W cieniu kurtyny i światła rewolucji – opera włoska XIX wieku

Opera,OperaOpera, jeden z najważniejszych gatunków muzycznych XIX wieku, realizował postulaty romantyzmu, wpisywał się w ideę korespondencji sztuk, ale manifestował także reakcje kompozytorów na różnorodne wydarzenia polityczne.

Odpowiednio do powyższych uwag wskazać można kilka głównych zakresów tematycznych, jakie dominowały w XIX wieku: historia, patriotyzm, folkloryzm, baśniowość, fantastyka, egzotyzm, naturalizm. Wątki te realizowały zarówno opery klasycyzujące (nawiązujące do osiągnięć Wolfganga Amadeusza Mozarta), jak i typowe XIX‑wieczne upostaciowania: monumentalna grand opéra (dosł .wielka opera-Francja), dramat muzycznyDramat muzycznydramat muzyczny (Niemcy, Włochy) i opera werystyczna (Włochy).

R1LQJJ2MHPCNF

Zdjęcie przedstawia wnętrze teatru La Fenice - teatr operowy w Wenecji, jego nazwa nawiązuje do mitycznego feniksa, który według wierzeń odradzał się z popiołów. Feniks jest również symbolem tego teatru. Wnętrze teatru wygląda bardzo bogato. i dostojnie. Światło lamp współgra z lożami w kolorze złotym i czerwonymi dodatkami.

Szczególnie interesująco gatunek ten ewoluował na obszarze Włoch. Jeśli będziemy pamiętać, że był to czas gwiazd operowych i wirtuozostwa wokalnego, a odbiorcą dzieł było najczęściej mieszczaństwo, w pewnym stopniu na gatunku tym odcisnął piętno sentymentalizm i rys banalności, czego wyrazem mogą być słowa zawarte w ukrytym punkcie poniżej zamieszczonego plakatu operowego.

Powstająca we Włoszech w pierwszych dekadach XIX wieku opera zdominowana została osiągnięciami Mozarta, ale już kolejni twórcy próbowali udramatyzować przebieg dzieł scenicznych, dążąc do połączenia arii w numery, tych zaś w rozbudowane sceny. Ze względu na panujące mody operę bel canto (bo tak nazywano opery tworzone w pierwszych 30‑40 latach XIX wieku przez Gioacchino Rossiniego, Gaetano Donizettiego i Vincenzo Belliniego) cechowało wyeksponowanie melodyki przy prostocie rytmu, ukazywanie skrajności emocjonalnych (np. sceny obłędu) oraz prezentowanie rozbudowanych, kunsztownych finałów.

Sceny obłędu tytułowej bohaterki opery Gaetano Donizettiego Łucja z Lammermoore

R1FL4SXCVUJLZ

Ilustracja przedstawia scenę obłędu z opery G. Donizettiego Łucja z Lammermoore. Kobieta w białej, długiej, okrwawionej sukni. Stoi ma w ręce nóż, drugą ręką zasłania oczy przed światłem. Kobieta ma długie, rude włosy.

RVFOF1UM46DNG

Ilustracja przedstawia scenę obłędu z opery G. Donizettiego Łucja z Lammermoore. Kobieta w białej, długiej, okrwawionej sukni. Siedzi na schodach patrzy w górę, wokół niej znajdują się wpatrujące postaci w strojach zgodnych z epoką. Kobieta ma długie, ciemne włosy. W prawej dłoni trzyma nóż, który przyłożyła sobie ostrzem do policzka.

R18GMRJ5KKKEH

Ilustracja przedstawia scenę obłędu z opery G. Donizettiego Łucja z Lammermoore. Kobieta w białej, długiej, okrwawionej sukni. Stoi przed drewnianą poręczą. Kobieta ma długie, ciemne włosy. W prawej dłoni trzyma okrwawiony nóż.

RHHNKAXZ46XXH

Ilustracja przedstawia scenę obłędu z opery G. Donizettiego Łucja z Lammermoore. Kobieta w białej, długiej, okrwawionej sukni. Stoi, ma ręce odchylone do przodu. Na szyi ma łańcuch ze srebrnym, dużym krzyżem. Kobieta ma długie, rude włosy. Obok kobiety znajduje się ksiądz w czarnym stroju.

