Pod lupą nowej wiedzy

Italia w XII–XV w. była podzielona na szereg regionów o zróżnicowanym statusie politycznym. Regiony południowe – Neapol i Sycylia – tworzyły jedno państwo, Królestwo Obojga Sycylii, rządzone kolejno przez Normanów, Hohenstaufów i Andegawenów. Na terenie obecnych środkowych Włoch znajdowało się Państwo Kościelne. Północ Italii wchodziła w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Niezależnością polityczną cieszyło się wiele miast handlowych, do największych należały: Piza, Genua, Wenecja, Florencja i Siena.

Gotyk trafił do Włoch na początku XIII wieku dzięki cystersom, którzy w tym czasie budowali swoje klasztory. Opactwa w Fossanova i Casamari w Lacjum oraz w San Galgano w Toskanii były pierwszymi budowlami posiadającymi elementy gotyckie: wysokie nawy, ostre łuki i filary wiązkowe. Cechy te posiadały także inne obiekty, m.in. baptysterium w Parmie oraz kościół Sant’Andrea w Vercelli. Jednak styl ten przyjmowany był niechętnie, a nawet z oporem – uważano go za obcy. Na terenach Italii zachowywały się jeszcze mocno zakorzenione tradycje stylu romańskiego i dziedzictwo klasycznej starożytności. Dlatego nigdy nie osiągnął takiego rozmachu jak we Francji i krajach północnej Europy.

Dopiero w II połowie XIII wieku można uznać rozwój architektury gotyckiej za właściwy, choć należy rozpatrywać go jako gotyk włoski – styl zupełnie odrębny i różny od francuskiego, angielskiego czy niemieckiego.

Architektura sakralna gotyku włoskiego przybrała swoiste formy, niemające wspólnych cech z gotykiem w innych krajach. Budowano przeważnie w typie bazyliki, na planie krzyża łacińskiego. Wzorowano się na planach świątyń wczesnochrześcijańskich, w których kaplice przylegały do ramion transeptu. Rzuty poziome nie posiadały obejść zakończonych wieńcami promienistych kaplic. Ich chóry często miały formę prostokątną, a kaplice sytuowano wzdłuż korpusu głównego i transeptu.

W założeniach rzadko stosowano konstrukcje przyporowe – kościoły o układzie bazylikowym posiadały nawy główne niewiele wyższe od bocznych, przekrywane zazwyczaj stropami, a jeśli stosowano sklepienia (najczęściej krzyżowe), wzmacniano je stalowymi kotwami. W ten sposób znaczna część sił ukośnych była równoważona w rozciąganym elemencie poziomym, a pozostała, niewielka część, przekazywana na ściany i filary podparte przyporami.

Zastosowanie przypór lub przykrycie nawy głównej (często także naw bocznych) stropami pozwalało na zwiększenie rozstawu kolumn, przez co wnętrza włoskich kościołów były bardziej przestronne niż budowle w Europie Północnej.

Bazylika świętego Franciszka w Asyżu 

W sercu Umbrii, na wzgórzu Asyżu, w miejscu szczególnie związanym z duchowością średniowiecza, rozpoczęto w XIII wieku budowę świątyni, która miała stać się nie tylko miejscem kultu, lecz także symbolem nowego stylu architektonicznego. Wznoszona jako część zabudowań konwentu franciszkańskiego, bazylika św. Franciszka — zaprojektowana przez Eliasza Borbarone — zapoczątkowała obecność gotyku w przestrzeni sakralnej Italii. Jej budowę rozpoczęto w 1228 roku, zaledwie dwa lata po śmierci świętego.

Do kościoła dolnego prowadzi podwójny portal, zdobiony rozetą. W połowie transeptu rozpoczyna się przekryta sklepieniem krzyżowym nawa, zakończona apsydą z kaplicami. Apsydę poprzedza transept, przykryty sklepieniem kolebkowym.

Natomiast kościół górny posiada układ jednonawowy. Jego przestrzeń, przekryta sklepieniem krzyżowym, wraz z krótkim transeptem, zamknięta jest pięciokątną apsydą. Kościół górny nie ma bocznych kaplic. Fasada z podwójnym portalem, dekorowana rozetą, przypomina wyglądem fasadę kościoła dolnego.

