Muzyka kameralna

Muzyka kameralna swoją nazwę wywodzi z włoskiego określenia da camera, czyli „do komnaty”, i pierwotnie oznaczała utwory przeznaczone do wykonywania w prywatnych pomieszczeniach. Już około 1530 roku na dworze Franciszka I Walezjusza śpiewaków zatrudnianych dla umilania władcy czasu wolnego od spraw państwowych i ceremonii religijnych określano mianem la Musique de la Chambre. W 1555 roku podobnego pojęcia użył teoretyk muzyki Nicola Vicentino w traktacie L’antica musica ridotta alla moderna prattica („Muzyka starożytna przystosowana do nowoczesnej praktyki”), nazywając muzyką kameralną dzieła wykonywane da camera, a więc w komnacie. Podział ten, oparty na miejscu i funkcji wykonywanej muzyki, utrwalił się i przetrwał aż do XVIII wieku. Muzyką kameralną określano wówczas zarówno utwory wokalne, jak i instrumentalne, a o jej charakterze decydowało przede wszystkim to, że była wykonywana w przestrzeniach prywatnych, a nie w kościele czy teatrze operowym.

W połowie XVIII wieku stopniowo zanikły dwie podstawowe formy muzyki kameralnej, charakterystyczne dla epoki baroku. Zdaniem badaczy historii kameralistyki, za prawdziwy „złoty wiek” muzyki kameralnej uznaje się okres klasycyzmu, a szczególnie czas przełomu XVIII i XIX stulecia. Takie stanowisko uzasadniają oni zarówno intensywnym rozwojem ówczesnego życia muzycznego, jak i bogactwem oraz znaczeniem repertuaru tworzonego wtedy na tria, kwartety i kwintety.

Nigdy wcześniej ani później nie powstało tak wiele utworów przeznaczonych dla miłośników muzyki, którzy, zasiadając do wspólnej gry w zespołach trzech lub czterech osób, wykonywali je przede wszystkim dla własnej przyjemności. W tym czasie Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart oraz Ludwig van Beethoven stworzyli dzieła, które, zyskując opinię arcydzieł, zostały uznane za fundament gatunku muzyki kameralnej.

Rkv7r6YdWFSYq1

Ilustracja przedstawia dzieło nieznanego artysty pt. „Kwartet smyczkowy w okresie klasycyzmu”. Dzieło przedstawia czterech mężczyzn, którzy grają na instrumentach, przed nimi stoją stojaki z zeszytami nut. Ubrane mają peruki oraz stroje zgodne z epoką. W oddali można zauważyć kobietę, która przysłuchuje się próbie wykonywania utworu.

Słuchając pierwszej części Kwartetu B‑dur op. 76 nr 4 Haydna, zwróć uwagę na dialog instrumentów smyczkowych – jak poszczególne głosy przejmują temat i prowadzą rozmowę na równych prawach. Wsłuchaj się w sposób, w jaki pierwsze skrzypce prezentują materiał melodyczny, a pozostałe instrumenty tworzą dla niego kontrapunkt lub puls harmoniczny. Zauważ także przejrzystość faktury i zmiany w roli poszczególnych instrumentów, dzięki którym Haydn buduje napięcie i rozwija formę.

Słuchając Allegro z Divertimenta D‑dur KV 136, zwróć uwagę na lekkość i przejrzystość brzmienia smyczków, które realizują tu role typowe dla wczesnej kameralistyki Mozarta. Skoncentruj się na dialogu pierwszych skrzypiec z pozostałymi głosami, zwłaszcza na tym, jak drugie skrzypce, altówka i wiolonczela wspierają linię melodyczną poprzez imitacje, krótkie odpowiedzi i pulsujące akompaniamenty. Zauważ także wyważenie między partiami – mimo dominacji melodii w górnym głosie każdy instrument zachowuje własną linię i aktywnie współtworzy całość fakturalną.

Kwartety Beethovena

Ogromne znaczenie w historii kwartetu smyczkowego mają późne dzieła Beethovena, w których kompozytor całkowicie przeobraził sposób traktowania aparatu wykonawczego. Poszerzył możliwości brzmieniowe instrumentów smyczkowych, wprowadził niezwykle złożoną fakturę oraz odważne rozwiązania formalne – jak siedmioczęściowy Kwartet op. 131 czy dwuczęściowa Sonata op. 111. Beethoven stworzył nowy model faktury kwartetowej, wyprzedzający swoją epokę i w pełni rozwinięty dopiero przez kompozytorów XX wieku.

