Rzeźba Młodej Polski
Pod lupą nowej wiedzy
Impresjonistyczne cechy w rzeźbie polskiej
Impresjonizm w rzeźbie akcentował wrażeniowość jako podstawowy sposób percepcji. Kontrast między polerowaną a zgrubnie ciosaną powierzchnią marmuru, zaczerpnięty z praktyki Michała Anioła, w połączeniu z impresjonistycznym rozbiciem bryły stworzył nowy środek wyrazu, w którym emocjonalne napięcie wynikało nie z gwałtownego gestu, lecz z deformacji i faktury dzieła.
Młoda Polska, obejmująca lata 1890–1918, stanowiła okres intensywnego rozwoju literatury, muzyki i sztuk plastycznych w Polsce. W jej obrębie funkcjonowały najważniejsze nurty artystyczne epoki: impresjonizm, symbolizm oraz secesja. Pomimo stosunkowo krótkiego czasu trwania był to okres o wyraźnym charakterze artystycznym, a rzeźba Młodej Polski osiągnęła wysoki poziom i cechowała się znaczną różnorodnością.
Rzeźba tego czasu podlegała przemianom stylistycznym i formalnym, wynikającym z recepcji ogólnoeuropejskich prądów artystycznych. Impresjonizm odegrał w niej istotną rolę, stanowiąc przełom w dziejach dziewiętnastowiecznej rzeźby i wywierając trwały wpływ na jej dalszy rozwój. Dla wielu twórców stanowił punkt wyjścia w poszukiwaniu indywidualnego stylu. W malarstwie impresjonistycznym nacisk kładziono na zagadnienia koloru i światła, pozostające ze sobą w ścisłej zależności, oraz na bezpośrednie rejestrowanie ulotnych momentów, szczególnie związanych z uchwyceniem ruchu. Zasada „tak jak widzi oko” prowadziła do subiektywizacji przedstawienia, a deformacje były dopuszczalne, o ile oddawały „głębszą prawdę” natury.
Problemy formalne charakterystyczne dla malarstwa impresjonistycznego odnajdujemy również w rzeźbie Młodej Polski. Dotyczy to sposobu pracy, w którym technika artystyczna pozostawała w zgodzie z wrażliwością twórcy i jego indywidualnym temperamentem. Taką postawę reprezentowali rzeźbiarze młodopolscy, modelując swoje dzieła w sposób swobodny, poszukując nowych, niekonwencjonalnych rozwiązań i przeciwstawiając się akademickim normom. Interesowały ich zagadnienia ruchu i światła w rzeźbie, przy jednoczesnym dążeniu do oddania rzeczywistości.
Konstanty Laszczka – między materią a światłem
Na przełomie XIX i XX wieku w rzeźbie polskiej pojawiły się wyraźne wpływy twórczości francuskiego rzeźbiarza Auguste’a Rodina (1840–1917). Szczególnie widoczne są one w pracach Konstantego Laszczki (1865–1956), który od 1897 roku pełnił funkcję profesora rzeźby w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Choć jego studia paryskie koncentrowały się na twórczości akademickiej, zwrócił uwagę na dzieła Rodina, jednej z najważniejszych indywidualności rzeźby francuskiej, oraz zainteresował się impresjonizmem. Pod bezpośrednim wpływem Rodina powstały takie prace Laszczki, jak Demon‑Wodnik (1904), inspirowany Myślicielem oraz Zrozpaczona (1904), nawiązująca do Rodinowskiej Danaidy.
Zapoznaj się z animacją do rzeźby Zrozpaczona Konstantego Laszczki
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLLALJHRP2EAA
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Konstanty Laszczka, Zrozpaczona.
Ludwik Puget – moment zatrzymany w bryle
Doskonały rzeźbiarz Ludwik Puget (1877–1942), obdarzony fenomenalnym wyczuciem formy, tworzył małe, kameralne rzeźby, najczęściej utrzymane w konwencji rodzajowej, zatrzymujące przelotną chwilę. Do tego rodzaju prac należą Ławka (1908), ukazująca trzy siedzące, machające nogami i zajęte żywą rozmową pensjonarki, oraz Przed balem (1900–1902), portret Jadwigi Sokołowskiej, ubranej w balową suknię, uchwyconej przed lustrem, w momencie zsuwania z ramion płaszcza.