R1D5ZHXPKG9LU

Ilustracja przedstawia trzech mężczyzn, od lewej: Bellini, Rossini, Donizetti. Byli to przedstawiciele oper bel canto. Bellini to młody mężczyzna z lekko lokowanymi włosami, ma delikatną, gładką twarz. Ubrany w biały golf i czarną marynarkę. Rossini to otyły starszy mężczyzna z dłuższymi, zaczesanymi włosami. Ma uśmiechniętą twarz i delikatny wąsik. Ubrany we frak i płaszcz. W lewej ręce trzymał laskę. Donizetti to mężczyzna w średnim wieku z poważnym wyrazem twarzy. Siedzi w fotelu. W prawej ręce trzyma pióro, w lewej zeszyt z lutami. Ubrany w białą koszulę i bordowy płaszcz.

W nowy etap wkroczyła włoska opera w połowie XIX wieku, kiedy na scenie muzycznej pojawił się Giuseppe Verdi, twórca indywidualnej propozycji dramatu muzycznego (równolegle z koncepcją niemieckiego kompozytora Ryszarda Wagnera). Jego przełomowe dzieła powstałe w połowie wieku  takie jak m.in : Rigoletto, Trubadur, Traviata stanowiły wyłom w dotychczasowej produkcji operowej, prezentując mało patetycznych bohaterów (np. błazna czy kurtyzanę).

Elementy, jakie zarysowane zostały przez Verdiego w tych dziełach, m.in. eksponowanie realistycznych przeżyć bohaterów, stały się siłą jego kolejnych oper:   Don Carlos, Aida, Nabucco, Otello, Falstaf.

RJN9QRTTZTKRA

Ilustracja przedstawia scenę operową, z dekoracjami przypominającymi wnętrze domu modlitwy. Widać tu wiele postaci, głównie kobiecych, odzianych w długie białe szaty i nakrycia głowy w tym samym kolorze.

R1XMOOG5CCPOT

Ilustracja przedstawia starszego mężczyznę - Giuseppe Verdi. Ma siwą, długą brodę, wąsa oraz siwiejące włosy. Mężczyzna ma delikatne zmarszczki na czole. Ubrany w białą koszulę, muszkę i garnitur.

Przygotowując Rigoletto Verdi napotkał problemy natury społeczno‑politycznej. Wynikały one z antymonarchicznego przesłania dramatu Wiktora Hugo pt. Król się bawi, na którym oparte było libretto opery. Po wprowadzeniu kilku zmian i akceptacji władz, w 1851 roku, dzieło miało swoją premierę. Verdi wprowadził w uwerturze motyw klątwy, który przenika całą operę; charakteryzował postaci konkretnymi zwrotami melodycznymi.

U schyłku XIX wieku, w związku z popularnym w kręgach literackich naturalizmem,Naturalizmnaturalizmem, próbowano przeszczepić jego elementy na grunt opery. Kierunek ten, w którym eksponowano realizm, współczesne problemy społeczne, brutalność, nazwano  weryzmem. Typowa operowa konwencja – śpiew, łamała jednak postulaty naturalizmu, nikt w życiu nie porozumiewa się z innymi za pośrednictwem śpiewu…

Choć weryzmWeryzmweryzm był propozycją, która w odniesieniu do opery nie do końca się sprawdziła, można wskazać kilka wspaniałych przykładów nawiązujących do postulatów weryzmu, w szczególności dzieła Giacomo Pucciniego.

Od romantyzmu do realizmu – przemiany w operze włoskiej

Przemiany, jakie zachodziły we włoskiej twórczości operowej w XIX wieku, stanowiły konsekwencję przeobrażeń języka muzycznego, prądów pojawiających się w sztuce tego czasu oraz sytuacji społeczno‑politycznej. Opera bel canto, wiązana z nazwiskami Rossiniego, Belliniego i Donizettiego, przejęta przez Giuseppe Verdiego, wyewoluowała w stronę dramatu muzycznego, a w ostatniej dekadzie tego stulecia, ulegając modzie i tematom, jakie zdominowały literaturę II połowy XIX stulecia, sięgnęła po elementy charakterystyczne dla naturalizmu. W odniesieniu do realistycznych wątków najczęściej przywołuje się nazwisko Emila Zoli ( 1840–1902), który odrzucił tzw. romantyczny rozmach, prezentując w swych powieściach świat bez upiększeń.

