawiera średniowieczne śpiewy religijne w jęz. łacińskim. Na zmieniających się slajdach pojawiają się zdjęcia miniatur średniowiecznych.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RLCBBKTVZZQ54/1775666248/1pVg7t7aCQkBRZWgt1389b3oRf8R24H9.png)