Słuchając taktów 1–16 pierwszej części Kwartetu smyczkowego op. 131, zwróć uwagę na niezwykle delikatne, niemal wokalne prowadzenie melodii przez pierwsze skrzypce. Wsłuchaj się w to, jak altówka, drugie skrzypce i wiolonczela tworzą pod spodem gęstą, ale bardzo subtelną sieć współbrzmień, które nadają całości charakter medytacyjnego recytatywu. Zauważ także, jak Beethoven traktuje każdy instrument równorzędnie – każdy głos ma własną linię, własną ekspresję i współbuduje napięcie już od pierwszych taktów.

RCyjWvEWgew3X1

Zdjęcie przedstawiające nuty Ludwiga van Beethovena „Kwartet smyczkowy” op. 131, cz. I.

Muzyka kameralna była wykonywana głównie w kręgu prywatnym. Początkowo rozbrzmiewała w pałacach, w specjalnie urządzonych pokojach muzycznych, ozdabianych motywami związanymi z muzyką i wyposażanych w instrumenty. Z czasem praktyka ta przeniosła się również do salonów mieszczańskich, gdzie fortepian stał się nieodłącznym elementem ich wystroju. Na początku XIX wieku zaczęto organizować pierwsze publiczne koncerty z udziałem kwartetów smyczkowych, często z zaproszonymi dodatkowymi instrumentalistami, takimi jak pianiści. Zapoczątkowano je w Wiedniu z inicjatywy Ignaza Schuppanzighaignaz schuppanzighIgnaza Schuppanzigha, a następnie tradycja ta rozprzestrzeniła się do Pragi, Lipska, Królewca, Berlina i Paryża. Z czasem koncerty te zaczęły organizować wyspecjalizowane towarzystwa miłośników muzyki kameralnej, po raz pierwszy w Londynie.

W epoce klasycyzmu powstawały małe zespoły, złożone od trzech do maksymalnie dziewięciu wykonawców. Początkowo służyły one na dworach królewskich i grały w specjalnie przygotowanych pokojach muzycznych. Ważną postacią w rozwoju kameralistyki był Joseph Haydn, który stworzył kwartet smyczkowy – nową formę muzyczną i typ zespołu o tej samej nazwie, składający się z pierwszych i drugich skrzypiec, altówki i wiolonczeli. Na jego podstawie powstały potem zespoły złożone z innych instrumentów, np. kwartet fortepianowy, kwintet fortepianowy, kwintet smyczkowy.

Józef Haydn

RAdML9CLhH7nw1

Fotografia przedstawia Józefa Haydna siedzącego w towarzystwie kilku muzyków i obserwujących go widzów. Osoby w centrum obrazu grają na instrumentach smyczkowych, są ubrani zgodnie z epoką w kolorowe fraki, mają na głowach peruki. Kobiety po prawej stronie dzieła mają na głowach czepki i sukienka z dużymi, falistymi kołnierzami. Na drugim planie znajduje się drewniany mebel i wisi piękny, zdobny żyrandol. Na ścianach widzą dwa dzieła sztuki oraz duży, drewniany zegar.