R41V8E2GDSB49

R75LH6X95ZD86

RDQXZNPU29CD1

R16CZ3HJFLRFH

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię Bazyliki Świętego Franciszka w Asyżu. Widok ukazuje bryłę kościoła od strony zachodniej. Dwukondygnacyjna bryła zakończona jest trójkątnym przyczółkiem. Podwójne wejście zwieńczone jest trójliściem i rozetą pomiędzy drzwiami. W przyczółku znajduje się okrągłe okno. Po lewej stronie widoczna jest niewielka wieża dzwonnicza. Dalej masywna, wyższa wieża z dwoma rzędami okien. Plac przed kościołem porośnięty jest trawą i otoczony murami. W dali widoczna jest panorama miasta.

Katedra w Sienie

Wśród najważniejszych realizacji gotyku włoskiego, łączących monumentalność z dekoracyjną finezją, szczególne miejsce zajmuje katedra w Sienie. Jej budowa, rozpoczęta w pierwszej połowie XIII wieku, wyznaczyła nowy etap w rozwoju architektury sakralnej Italii. 

Projektantem katedry w Sienie był Nicola Pisano, a następnie prace kontynuował jego syn Giovanni Pisano. Budowa trwała w latach 1215–1264. Kościół ma formę trzynawowej bazyliki z transeptem (plan krzyża łacińskiego), prostym prezbiterium oraz umieszczoną na skrzyżowaniu naw dwunastoboczną kopułą, wspartą na sześciu filarach zdobionych pasami z czarnego i białego marmuru. Taką samą dekorację otrzymały także ściany świątyni.

Fasada, zaprojektowana przez Giovanniego Pisana w 1284 r., posiada potrójny portal z centralnie usytuowaną rozetą, wimpergami i bogatą dekoracją rzeźbiarską. Obok znajduje się kampanila, dekorowana – podobnie jak wnętrze kościoła – marmurową okładziną z czarnych i białych poziomych pasów, tworzących geometryczny wzór.

Slajd 1 z 2

R44616LSP2T9Z

R15MKEU1BRK3M

RGTPS3K95CPTZ1

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia wnętrze Katedry w Sienie. Ukazuje widok nawy głównej w kierunku prezbiterium. Na jej końcu widoczne jest okrągłe okno. Po bokach znajdują się masywne, czarno‑białe kolumny, na których opierają się łuki. Kolumny oddzielają nawę główna od bocznych. Podłoga jest dekorowana mozaiką.

Katedra Santa Maria del Fiore we Florencji

Na przełomie XIII i XIV wieku Florencja rozpoczęła ambitne przedsięwzięcie architektoniczne, które miało wyrazić potęgę miasta i jego duchowe aspiracje. Katedra Santa Maria del Fiore, zaplanowana jako monumentalna świątynia gotycka, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli włoskiego stylu. Budowę Katedry Santa Maria del Fiore rozpoczęto w 1296 r. (budowa gotyckiej katedry trwała z przerwami do ok. 1359 r.). Projektantem został Arnolfo di Cambio, a po jego śmierci budowę prowadzili: Giotto di Bondone, Andrea Pisano i Francesco Talenti. Jest to najdłuższy z kościołów gotyckich poza angielskimi. Został założony na podłużnym planie o układzie bazylikowym z trzema nawami i przekryty sklepieniem krzyżowo‑żebrowym, zabezpieczonym kotwiami. Miejsce transeptu zajmuje ośmiokątne prezbiterium zamknięte trzema dużymi apsydami, do których dobudowano pięć apsyd mniejszych. Podziały na trzy nawy podkreślone zostały przez usytuowane w fasadzie cztery pilastry z imitacją biforiów. Potrójny portal z bogatą dekoracją architektoniczno‑rzeźbiarską wieńczą wimpergi i rozety.

RU1QKDKLK76ON

Slajd 1 z 2

RDD6DLQ953RF61

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia schemat planu katedry Santa Maria del Fiore we Florencji. Obrysowany jest ciemnym konturem na białym tle. Posiada kształt krzyża łacińskiego, trzy nawy. Transept utworzony jest przez apsydy dostawione po bokach do ośmiokątnego prezbiterium. Apsyda także zamyka prezbiterium od strony wschodniej. Nawy posiadają krzyżowo‑żebrowe sklepienia.