Impresyjny charakter dzieł Pugeta z lat poprzedzających wybuch wojny, ich wrażeniowa forma, malarska, rozedrgana faktura oraz wrażenie szkicowości pozwalają klasyfikować je jako przykłady impresjonistycznych tendencji w rzeźbie młodopolskiej.
Od impresjonizmu ku secesji
Secesja w Polsce pojawiła się stosunkowo wcześnie, szybko się rozpowszechniła i utrzymywała przez dłuższy czas. Jej rozwój nastąpił niewiele później niż recepcja impresjonizmu i postimpresjonizmu, a część twórców równolegle podejmowała zarówno umiarkowany impresjonizm, jak i formy secesyjne. Głównym ośrodkiem polskiej secesji był Kraków, w którym pod koniec XIX wieku życie kulturalne mogło rozwijać się w warunkach względnej swobody.
Istotą secesji było dążenie do stylistycznej jedności sztuki, osiąganej poprzez integrację działań w różnych jej dziedzinach. Styl ten przeniknął zarówno do praktyk artystycznych, jak i do obyczajowości. Za okres bezpośredniego kształtowania się secesji w Europie uznaje się lata osiemdziesiąte XIX wieku, natomiast jej właściwy początek przypada na lata dziewięćdziesiąte. Dojrzałą formę secesja osiągnęła w połowie lat dziewięćdziesiątych, a szczyt popularności przypadł na rok 1900, związany z Wystawą Światową w Paryżu. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych styl rozpowszechnił się w całej Europie, co doprowadziło do wykształcenia jego narodowych odmian. Rok 1910 uznaje się za datę jego schyłku, który nastąpił równie szybko jak wcześniejszy rozkwit. Proces odchodzenia od secesji nie był jednak gwałtowny – wielu twórców po tej dacie nadal tworzyło dzieła wykazujące cechy stylu secesyjnego. Dopiero wybuch I wojny światowej oraz rozwój nowych kierunków artystycznych definitywnie zakończyły jej dominację.
Secesja stanowiła wyraz sprzeciwu wobec historyzmu XIX wieku, preferując asymetrię zamiast symetrii. SymbolSymbol stał się jednym z kluczowych środków wyrazu, za pomocą którego artyści oddziaływali na wrażliwość odbiorcy. Szczególne znaczenie zyskała wówczas postać kobieca, często ujmowana jako symbolsymbol płci. Twórcy inspirowani poglądami filozoficznymi i estetycznymi Stanisława Przybyszewskiego dążyli do maksymalnej szczerości w odsłanianiu tajników psychiki, ujawnianiu sfery podświadomości oraz ukazywaniu działania instynktu płciowego jako fundamentalnej siły ludzkiego doświadczenia.
W sztuce secesyjnej dominowało wyobrażenie falistej, płynnej linii oraz miękkości modelunku. Formy rzeźbiarskie sprawiają wrażenie płynnych, ruchliwych, zmiennych i impresyjnych. Rzeźby charakteryzują się miękkimi kształtami, często przywodzącymi na myśl formy organiczne. Widoczna jest wyraźna więź z naturą, przejawiająca się w przejmowaniu wybranych motywów roślinnych i biologicznych. Mimo dominacji miękkości i organiczności w secesji występowały również formy geometryczne, kanciaste i prostolinijne. Obok układów krzywolinijnych i falistych pojawiały się formy kubiczne, geometryczne oraz krystaliczne.
Z secesją wiąże się także spopularyzowany przez Auguste’a Rodina motyw postaci wyłaniającej się z nieobrobionej bryły materiału. Motyw ten posiada wymiar symbolicznysymboliczny – ukazuje proces wynurzania się elementu żywego i organicznego z materii martwej i nieorganicznej, co stanowi metaforę aktu twórczego oraz relacji między formą a tworzywem.
Wacław Szymanowski – od akademickiej dyscypliny do swobody
Wacław Szymanowski, choć rozpoczynał działalność artystyczną jako malarz, ostatecznie rzeźbę uczynił swoim właściwym językiem twórczym. W tej dziedzinie odnalazł swobodę, której nie zapewniały mu już konwencje malarskie. Jego pierwsze rzeźby nosiły jeszcze ślady akademickiej dyscypliny: dbałość o detal, realistyczny modelunek oraz klasyczne proporcje. Z czasem jednak artysta zaczął odchodzić od tej precyzji, kierując się ku formie bardziej syntetycznej i ekspresyjnej.