Punktem przełomowym nie tylko w historii kwartetu smyczkowego, ale dla muzyki kameralnej w ogóle, staje się okres klasyczny, zwłaszcza zaś działalność Józefa Haydna, który ustanowił dla niej wzorce formalne znane po dziś dzień. Dotyczyły one nie tylko składów podobnych ugrupowań, lecz również zawartości samych dzieł pod względem nie tylko układu części, lecz i tychże części struktury wewnętrznej, głównie zaś równowagi w użyciu wszystkich instrumentów oraz muzycznych dialogów. W muzyce okresu klasycznego, nie tylko u Haydna, ale także później u Mozarta, pojawiło się wiele małych utworów, jak serenady czy nokturny. Służyły one różnym celom, ale cechowały się nieskomplikowaną budową i wielością krótkich części. Wykonywano je na wolnym powietrzu, zazwyczaj wieczorową porą. Muzycy ustawiali się pod oknami lub na balkonach wyznaczonych osób, by grać zamówione przez adoratorów dzieła lub na przykład uprzyjemniać czas spacerującym po terenach willi podczas wieczornego przyjęcia. O ile Haydn nadał muzyce kameralnej formę, o tyle twórczość Wolfganga Amadeusza Mozarta wzbogaciła ją o charakterystyczną dla tego kompozytora śpiewność i swoisty liryzm. Mozart również wiele eksperymentował, co nadało na przykład jego triom fortepianowym nową wartość. Uniezależnił on bowiem partie smyczkowe od dominacji instrumentu klawiszowego, dając im dużo większy wpływ na przebieg dzieła. Tria fortepianowe przestawały więc być rozszerzonymi o partie smyczkowe sonatami fortepianowymi, lecz raczej dialogiem trzech równoprawnych instrumentów. Mozart wprowadził także klarnet do zespołu kameralnego, czego owocem będzie trio na altówkę, klarnet i fortepian KV 498 oraz Kwintet klarnetowy KV 581.

RB6S4lHScuV5Z1

Fotografia przedstawia Kwartet smyczkowy D-dur op. 20 (fragm.), przykład muzycznego dialogu, w którym instrumenty kolejno przejmują ten sam wątek muzyczny, rozwijając go w charakterystyczny dla siebie sposób.

Podczas słuchania Kwartetu smyczkowego g‑moll op.74 nr 3, część IV Allegro con brio zwróć uwagę na niezwykle energiczną pracę aparatu wykonawczego, w którym każda partia smyczków wnosi własną porcję napięcia i wirtuozerii. Wsłuchaj się w dialog pierwszych skrzypiec z pozostałymi instrumentami, szczególnie w szybkie pasaże i ostre akcenty, które wymagają precyzyjnej artykulacji i dynamicznej kontroli smyczka. Zauważ, jak zespół utrzymuje zwartą rytmicznie fakturę, mimo szybkiego tempa i częstych kontrastów w dynamice. Wreszcie oceń, jak muzycy budują dramatyzm poprzez wyrazistą pracę nad barwą i napięciem harmonicznym, charakterystyczną dla finałów Haydna.

Słuchając fragmentu Kwintetu klarnetowego KV 581, zwróć uwagę na dialog klarnetu ze smyczkami oraz na to, jak Mozart pozwala instrumentowi dętemu płynnie wtopić się w brzmienie kwartetu. Wsłuchaj się w miękką, kantylenową linię klarnetu i zauważ, jak smyczki – szczególnie altówka i pierwsze skrzypce – odpowiadają na nią delikatnymi motywami lub tworzą dla niej subtelne harmoniczne tło. Zwróć także uwagę na równowagę brzmieniową między instrumentami: mimo wyrazistej barwy klarnetu każdy głos pozostaje czytelny i współtworzy klarowną, przejrzystą fakturę.

Utwory kameralne, zwłaszcza kwartety smyczkowe, cieszyły się wśród publiczności oraz muzyków‑amatorów popularnością, stąd pisać je podejmowało się wielu kompozytorów. Często też zdarzało się tak, że wirtuozi danego instrumentu komponowali je w celu uwydatnienia swoich muzycznych umiejętności. Była to skuteczna i zrozumiała praktyka marketingowa w zmieniającym się świecie. Koniec XVIII wieku to czas pogłębiającego się kryzysu finansowego europejskiej arystokracji, co zmusi kompozytorów do poszukiwania nowych źródeł utrzymania. Zatrudniani dotychczas przez bogatego patrona, niejako na etacie, twórcy zaczęli sprzedawać swoje utwory, udzielać płatnych lekcji, organizować płatne koncerty abonamentowe itp. Zmiany te szły w parze z rozwojem techniki, w tym na przykład lutniczej. Instrumenty smyczkowe stały się bardziej donośne. Otrzymały także nowe smyczki, a te najmniejsze także podbródki, co umożliwiło rozwinięcie techniki gry lewej ręki oraz ogólnie bardziej wyrazistą ekspresję.

Pianoforte w muzyce kameralnej - kwintet fortepianowy

R1KVkrAOdVZXB1

Fotografia przedstawia pianoforte z 1805 r. wyglądem zbliżone do pianina. Instrument ma kolor brązowy, błyszczący, z czarnymi klawiszami.