R1BUX1LZKC14H1

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię wnętrza katedry Santa Maria del Fiore we Florencji. Ukazuje nawę główną i skierowane jest w stronę apsydy z trzema oknami i okrągłym oknem wyżej. Od naw bocznych oddzielają ją zaostrzone łuki arkad wspartych na masywnych filarach umieszczonych po trzy w każdym rzędzie. Podłoga wykonana jest z kolorowej, marmurowej posadzki. Wewnątrz znajdują się zwiedzający kościół.

Katedra w Mediolanie

Na przełomie XIV wieku w północnej Italii rozpoczęto realizację projektu, który miał przekroczyć dotychczasowe wyobrażenia o skali i dekoracyjności architektury sakralnej. 

Budowę katedry w Mediolanie rozpoczęto w 1386 r. Fundatorem był książę Gian Galeazzo Visconti. Podczas budowy zastosowano rozwiązania typowe dla katedr francuskich, co wpływa na wyjątkowość kościoła na terenie Włoch. W wyniku projektu powstała jedna z największych świątyń na świecie. Budowla założona jest na planie podłużnym krzyża łacińskiego – jest pięcionawową bazyliką z potrójnym transeptem. W konstrukcji zastosowano system przyporowy.

Fasada wykonanej z białego marmuru katedry odzwierciedla wewnętrzny podział przestrzeni. Portale i niższe okna osadzone są w obramieniach opartych na wzorach antycznych, zwieńczone są łukiem ostry i posiadają charakterystyczne dla gotyku maswerki, wimpergi, pinakle. Całość bryły pokryta jest rzeźbionymi elementami architektonicznymi przedstawiającymi fantastyczne zwierzęta, kwiaty, owoce. Budowlę zdobi dodatkowo około 3400 figur, w tym 96 olbrzymich gargulców. Nad katedrą wznosi się 135 szpiczastych wież. Bogactwo to nie ma odniesienia w ascetycznym, ciemnym wnętrzu.

Slajd 1 z 3

RESD513MAHLXZ

R18AGL8AGVLJD1

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię katedry w Mediolanie. Budynek stoi na placu, ukazany jest od strony zachodnio‑północnej. W ścianie portalowej znajdują się podziały, podkreślone przez wystające pilastry, zwieńczone wieżyczkami. Od lewej naprzemiennie występują podwójnie i pojedynczo. W fasadzie znajduje się pięć portali wejściowych, główny jest wyższy i szerszy od bocznych. Nad nimi umieszczone są symetrycznie okna. Cały portal ozdobiony jest rzeźbiarską dekoracją architektoniczną. Po lewej stronie widoczna jest ściana północna z przyporami i wieżyczkami oraz fragment transeptu. W tle znajduje się zabudowa miejska. Przed kościołem spacerują ludzie.

RVLTBHSRJJJN5

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię wnętrza katedry w Mediolanie. Zdjęcie wykonane zostało od strony wejścia, z widokiem na prezbiterium i apsydę wieńczoną półkolistą kopułą. W tle widoczne jest podłużne, wysokie okno. Po bokach stoją masywne filary, oddzielające nawę główną od bocznych. Posadzka katedry dekorowana jest mozaiką. Wewnątrz ustawione zostały trzy rzędy ławek dla wiernych.

Szczególny rozwój architektury świeckiej przypadł na okres, gdy po rozpadzie Włoch na autonomiczne miasta‑republiki w XIII i XIV wieku zaczęto przekształcać je w tzw. signorie, systemy władzy, w których dominującą rolę przejmowali przedstawiciele wpływowych rodów. Potęgę i zamożność tych miast odzwierciedlały reprezentacyjne ratusze, których wieże często konkurowały wysokością i monumentalnością z wieżami miejscowych kościołów.

Palazzo Vecchio

Projektantem budowli był Arnolfo di Cambio. Prace budowlane rozpoczęto w 1299 roku, a wieżę ukończono w 1310. W latach 1343–1592 obiekt był kilkukrotnie przebudowywany. Budowla wraz z wieżą zwieńczona jest dwukondygnacyjnym gankiem obronnym z blankami w kształcie jaskółczych ogonów. Założona na planie czworoboku, kamienna konstrukcja posiada trzy kondygnacje i tworzy zwartą bryłę o wyraźnie warownym charakterze. Rustykalne elewacje ożywiają rytmicznie rozmieszczone rzędy dwudzielnych okien, zwieńczonych łukami.