Lata 1895–1905 Szymanowski spędził w Paryżu. Ślady inspiracji twórczością Auguste’a Rodina są widoczne w monumentalnym Pochodzie na Wawel, zaprezentowanym w 1911 roku na wystawie w Wiedniu. Dzieło to, w swojej ogólnej konwencji, przywodzi na myśl Mieszczan z Calais.
Przełom w jego twórczości nastąpił pod wpływem europejskiej rzeźby modernistycznej, zwłaszcza dzieł Rodina. Szymanowski zaczął budować kompozycje o płynnych, falujących liniach, które nadawały jego pracom wrażenie ruchu i wewnętrznego napięcia. Charakterystyczna asymetria, miękkie przejścia oraz szkicowe potraktowanie bryły sprawiały, że jego rzeźby wydawały się dynamiczne i organiczne. Motyw fali, dynamicznej, wijącej się formy, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jego stylu.
W rzeźbie monumentalnej Szymanowski osiągnął pełnię możliwości. Jego Mickiewicz po improwizacji ukazuje umiejętność łączenia realistycznego ujęcia postaci z ekspresyjną, niemal organiczną formą, która zdaje się wyrastać z surowego bloku kamienia.
Kompozycja rzeźbiarska Wacława Szymanowskiego dąży do zatarcia wyraźnej granicy między bryłą a otaczającą ją przestrzenią. Osiąga to poprzez kształtowanie eterycznej, sprawiającej wrażenie „roztapiającej się” formy oraz poprzez sposób modelowania faktury powierzchni, który powoduje odbijanie i rozpraszanie światła, prowadząc do efektu częściowej dematerializacji.
Przykładem secesyjnej wyobraźni Wacława Szymanowskiego jest Pomnik Fryderyka Chopina w Łazienkach. Artysta połączył w tej kompozycji charakterystyczne dla secesji rozwiązania formalne – dynamiczną, stylizowaną linię, asymetrię oraz organiczne ukształtowanie bryły – z poetycką nastrojowością, która nadaje dziełu wyraz indywidualnej interpretacji postaci kompozytora.
Obejrzyj również film, w którym poznasz omówienie pomnika Chopina w warszawskich Łazienkach.
Bolesław Biegas – dramat ludzkiego losu
Bolesław Biegas był jednym z najbardziej niekonwencjonalnych i oryginalnych polskich rzeźbiarzy działających w Paryżu. Jego twórczość wyrastała z symbolizmu, lecz szybko nabrała własnego, rozpoznawalnego charakteru, cechującego się dramatyzmem, ekspresją oraz silnym nacechowaniem metaforycznym. W swoich rzeźbach Biegas często podejmował temat ludzkiego losu, przedstawiając postacie o wydłużonych proporcjach, płomienistych liniach oraz maskowych, zdeformowanych twarzach, które miały oddawać wewnętrzne napięcia i psychiczne zmagania człowieka.
Pod wpływem filozofii Stanisława Przybyszewskiego tworzył kompozycje alegorycznealegoryczne, nasycone mroczną symboliką i poczuciem tragizmu istnienia. Równolegle rozwijał nurt inspirowany mitologią prasłowiańską, w którym formy stawały się bardziej syntetyczne i geometryczne. Jego prace, często budzące skrajne reakcje, wyróżniały się siłą wyrazu oraz odwagą formalną, co pozwala uznać Biegasa za jedną z najważniejszych postaci polskiej rzeźby modernistycznej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RQ6CHENBS72QA
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Bolesław Biegas, Przeczucie.
Stanisław Kazimierz Ostrowski – portret i psychika
Stanisław Kazimierz Ostrowski należał do pokolenia rzeźbiarzy, którzy wprowadzali do polskiej sztuki nowoczesną wrażliwość inspirowaną europejskim modernizmem. We wczesnych pracach wyraźnie widać wpływ Rodina - miękkie, rozedrgane modelowanie, bogata faktura i subtelne światłocienie nadawały jego rzeźbom niemal impresjonistyczny charakter. Ostrowski najchętniej tworzył popiersia, głowy i plakiety portretowe, w których realistycznie opracowane partie twarzy kontrastował z surowym, nieobrobionym blokiem materiału. Ten zabieg podkreślał dramatyzm formy i pozwalał wydobyć psychologiczną głębię przedstawianych postaci. Jego twórczość łączyła w sobie młodopolską ekspresję z elegancją klasycznego warsztatu, a zarazem zdradzała dążenie do syntetycznego, nowoczesnego ujęcia bryły.