Operowy odpowiednik naturalizmu, jakim stał się weryzm, uwypuklał rolę libretta, w treści sięgając po namiętność, brutalność i gwałtowność wydarzeń rozgrywających się najczęściej na prowincji, gdzie relacje między bohaterami są ściśle ustalone. Próbując oddać te emocje, kompozytorzy kształtowali narrację muzyczną przesyconą wielkim dramatyzmem, gwałtownymi kontrastami, wplatając w tkankę dźwiękową lokalne wątki muzyczne.

Miejsce dotychczasowych bohaterów dzieł operowych (postaci mitologicznych i historycznych, herosów, szeregu typów zakorzenionych w tradycji commedia dell’arte ( (wł. komedia sztuki lub komedia zawodowa) zajęli teraz prawdziwi ludzie, a ich uczucia – zamiast wzruszać bądź bawić publiczność – wstrząsają, wsparte niezwykle dramatyczną, niekiedy wręcz przejaskrawioną muzyką.

Bez masek i upiększeń – początek weryzmu Pietro Mascagni

R1H78O2GEZ1QD1

Ilustracja przedstawia sylwetkę młodego człowieka spoglądającego w bok – Pietro Mascagni – włoski kompozytor. Mężczyzna jest elegancko ubrany, ma gęste czarne włosy, zaczesane do tyłu.

Za dzieło manifestujące nowe propozycje na gruncie teatru operowego- czyli pierwszą operę werystyczną- uznaje się Rycerskość wieśniaczą Pietro Mascagniego (1890). Opera ta, napisana jako praca nadesłana na konkurs na jednoaktówkę ogłoszony przez rzymskiego wydawcę Edwarda Sonzogno (1889), oparta została na motywach opowiadania teoretyka dramatu werystycznego Giovanniego Vergi pod tym samym tytułem Cavaleria rusticana. Rozgrywającą się na sycylijskiej wsi akcję sprowadzić można do łańcucha kluczowych emocji i uczuć charakterystycznych dla opery: miłość – zazdrość – zemsta.

Opera Mascagniego wystawiana jest najczęściej z młodszym o dwa lata dziełem Ruggero Leoncavallo Pajace (1892), których sukces po części zawdzięczał kompozytor rozpuszczonej plotce, jakoby przedstawiona w operze historia (podobnie, jak u Mascagniego) : miłości, zazdrości i zemsty, tym razem w środowisku trupy teatralnej wydarzyła się w rzeczywistości.

Elementy weryzmu w twórczości Pucciniego

R19L1A8JJOMEU1

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku - Giacomo Pucciniego. Mężczyzna stoi w czarnym płaszczu podpierając się o drewnianą laskę. Ma na głowie kapelusz, pali papierosa. Ma gęste, ciemne wąsy.

Weryzm, nazywany niekiedy włoskim melodramatem realistycznym, nie zdominował teatru muzycznego przełomu XIX i XX wieku, stał się jedynie pewną propozycją, której elementy przeniknęły do muzyki scenicznej.

Warto zapamiętać, że całą pewnością ta przemiana przyczyniła się do dalszych modyfikacji, prowadzących do dramatu ekspresjonistycznego i symbolicznego w twórczości kontynuatorów takich, jak: Ryszarda Straussa (1864–1949), Arnolda Schoenberga (1874–1951) i Albana Berga (1885–1935).

Elementy weryzmu odnaleźć można także w twórczości Giacomo Pucciniego, kompozytora obwołanego następcą Giuseppe Verdiego. Choć tak naprawdę jego twórczość stanowi indywidualny konglomerat najlepszych XIX‑wiecznych tradycji muzycznych (włoskiej inwencji melodycznej, niemieckiej symfoniki, francuskiej harmonii i instrumentacji ), często nazywana bywa dojrzałym weryzmem. Puccini dołączył do tego fascynację na nowo odczytanym orientalizmemOrientalizmorientalizmem, wplatając w tkankę swych dzieł melodie japońskie (gdzie rolę primadonnyPrimadonnaprimadonny gra Mimì Madame Butterfly).