R1SHEA1RTXOBA1

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia fotografię Palazzo Vecchio we Florencji. Budowla posiada kamienne, rustykowane elewacje z dwudzielnymi oknami, zamkniętymi łukiem. Mury wieńczą blanki, pod którymi znajdują się otwory. Nad bryłą góruje wieża zegarowa, na której znajduje się dwukondygnacyjny ganek obronny z blankami. W tle znajduje się zabudowa miejska, a przed budowlą plac, po którym spacerują ludzie.

Pałac Dożów w Wenecji

Formy późnego gotyku w Wenecji zostały zinterpretowane w sposób odmienny od wzorców północnoeuropejskich, zatracając wiele ze swych rozpoznawalnych cech. W latach 1390–1442 wzniesiono Pałac Dożów, którego fasada powstała jako pierwsza. Mimo obecności ażurowych arkad ostrołukowych i barwnego wzoru ceglanych murów, kompozycja elewacji cechuje się spokojem i równowagą, nawiązującą do tradycji antycznych.

Dzięki otwartym arkadom, których rytm podkreślają szeroko rozmieszczone, wielkie okna ostrołukowe oraz drobne, okrągłe okienka między nimi, dolna część muru sprawia wrażenie lekkości. Elewacja pierwszego piętra, z delikatnymi arkadami i loggiami, kontrastuje z górną kondygnacją — masywną, z niewielką liczbą okien i bogato inkrustowaną.

W XV wieku weneccy budowniczowie kontynuowali koncepcję swych poprzedników, uzupełniając fasadę Pałacu Dożów o kolejne skrzydło, co nadało całej budowli pełną bryłowatość i zamkniętą kompozycję.

R1858KMPP3HDP1

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię Pałacu Dożów w Wenecji. Zabytek usytuowany jest przy nabrzeżu. To trzykondygnacyjna bryła z arkadowymi loggiami na parterze i pierwszym piętrze. Nad loggiami znajdują się dekoracje w postaci czteroliścia. Ściana drugiego piętra jest ozdobiona płytami dwukolorowego kamienia. Pośrodku znajduje się ryzalit z wieżyczkami i rzeźbą. W głębi widoczne są hełmy wież. Po obu stronach budowli znajduje się zabudowa miasta. Nad pałacem rozciąga się błękitne niebo.

Ca' d'Oro w Wenecji

W pierwszej połowie XV wieku w Wenecji powstała rezydencja, która w wyjątkowy sposób łączyła funkcję mieszkalną z reprezentacyjną elegancją późnogotyckiej architektury miejskiej. 

Budowa Ca’ d’Oro w Wenecji trwała w latach 1421–1440. Ten miejski pałac, znany jako Złoty Dom, został założony na planie litery „C”. Swoją nazwę zawdzięcza złoceniom marmurowych zdobień fasady i uchodzi za jeden z pierwszych domów mieszkalnych o pałacowym charakterze, pozbawionych cech obronnych. Asymetryczna fasada z trójkondygnacyjną loggią wyraźnie kontrastuje z płaszczyzną sąsiedniej ściany, podkreślając dekoracyjność i otwartość kompozycji.

R137PRHSV2MTT1

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię Złotego Domu w Wenecji od strony kanału. Fasada budowli jest asymetryczna. Z lewej strony znajdują się dwupiętrowe loggie. Dolna jest skromniejsza, dwie górne posiadają ażurową dekorację w postaci przecinających się łuków, tworzących ornamentalny układ. Po bokach znajdują się oddzielne łuki. Z prawej ściana pokryta jest marmurem z nielicznymi oknami, zwieńczonymi łukiem ostrym z maswerkiem. Budowlę wieńczy gzyms, nad którym znajdują się pinakle zakończone kwiatonem. Z prawej strony widoczny jest fragment innej budowli. Nad budynkiem znajduje się błękitne, jasne niebo.

Castel del Monte

Wśród niezwykłych przykładów architektury świeckiej XIII wieku szczególne miejsce zajmuje budowla, która wymyka się prostym klasyfikacjom. Castel del Monte, często określany jako zamek‑symbol, stanowi wyjątkowe świadectwo ideowej i formalnej oryginalności epoki. Jego forma nie wynika z potrzeb obronnych ani reprezentacyjnych, lecz z głęboko przemyślanej koncepcji przestrzeni, w której matematyka, astronomia i teologia splatają się w jedno. Geometryczna precyzja, odniesienia do tradycji sakralnych oraz wyraźna obecność symboliki liczby osiem czynią z tej budowli dzieło o charakterze niemal kontemplacyjnym — wyraz wizji władcy, który pragnął przekroczyć granice funkcji i stylu.