Franciszek Flaum – namiętność i metafizykametafizyka
Franciszek Flaum był rzeźbiarzem, który przeszedł wyraźną drogę od akademickiego realizmu ku ekspresyjnemu symbolizmowi. Po okresie klasycznego modelunku, widocznego w jego wczesnych portretach, zaczął tworzyć rzeźby o bardziej szkicowej, dynamicznej formie, inspirowane zarówno twórczością Rodina, jak i ideami Stanisława Przybyszewskiego. Około 1900 roku rozwinął własny, rozpoznawalny styl, czego przykładem jest grupa prac o tematyce erotyczno‑symbolicznej, w których łączył nastrojowość z odważną deformacją i ekspresją.
Od stylizacji ku syntezie - Xawery Dunikowski
Xawery Dunikowski był z pewnością artystą „niepokornym”. W każdej epoce twórczej swojego długiego życia zaskakiwał czy wręcz szokował publiczność, wyprzedzając epokę, w której przyszło mu pracować. Jego dzieła nazywano „straszydłami gipsowymi”, a twórcę potępiano i krytykowano. W okresie Młodej Polski pokazał wiele symbolicznych grup rzeźbiarskich, jak Tchnienie, Jarzmo, Macierzyństwo czy Fatum, które określano epitetami „pokręcone i dziwaczne”. Z kolei Kobiety brzemienne stały się powodem skandalu nie tyle ze względu na formę, co tematykę, w tamtych czasach uznawaną za niemoralną. W dodatku artysta ustawił je bezpośrednio na posadzce, bez wykorzystania przynależnych rzeźbie cokołów. W okresie paryskim (1914 – 1921) powstało kolejne skandalizujące dzieło –Autoportret. Idę ku słońcu, ukazujące artystę w stroju Adama, kroczącego dumnie z pełnym przekonaniem o swoim wyjątkowym geniuszu.
Źródło: dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/wydarzenie/niepokorny-czyli-cala-prawda-o-xawerym-dunikowskim [dostęp 18.06.2021]. Cytat za: "Niepokorny", czyli cała prawda o Xawerym Dunikowskim, o_xawerym_dunikowskim__na_wystawie_z_okazji_30_lecia_centrum_rzezby_polskiej_w_oronsku___ [dostęp 18.06.2021].
W początkach twórczości artysta, za pośrednictwem swojego nauczyciela Konstantego Laszczki, ulegał wpływom Auguste’a Rodina. Przejawiało się to w wrażliwym, pełnym światłocieniowych niuansów sposobie kształtowania formy Prymulki (1898), a także w Portrecie malarza Henryka Szczyglińskiego z 1898 roku. W tym dziele najważniejszym zagadnieniem dla Dunikowskiego pozostaje człowiek oraz jego doświadczenia, radości i cierpienia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PUUR9DK15N3
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Xawery Dunikowski, Tchnienie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RKXE2MR1URPG8
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Xawery Dunikowski, Kobiety brzemienne.
Między secesją a symbolizmem – podsumowanie przemian w rzeźbie Młodej Polski
Rzeźba okresu Młodej Polski stanowi złożone i wieloaspektowe zjawisko artystyczne, w którym krzyżują się różnorodne tendencje stylistyczne, takie jak impresjonizm, symbolizm oraz secesja. Przemiany te prowadziły do odejścia od akademickiego realizmu na rzecz form bardziej swobodnych, ekspresyjnych i podporządkowanych indywidualnej wizji twórcy. Istotną rolę odegrały tu inspiracje sztuką europejską, zwłaszcza oddziaływanie twórczości Rodina, widoczne w sposobie kształtowania bryły, faktury oraz operowania światłocieniem. Twórczość takich artystów jak Laszczka, Szymanowski czy Dunikowski ukazuje różne kierunki rozwoju rzeźby tego okresu – od impresyjnego ujęcia formy, poprzez secesyjną płynność linii, aż po syntetyczne i symboliczne ujęcia o silnym ładunku ekspresyjnym. Równocześnie obecność motywów metafizycznychmetafizycznych, egzystencjalnych i psychologicznych świadczy o dążeniu do ukazywania nie tylko zewnętrznej formy, lecz także wewnętrznych przeżyć człowieka.
Wysłuchaj nagrania podsumowującego przemiany w rzeźbie Młodej Polski. Zwróć uwagę na sposoby łączenia rozwiązań formalnych secesji i symbolizmu oraz na związki między formą rzeźbiarską a tematyką podejmowaną przez artystów.