Przełom okresu klasyczno‑romantycznego to nie tylko czas świetności kwartetu smyczkowego, którego perłami staje się 6 kwartetów smyczkowych W.A. Mozarta dedykowanych Haydnowi. Swoista rewolucja dokona się w muzyce kameralnej wraz z popularyzacją i rozwojem pianoforte, a później fortepianu. Popularne stają się więc wszelkie zespoły kameralne instrument ten wykorzystujące, w tym kwintet smyczkowy.

Aparat wykonawczy w serenadach

SerenadaserenadaSerenada to lekki utwór muzyczny o charakterze towarzyskim, wykonywany początkowo w średniowieczu przez śpiewaka z akompaniamentem lutni lub innego instrumentu strunowego pod oknami adresata. W baroku przybrała formę rozbudowanej kantaty na dwa głosy solowe i orkiestrę, często wykonywanej na wolnym powietrzu, co sprzyjało użyciu głośniejszych instrumentów dętych, takich jak trąbki, rogi czy oboje. W okresie przedklasycznym i klasycznym serenady rozwijały się w kierunku większych obsad, obejmując zespoły kameralne oraz małe orkiestry smyczkowe, w których coraz częściej pojawiały się flety, klarnety, fagoty i rogi. Utwory te mogły składać się z wielu części o zróżnicowanych tempach, często wykorzystując popularne melodie operowe jako motywy. Wraz z przenoszeniem serenad z przestrzeni plenerowych do sal koncertowych zwiększała się rola instrumentów smyczkowych, a brzmienie stawało się bardziej zrównoważone i dostosowane do warunków akustycznych wnętrz. Dzięki temu serenada stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych form muzyki użytkowej XVIII wieku.

Słuchając Serenady op. 3 nr 5 Haydna, zwróć uwagę na prowadzenie melodii przez pierwsze skrzypce – ich kantylenowa linia dominuje, ale pozostaje ściśle osadzona w akompaniamencie pozostałych instrumentów. Wsłuchaj się w to, jak drugie skrzypce, altówka i wiolonczela tworzą miękkie, regularne tło, podkreślające liryczny charakter utworu. Zauważ także delikatne rozmieszczenie ról wykonawczych: smyczki pozostają ze sobą w stałym dialogu, a każdy głos ma znaczenie dla zachowania równowagi i przejrzystości faktury.

W twórczości Mozarta i Beethovena serenada zyskuje zróżnicowaną obsadę, choć najsłynniejsza z nich – Eine kleine Nachtmusik KV 525 Mozarta – jest nietypowa, ponieważ przeznaczona wyłącznie na zespół smyczkowy. W innych serenadach Mozart chętnie wykorzystywał także instrumenty dęte, zwłaszcza klarnety, rogi, oboje i fagoty, co nadawało utworom plenerową, jasną barwę. Młody Beethoven również komponował serenady, często łącząc instrumenty smyczkowe z dętymi, dzięki czemu rozszerzył brzmieniowe możliwości gatunku i przygotował grunt pod jego dalszy rozwój.

Słuchając Eine kleine Nachtmusik Mozarta, zwróć uwagę na klarowny dialog między partiami smyczków, szczególnie na to, jak pierwsze skrzypce prowadzą główną melodię, a pozostałe instrumenty tworzą dla niej energiczne, rytmiczne wsparcie. Wsłuchaj się w precyzyjne współdziałanie drugich skrzypiec, altówki i wiolonczeli, które utrzymują puls i nadają utworowi lekkość. Zauważ także, jak Mozart wykorzystuje kontrasty dynamiczne i zmianę roli poszczególnych instrumentów, aby podkreślić elegancję i symetryczną budowę kompozycji.

Słuchając fragmentu pierwszej części Serenady D‑dur op. 8 Beethovena, zwróć uwagę na sposób, w jaki pierwsze skrzypce prowadzą melodyczną linię, a pozostałe smyczki – drugie skrzypce, altówka i wiolonczela – tworzą dla niej pełne, harmonijne tło. Wsłuchaj się w dialog między instrumentami, zwłaszcza w krótkie odpowiedzi i motywy kontrapunktowe, które nadają utworowi lekkość i rytmiczną energię. Zauważ także, jak Beethoven różnicuje rolę poszczególnych głosów, dzięki czemu każdy instrument współtworzy klarowną, przejrzystą fakturę muzyczną.

Aparat wykonawczy w divertimentach

DivertimentodivertimentoDivertimento to lekki, użytkowy utwór o swobodnej formie, zwykle przeznaczony na niewielki zespół kameralny, najczęściej smyczkowy lub mieszany ze wstawkami instrumentów dętych. Niewielka obsada zbliża go do kwartetu smyczkowego, choć liczba części bywa większa – od 3 do nawet 9 lub więcej. Ponieważ divertimenta wykonywano głównie podczas przyjęć i posiłków, preferowano delikatne brzmienie, które nie zagłuszało rozmów, dlatego dominowały instrumenty smyczkowe z dyskretnym udziałem dętych. Mozart i Haydn stworzyli wiele takich utworów, poszerzając ich instrumentarium i fakturę – od lekkich składów smyczkowych po zestawienia z klarnetami, obojami czy rogami. W późniejszych epokach divertimento bywało naśladowane, zachowując kameralny charakter i różnorodność brzmień.

Słuchając fragmentu Divertimenta D‑dur KV 136 Mozarta, zwróć uwagę na precyzyjny dialog między instrumentami smyczkowymi, w którym pierwsze skrzypce prowadzą melodyjną linię, a pozostałe głosy – drugie skrzypce, altówka i wiolonczela – tworzą harmonijne i rytmiczne wsparcie. Wsłuchaj się w kontrastujące motywy i krótkie odpowiedzi instrumentów, które nadają utworowi lekkość i przejrzystość faktury. Zauważ także równowagę brzmieniową – mimo wyraźnej dominacji melodii każdy instrument zachowuje własną rolę i aktywnie współtworzy całość kompozycji.

Słuchając Divertimenta Es‑dur Haydna, zwróć uwagę na sposób, w jaki pierwsze skrzypce prowadzą główną linię melodyczną, a pozostałe instrumenty – drugie skrzypce, altówka i wiolonczela – tworzą harmonijne i rytmiczne tło. Wsłuchaj się w interakcje między instrumentami, w krótkie odpowiedzi i motywy kontrapunktowe, które nadają utworowi lekkość i przejrzystość faktury. Zauważ także równowagę brzmieniową, dzięki której każdy głos ma znaczenie, a całość pozostaje spójna i dynamicznie urozmaicona.

Muzyka kameralna powstała jako forma przeznaczona do wykonywania w niewielkich przestrzeniach prywatnych, gdzie kilku muzyków mogło wspólnie muzykować dla własnej przyjemności. W XVIII wieku stała się jedną z najważniejszych dziedzin muzyki instrumentalnej, szczególnie dzięki rozwojowi kwartetu smyczkowego. Józef Haydn ustalił jego klasyczną formę i równowagę między instrumentami, Wolfgang Amadeusz Mozart wzbogacił ją o liryzm i śpiewność, a Ludwig van Beethoven przekształcił kwartet w gatunek o niezwykłej głębi ekspresyjnej i formalnej. Równouprawnienie głosów oraz dialog między instrumentami stały się podstawową cechą muzyki kameralnej. W tym samym czasie rozwijały się także inne formy kameralne, takie jak tria, kwintety, serenady czy divertimenta. Przemiany społeczne końca XVIII wieku sprawiły, że muzyka ta zaczęła być wykonywana nie tylko w salonach, lecz także w publicznych salach koncertowych. Dzięki temu kameralistyka przeszła drogę od prywatnej rozrywki do ważnej części życia koncertowego Europy. Właśnie dlatego dzieła powstałe w kameralnych warunkach stały się jednym z filarów kultury muzycznej. Pokazuje to, że nawet muzyka tworzona z myślą o niewielkim gronie słuchaczy może z czasem zdobyć znaczenie uniwersalne – co prowadzi nas z powrotem do pytania, jak dzieła powstałe w muzycznych komnatach stały się arcydziełami wielkich sal koncertowych.

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki, PWM Warszawa 1989.

Muzyka. Encyklopedia PWN, [red.] Bartłomiej Kaczorowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 211.

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska: Formy muzyczne. T. II: Wielkie formy instrumentalne, PWM, Kraków 1987, s. 26, 167