Zapoznaj się z trójwymiarową prezentacją Castle del Monte i wykonaj polecenia.

R15X58CCGHRHQ

Prezentacja 3D przedstawia bryłę zamku Castel del Monte. Do animacji dodane zostały ilustracje i informacje: 1. Castel del Monte to zamek cesarza Fryderyka II Hohenstaufa położony w południowych Włoszech - w regionie Apulia, niedaleko miasta Andria. Został zbudowany w 1240 roku i jest wyraźną inspiracją budowlami sakralnymi: Kaplicą Pałacową Karola Wielkiego w Akwizgranie i kościołem San Vitale w Rawennie. 2. Czarno‑biały schemat planu budowli wraz z opisem: Wybudowany został na planie ośmiokąta foremnego, z bastionami znajdującymi się w wierzchołkach oraz z głównym wejściem na wschodzie. Liczba osiem związana jest z symboliką oktagonu – jest połączeniem kwadratu (ziemia) z kołem (niebo) - symbolizuje nieskończoność i oznacza połączenie pomiędzy Bogiem i człowiekiem. 3. Fotografia zamku na wzgórzu z drzewami, na tle błękitnego nieba oraz tekst: Zamek posiada dwie kondygnacje – ich podział zaznaczony jest gzymsem, biegnącym przez 25 metrowej wysokości mury i narożne wieże mające 26 metrów. 4. Zdjęcie portalu oraz fragmentu muru z oknami oraz opis: Powyżej portalu wejściowego o klasycyzujących formach (trójkątny tympanon i kolumny) z niewielkim otworem drzwiowym znajduje się biforium z maswerkiem. 5. Ilustracja przedstawiająca widok od strony wewnętrznej oraz opis: Wewnątrz zamku znajduje się niewielki oktagonalny dziedziniec, a na murach nieznacznie zaostrzone łuki.

Prezentacja 3D przedstawia bryłę zamku Castel del Monte. Do animacji dodane zostały ilustracje i informacje: 1. Castel del Monte to zamek cesarza Fryderyka II Hohenstaufa położony w południowych Włoszech - w regionie Apulia, niedaleko miasta Andria. Został zbudowany w 1240 roku i jest wyraźną inspiracją budowlami sakralnymi: Kaplicą Pałacową Karola Wielkiego w Akwizgranie i kościołem San Vitale w Rawennie. 2. Czarno‑biały schemat planu budowli wraz z opisem: Wybudowany został na planie ośmiokąta foremnego, z bastionami znajdującymi się w wierzchołkach oraz z głównym wejściem na wschodzie. Liczba osiem związana jest z symboliką oktagonu – jest połączeniem kwadratu (ziemia) z kołem (niebo) - symbolizuje nieskończoność i oznacza połączenie pomiędzy Bogiem i człowiekiem. 3. Fotografia zamku na wzgórzu z drzewami, na tle błękitnego nieba oraz tekst: Zamek posiada dwie kondygnacje – ich podział zaznaczony jest gzymsem, biegnącym przez 25 metrowej wysokości mury i narożne wieże mające 26 metrów. 4. Zdjęcie portalu oraz fragmentu muru z oknami oraz opis: Powyżej portalu wejściowego o klasycyzujących formach (trójkątny tympanon i kolumny) z niewielkim otworem drzwiowym znajduje się biforium z maswerkiem. 5. Ilustracja przedstawiająca widok od strony wewnętrznej oraz opis: Wewnątrz zamku znajduje się niewielki oktagonalny dziedziniec, a na murach nieznacznie zaostrzone łuki.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDDZVKPC8

Architektura gotycka we Włoszech rozwijała się w sposób odmienny od północnoeuropejskiego gotyku. Cechowały ją proporcjonalne, harmonijne wnętrza, ograniczone użycie przypór i stonowana dekoracja fasad. Budowle sakralne powstawały głównie w układzie bazylikowym, z prostokątnymi chórami i kaplicami przylegającymi do naw, a w architekturze świeckiej dominowały ratusze i pałace, łączące funkcje reprezentacyjne z elementami obronnymi. Charakterystyczne były również barwne elewacje, geometryczne podziały murów i subtelna ornamentyka. Włoski gotyk łączył tradycję romańską i klasyczną z nowymi formami gotyckimi, tworząc harmonijną, unikatową przestrzeń architektoniczną.