Bohaterkami poruszających historii przedstawionych w dojrzałych operach Pucciniego, takich jak: Cyganeria, Tosca, Madam Butterfly czy Turandot uczynił niezwykle intrygujące kobiety.  A oto kilka przykładów:

R12BJDBA5JMU6

Scena z opery Madame Butterfly. Na operowej scenie jest dziewięć kobiet w tradycyjnych strojach japońskich. Jedna z nich jest wysunięta na pierwszy plan; ma czerwona szatę i białe nakrycie głowy. W prawej dłoni trzyma czerwoną parasolkę z ozdobnym japońskim wzorem. Pozostałe kobiety stoją na drugim planie, mają różnokolorowe kimona i są bez nakrycia głowy.

Jak łatwo można się przenieś w czasie i przestrzeni świadczy o tym kolejna wciągająca historia tym razem prosto z Pekinu w operze Pucciniego zatytułowanej Turandot. Podobnie jak  poprzednio znajdź punkt i zapamiętaj fragment zarówno

Jak rozpoznać operę werystyczną?

Opery werystyczne charakteryzują się m.in.:

• dominującą rolą recytatywu,

• brakiem wirtuozerii,

• występowaniem pieśni w miejscu arii,

• rezygnacją z wątków historycznych i mitologicznych na rzecz wątków realistycznych,

• naturalnym, pozbawionym patosu przedstawianiem scen drastycznych.

Aby widzowie utożsamiali się z przedstawianymi wydarzeniami, kompozytorzy ukazywali czasy im współczesne. Przykładem takiej opery może być Cyganeria  (La Bohème) Giacomo Pucciniego opowiadająca o życiu francuskiego środowiska artystycznego, czyli bohemybohemabohemy.

Powyższy tekst jest tłumaczeniem na język polski przepięknej arii Giacomo Puccini wspomnianej już opery Gianni Schicchi pt. O mio babbino caro zaprezentowanej poniżej.

Inne opery werystyczne Pucciniego to: Płaszcz (oryg. Il tabarro) stanowiący jednoaktową operę Giacoma Pucciniego, której premiera odbyła się w 1918 roku w Metropolitan Opera w Nowym Jorku. Dzieło to stanowi część tzw. Tryptyku (Il trittico), obok Siostry Angeliki (Suor Angelica) i Gianniego Schicchiego.

Jedna z najpiękniejszych arii tej ostatniej opery została zaprezentowana w dołączonym powyżej nagraniu. Warto porównać ją z pełnym ekspresji wykonaniem, do którego nawiązuje zamieszczona poniżej fotografia — niech posłuży ona jako trop wiodący do tej interpretacji.

R5PE3HP2FDKZJ

Scena z opery "Gianni Schicchi": na pierwszym planie dziewczynka w długiej białej sukni śpiewająca do mikrofonu, obok mężczyzna w czarnym fraku, trzymający skrzypce. Na drugim planie wieloosobowa orkiestra złożona z kobiet i mężczyzn, grających na różnych instrumentach, w większości na skrzypcach.

Do włoskich przedstawicieli omawianego kierunku operowego należeli również: Ruggero Leoncavallo (np. Pajace), Umberto Giordano (np. Andrea Chénier).

Podsumowanie

Weryzm jest kierunkiem operowym pokrewnym naturalizmowi w literaturze. Jego głównym założeniem jest ukazywanie prawdy, prostoty i naturalności ludzkich emocji. Filozofię weryzmu można zaobserwować już w dziełach Giuseppa Verdiego Rigoletto, jednak za pierwszą operę werystyczną uznaje się Rycerskość wieśniaczą Pietra Mascagniego (1890 r.).

Danuta Gwizdalanka. Historia Muzyki 2. Kraków 2006.

sjp.pl

www.tekstowo.pl/piosenka,maria_callas,o_mio_babbino_caro.html

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa

Inne materiały: