Recepcja gotyku w architekturze włoskiej
Pod lupą nowej wiedzy
Między tradycją a nowym stylem
Italia w XII–XV w. była podzielona na szereg regionów o zróżnicowanym statusie politycznym. Regiony południowe – Neapol i Sycylia – tworzyły jedno państwo, Królestwo Obojga Sycylii, rządzone kolejno przez Normanów, Hohenstaufów i Andegawenów. Na terenie obecnych środkowych Włoch znajdowało się Państwo Kościelne. Północ Italii wchodziła w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Niezależnością polityczną cieszyło się wiele miast handlowych, do największych należały: Piza, Genua, Wenecja, Florencja i Siena.
Gotyk trafił do Włoch na początku XIII wieku dzięki cystersom, którzy w tym czasie budowali swoje klasztory. Opactwa w Fossanova i Casamari w Lacjum oraz w San Galgano w Toskanii były pierwszymi budowlami posiadającymi elementy gotyckie: wysokie nawynawy, ostre łuki i filary wiązkowefilary wiązkowe. Cechy te posiadały także inne obiekty, m.in. baptysterium w Parmie oraz kościół Sant’Andrea w Vercelli. Jednak styl ten przyjmowany był niechętnie, a nawet z oporem – uważano go za obcy. Na terenach Italii zachowywały się jeszcze mocno zakorzenione tradycje stylu romańskiego i dziedzictwo klasycznej starożytności. Dlatego nigdy nie osiągnął takiego rozmachu jak we Francji i krajach północnej Europy.
Dopiero w II połowie XIII wieku można uznać rozwój architektury gotyckiej za właściwy, choć należy rozpatrywać go jako gotyk włoski – styl zupełnie odrębny i różny od francuskiego, angielskiego czy niemieckiego.
Rozwiązania przestrzenne i konstrukcyjne
Architektura sakralna gotyku włoskiego przybrała swoiste formy, niemające wspólnych cech z gotykiem w innych krajach. Budowano przeważnie w typie bazylikibazyliki, na planie krzyża łacińskiego. Wzorowano się na planach świątyń wczesnochrześcijańskich, w których kaplicekaplice przylegały do ramion transeptutranseptu. Rzuty poziome nie posiadały obejśćobejść zakończonych wieńcami promienistych kaplicwieńcami promienistych kaplic. Ich chórychóry często miały formę prostokątną, a kaplicekaplice sytuowano wzdłuż korpusukorpusu głównego i transeptutranseptu.
W założeniach rzadko stosowano konstrukcje przyporowekonstrukcje przyporowe – kościoły o układzie bazylikowymbazylikowym posiadały nawynawy główne niewiele wyższe od bocznych, przekrywane zazwyczaj stropamistropami, a jeśli stosowano sklepieniasklepienia (najczęściej krzyżowekrzyżowe), wzmacniano je stalowymi kotwamikotwami. W ten sposób znaczna część sił ukośnych była równoważona w rozciąganym elemencie poziomym, a pozostała, niewielka część, przekazywana na ściany i filaryfilary podparte przyporamiprzyporami.
Zastosowanie przypórprzypór lub przykrycie nawynawy głównej (często także naw bocznych) stropamistropami pozwalało na zwiększenie rozstawu kolumn, przez co wnętrza włoskich kościołów były bardziej przestronne niż budowle w Europie Północnej.
Świątynie, które kształtowały włoski gotyk
BazylikaBazylika świętego Franciszka w Asyżu
W sercu Umbrii, na wzgórzu Asyżu, w miejscu szczególnie związanym z duchowością średniowiecza, rozpoczęto w XIII wieku budowę świątyni, która miała stać się nie tylko miejscem kultu, lecz także symbolem nowego stylu architektonicznego. Wznoszona jako część zabudowań konwentu franciszkańskiego, bazylikabazylika św. Franciszka — zaprojektowana przez Eliasza Borbarone — zapoczątkowała obecność gotyku w przestrzeni sakralnej Italii. Jej budowę rozpoczęto w 1228 roku, zaledwie dwa lata po śmierci świętego.
Do kościoła dolnego prowadzi podwójny portalportal, zdobiony rozetąrozetą. W połowie transeptutranseptu rozpoczyna się przekryta sklepieniem krzyżowymsklepieniem krzyżowym nawanawa, zakończona apsydąapsydą z kaplicamikaplicami. ApsydęApsydę poprzedza transepttransept, przykryty sklepieniem kolebkowymsklepieniem kolebkowym.
Natomiast kościół górny posiada układ jednonawowy. Jego przestrzeń, przekryta sklepieniem krzyżowymsklepieniem krzyżowym, wraz z krótkim transeptemtranseptem, zamknięta jest pięciokątną apsydąapsydą. Kościół górny nie ma bocznych kaplickaplic. FasadaFasada z podwójnym portalemportalem, dekorowana rozetąrozetą, przypomina wyglądem fasadęfasadę kościoła dolnego.
Katedra w Sienie
Wśród najważniejszych realizacji gotyku włoskiego, łączących monumentalność z dekoracyjną finezją, szczególne miejsce zajmuje katedra w Sienie. Jej budowa, rozpoczęta w pierwszej połowie XIII wieku, wyznaczyła nowy etap w rozwoju architektury sakralnej Italii.
Projektantem katedry w Sienie był Nicola Pisano, a następnie prace kontynuował jego syn Giovanni Pisano. Budowa trwała w latach 1215–1264. Kościół ma formę trzynawowej bazylikibazyliki z transeptemtranseptem (plan krzyża łacińskiego), prostym prezbiteriumprezbiterium oraz umieszczoną na skrzyżowaniu naw dwunastoboczną kopułąkopułą, wspartą na sześciu filarachfilarach zdobionych pasami z czarnego i białego marmuru. Taką samą dekorację otrzymały także ściany świątyni.
FasadaFasada, zaprojektowana przez Giovanniego Pisana w 1284 r., posiada potrójny portalportal z centralnie usytuowaną rozetąrozetą, wimpergamiwimpergami i bogatą dekoracją rzeźbiarską. Obok znajduje się kampanila, dekorowana – podobnie jak wnętrze kościoła – marmurową okładziną z czarnych i białych poziomych pasów, tworzących geometryczny wzór.
Katedra Santa Maria del Fiore we Florencji
Na przełomie XIII i XIV wieku Florencja rozpoczęła ambitne przedsięwzięcie architektoniczne, które miało wyrazić potęgę miasta i jego duchowe aspiracje. Katedra Santa Maria del Fiore, zaplanowana jako monumentalna świątynia gotycka, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli włoskiego stylu. Budowę Katedry Santa Maria del Fiore rozpoczęto w 1296 r. (budowa gotyckiej katedry trwała z przerwami do ok. 1359 r.). Projektantem został Arnolfo di Cambio, a po jego śmierci budowę prowadzili: Giotto di Bondone, Andrea Pisano i Francesco Talenti. Jest to najdłuższy z kościołów gotyckich poza angielskimi. Został założony na podłużnym planie o układzie bazylikowymbazylikowym z trzema nawaminawami i przekryty sklepieniem krzyżowo‑żebrowymsklepieniem krzyżowo‑żebrowym, zabezpieczonym kotwiamikotwiami. Miejsce transeptutranseptu zajmuje ośmiokątne prezbiteriumprezbiterium zamknięte trzema dużymi apsydamiapsydami, do których dobudowano pięć apsydapsyd mniejszych. Podziały na trzy nawynawy podkreślone zostały przez usytuowane w fasadziefasadzie cztery pilastrypilastry z imitacją biforiówbiforiów. Potrójny portalportal z bogatą dekoracją architektoniczno‑rzeźbiarską wieńczą wimpergiwimpergi i rozetyrozety.
Katedra w Mediolanie
Na przełomie XIV wieku w północnej Italii rozpoczęto realizację projektu, który miał przekroczyć dotychczasowe wyobrażenia o skali i dekoracyjności architektury sakralnej.
Budowę katedry w Mediolanie rozpoczęto w 1386 r. Fundatorem był książę Gian Galeazzo Visconti. Podczas budowy zastosowano rozwiązania typowe dla katedr francuskich, co wpływa na wyjątkowość kościoła na terenie Włoch. W wyniku projektu powstała jedna z największych świątyń na świecie. Budowla założona jest na planie podłużnym krzyża łacińskiego – jest pięcionawową bazylikąbazyliką z potrójnym transeptemtranseptem. W konstrukcji zastosowano system przyporowysystem przyporowy.
FasadaFasada wykonana z białego marmuru katedry odzwierciedla wewnętrzny podział przestrzeni. PortalePortale i niższe okna osadzone są w obramieniach opartych na wzorach antycznych, zwieńczone są łukiem ostry i posiadają charakterystyczne dla gotyku maswerkimaswerki, wimpergiwimpergi, pinaklepinakle. Całość bryły pokryta jest rzeźbionymi elementami architektonicznymi przedstawiającymi fantastyczne zwierzęta, kwiaty, owoce. Budowlę zdobi dodatkowo około 3400 figur, w tym 96 olbrzymich gargulcówgargulców. Nad katedrą wznosi się 135 szpiczastych wieżwież. Bogactwo to nie ma odniesienia w ascetycznym, ciemnym wnętrzu.
Świeckie oblicze włoskiego gotyku
Szczególny rozwój architektury świeckiej przypadł na okres, gdy po rozpadzie Włoch na autonomiczne miasta‑republiki w XIII i XIV wieku zaczęto przekształcać je w tzw. signorie, systemy władzy, w których dominującą rolę przejmowali przedstawiciele wpływowych rodów. Potęgę i zamożność tych miast odzwierciedlały reprezentacyjne ratusze, których wieżewieże często konkurowały wysokością i monumentalnością z wieżamiwieżami miejscowych kościołów.
Palazzo Vecchio
Projektantem budowli był Arnolfo di Cambio. Prace budowlane rozpoczęto w 1299 roku, a wieżęwieżę ukończono w 1310. W latach 1343–1592 obiekt był kilkukrotnie przebudowywany. Budowla wraz z wieżąwieżą zwieńczona jest dwukondygnacyjnym gankiemgankiem obronnym z blankamiblankami w kształcie jaskółczych ogonów. Założona na planie czworoboku, kamienna konstrukcja posiada trzy kondygnacje i tworzy zwartą bryłę o wyraźnie warownym charakterze. Rustykalne elewacje ożywiają rytmicznie rozmieszczone rzędy dwudzielnych okien, zwieńczonych łukami.
Pałac Dożów w Wenecji
Formy późnego gotyku w Wenecji zostały zinterpretowane w sposób odmienny od wzorców północnoeuropejskich, zatracając wiele ze swych rozpoznawalnych cech. W latach 1390–1442 wzniesiono Pałac Dożów, którego fasadafasada powstała jako pierwsza. Mimo obecności ażurowych arkadarkad ostrołukowych i barwnego wzoru ceglanych murów, kompozycja elewacji cechuje się spokojem i równowagą, nawiązującą do tradycji antycznych.
Dzięki otwartym arkadomarkadom, których rytm podkreślają szeroko rozmieszczone, wielkie okna ostrołukowe oraz drobne, okrągłe okienka między nimi, dolna część muru sprawia wrażenie lekkości. Elewacja pierwszego piętra, z delikatnymi arkadamiarkadami i loggiamiloggiami, kontrastuje z górną kondygnacją — masywną, z niewielką liczbą okien i bogato inkrustowanąinkrustowaną.
W XV wieku weneccy budowniczowie kontynuowali koncepcję swych poprzedników, uzupełniając fasadęfasadę Pałacu Dożów o kolejne skrzydło, co nadało całej budowli pełną bryłowatość i zamkniętą kompozycję.
Ca' d'Oro w Wenecji
W pierwszej połowie XV wieku w Wenecji powstała rezydencja, która w wyjątkowy sposób łączyła funkcję mieszkalną z reprezentacyjną elegancją późnogotyckiej architektury miejskiej.
Budowa Ca’ d’Oro w Wenecji trwała w latach 1421–1440. Ten miejski pałac, znany jako Złoty Dom, został założony na planie litery „C”. Swoją nazwę zawdzięcza złoceniom marmurowych zdobień fasadyfasady i uchodzi za jeden z pierwszych domów mieszkalnych o pałacowym charakterze, pozbawionych cech obronnych. Asymetryczna fasadafasada z trójkondygnacyjną loggiąloggią wyraźnie kontrastuje z płaszczyzną sąsiedniej ściany, podkreślając dekoracyjność i otwartość kompozycji.
Castel del Monte
Wśród niezwykłych przykładów architektury świeckiej XIII wieku szczególne miejsce zajmuje budowla, która wymyka się prostym klasyfikacjom. Castel del Monte, często określany jako zamek‑symbol, stanowi wyjątkowe świadectwo ideowej i formalnej oryginalności epoki. Jego forma nie wynika z potrzeb obronnych ani reprezentacyjnych, lecz z głęboko przemyślanej koncepcji przestrzeni, w której matematyka, astronomia i teologia splatają się w jedno. Geometryczna precyzja, odniesienia do tradycji sakralnych oraz wyraźna obecność symboliki liczby osiem czynią z tej budowli dzieło o charakterze niemal kontemplacyjnym — wyraz wizji władcy, który pragnął przekroczyć granice funkcji i stylu.
Zapoznaj się z trójwymiarową prezentacją Castle del Monte i wykonaj polecenia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDDZVKPC8
Prezentacja 3D przedstawia bryłę zamku Castel del Monte. Do animacji dodane zostały ilustracje i informacje: 1. Castel del Monte to zamek cesarza Fryderyka II Hohenstaufa położony w południowych Włoszech - w regionie Apulia, niedaleko miasta Andria. Został zbudowany w 1240 roku i jest wyraźną inspiracją budowlami sakralnymi: KaplicąKaplicą Pałacową Karola Wielkiego w Akwizgranie i kościołem San Vitale w Rawennie. 2. Czarno‑biały schemat planu budowli wraz z opisem: Wybudowany został na planie ośmiokąta foremnego, z bastionami znajdującymi się w wierzchołkach oraz z głównym wejściem na wschodzie. Liczba osiem związana jest z symboliką oktagonu – jest połączeniem kwadratu (ziemia) z kołem (niebo) - symbolizuje nieskończoność i oznacza połączenie pomiędzy Bogiem i człowiekiem. 3. Fotografia zamku na wzgórzu z drzewami, na tle błękitnego nieba oraz tekst: Zamek posiada dwie kondygnacje – ich podział zaznaczony jest gzymsem, biegnącym przez 25 metrowej wysokości mury i narożne wieżewieże mające 26 metrów. 4. Zdjęcie portaluportalu oraz fragmentu muru z oknami oraz opis: Powyżej portaluportalu wejściowego o klasycyzujących formach (trójkątny tympanon i kolumny) z niewielkim otworem drzwiowym znajduje się biforiumbiforium z maswerkiemmaswerkiem. 5. Ilustracja przedstawiająca widok od strony wewnętrznej oraz opis: Wewnątrz zamku znajduje się niewielki oktagonalny dziedziniec, a na murach nieznacznie zaostrzone łuki.
Wyjaśnij, co symbolizuje plan ośmiokąta zastosowany w Castel del Monte.
Wskaż dwie budowle sakralne, które były inspiracją dla Castel del Monte.
Określ, jakie elementy architektoniczne znajdują się nad portalemportalem wejściowym Castel del Monte.
Podsumowanie
Architektura gotycka we Włoszech rozwijała się w sposób odmienny od północnoeuropejskiego gotyku. Cechowały ją proporcjonalne, harmonijne wnętrza, ograniczone użycie przypórprzypór i stonowana dekoracja fasadfasad. Budowle sakralne powstawały głównie w układzie bazylikowymbazylikowym, z prostokątnymi chóramichórami i kaplicamikaplicami przylegającymi do naw, a w architekturze świeckiej dominowały ratusze i pałace, łączące funkcje reprezentacyjne z elementami obronnymi. Charakterystyczne były również barwne elewacje, geometryczne podziały murów i subtelna ornamentyka. Włoski gotyk łączył tradycję romańską i klasyczną z nowymi formami gotyckimi, tworząc harmonijną, unikatową przestrzeń architektoniczną.