Rzeźba Młodej Polski
Pod lupą nowej wiedzy
Impresjonistyczne cechy w rzeźbie polskiej
Impresjonizm rzeźbiarski proponował wizję świata wymykającego się kontroli umysłu i stawiał na wrażeniowość. Zaczerpnięty od Michała Anioła kontrast polerowanego i zgrubnie ciosanego marmuru oraz impresjonistyczne rozbicie bryły stworzyły nowy środek wyrazu , w którym emocjonalne napięcie nie wynikało z konwulsyjnego gestu, ale z deformacji i faktury dzieła.
Młoda Polska to okres w literaturze, muzyce i sztuce polskiej, przypadający na lata 1890‑1918. W jego zakres wchodzą wszystkie ważniejsze nurty stylistyczne tego okresu: impresjonizm, Symbol i wiążąca się z nim formalnie secesja. Okres ten pomimo krótkiego czasu trwania był epoką stylową a rzeźba okresu Młodej Polski osiągnęła wysoki poziom i odznaczała się dużą różnorodnością.
Rzeźba tego okresu doświadczyła przemian stylistycznych i formalnych dokonujących się pod wpływem docierających do nas ogólnoeuropejskich prądów artystycznych.
Impresjonizm odegrał w rzeźbie równie ważną rolę , jak w malarstwie , stanowił bowiem istotny przełom w dziejach dziewiętnastowiecznej rzeźby i wywarł poważny wpływ na dalszy jej rozwój. Dla wielu artystów impresjonizm był punktem wyjściowym w dążeniu do własnego stylu. Jak wiemy, w praktyce malarskiej impresjonizm główny akcent kładł na zagadnienie koloru i światła, które pozostawały ze sobą w ścisłej zależności. Dużą wagę impresjoniści przykładali do bezpośredniego rejestrowania i próby zatrzymania nieuchwytnych momentów, szczególnie łączących się z uchwyceniem ruchu. Panowała zasada „tak jak widzi oko” , która prowadziła do subiektywizmu a artysta miał prawo do pewnych deformacji o ile oddawały one „głębsza prawdę” natury. Szereg problemów formalnych stanowiących o istocie malarstwa impresjonistycznego możemy odnaleźć w rzeźbie Młodej Polski. To sposób pracy , gdzie chodziło o zgodność techniki artystycznej z wrażliwością twórcy, z jego indywidualnym temperamentem.
Taką właśnie postawę odnajdujemy u rzeźbiarzy młodopolskich. Modelowali oni swoje rzeźby na sposób nowy, swobodny, szukali nowej , niekonwencjonalnej techniki, przeciwstawiając się sztuce akademickiej. Interesowało ich zagadnienie ruchu i światła w rzeźbie, kładąc równocześnie nacisk na oddanie rzeczywistości.
Na przełomie XIX i XX w. w rzeźbie polskiej pojawiają się wpływy francuskiego rzeźbiarza Auguste Rodina (1840‑1917) Przede wszystkim możemy je stwierdzić u Konstantego Laszczki (1865‑1956), który od roku 1897 był profesorem rzeźby w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Pomimo tego, że jego paryskie studia rzeźbiarskie skupiały się na twórczości akademickiej , to zwrócił też tam uwagę na twórczość niewątpliwie największej indywidualności rzeźby francuskiej Auguste Rodina i zainteresował się impresjonizmem. Pod bezpośrednim wpływem Rodina powstały takie dzieła krakowskiego rzeźbiarza jak Demon‑Wodnik (1904) inspirowany przez Myśliciela, następnie Zrozpaczona (1904) wywodząca się od Rodinowskiej Danaidy.
Zrozpaczona
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLLALJHRP2EAA
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Konstanty Laszczka, Zrozpaczona.
Artysta tworzył też akty, sceny rodzajowe jak również liczne studia portretowe znanych osób np.: Feliksa Jasieńskiego, Tadeusza Żuka – Skarszewskiego, Julianowej Fałatowej, aktorów, Portret damy oraz swoich dzieci. Te pokrewieństwa możemy też łatwo odnaleźć w rzeźbie portretowej innych rzeźbiarzy polskich tego okresu: u Stanisława Ostrowskiego (1892‑1982), Henryka Kunzeka (1971‑1928), Władysława Gruberskiego (1873‑1933).
Ludwik Puget
Doskonały rzeźbiarz Ludwik Puget (1877‑1942) obdarzony fenomenalnym wyczuciem formy , tworzył małe , kameralne rzeźby , najczęściej wykonane w konwencji rodzajowej , zatrzymujące przelotną chwilę. Do tego rodzaju prac należą Ławka (1908) ukazująca trzy siedzące , machające nogami i zajęte żywą rozmową pensjonarki, oraz Przed balem (1900‑1902), portret Jadwigi Sokołowskiej, ubranej w balową suknię , uchwyconej przed lustrem, ujęta w momencie zsuwania z ramion płaszcza. Impresyjny charakter dzieł Pugeta z lat poprzedzających wybuch wojny, ich wrażeniowa forma, z malarską rozedrganą fakturą i wrażeniem szkicowości pozwalają klasyfikować je jako przykłady impresjonizmu w rzeźbie młodopolskiej.
Secesyjna finezja w twórczości polskich rzeźbiarzy
W Polsce secesja pojawiła się stosunkowo wcześnie, rozpowszechniła szeroko i utrzymywała długo. Inwazja secesji dokonała się w Polsce niewiele później niż przeniknięcie impresjonizmu i postimpresjonizmu i często ci sami artyści uprawiali umiarkowany impresjonizm i secesję. Głównym ośrodkiem secesji polskiej był Kraków, gdzie w końcu XIX w. polskie życie kulturalne mogło rozwijać się stosunkowo swobodnie.
Istotą secesji było dążenie do stylowej jedności sztuki dzięki łączeniu działań w różnych jej dziedzinach. Secesja przeniknęła do życia artystycznego i obyczajowego. Za bezpośredni okres kształtowania się secesji w Europie uważa się lata 80., za jej początek – lata 90. XIX. Dojrzałą formę osiągnęła ona w połowie lat 90. a apogeum popularności i możliwości w roku 1900 (Wystawa światowa w Paryżu). W drugiej połowie lat 90. styl rozpowszechnił się w całej Europie, czego efektem było wykształcenie się narodowych odmian stylu (Młoda Polska, Młode Niemcy , Młoda Skandynawia etc.). Rok 1910 uważa się za datę jej schyłku, który nastąpił równie prędko jak rozkwit. Zerwanie obowiązujących kanonów jednak nie odbyło się nagle, wielu twórców po tej dacie tworzyło jeszcze dzieła dające się zaklasyfikować jako secesyjne. Dopiero wybuch I Wojny Światowej i rozwijające się nowe prądy artystyczne zamykają już zdecydowanie jej panowanie.
Buntując się przeciw historyzmowi XIX wieku przedkłada umiłowanie asymetrii nad symetrią . Symbol w tym czasie jest jednym z najważniejszych środków, za pomocą którego artysta tego czasu apeluje do wrażliwości odbiorcy.
Sztuka tego czasu nade wszystko ulubiła sobie postać kobiecą , przedstawianą jako symbol płci . Artyści inspirowani w tym czasie poglądami filozoficznymi i estetycznymi Stanisława Przybyszewskiego dążyli do bezwzględnej szczerości w odsłanianiu tajników duszy, ujawnianiu niezmiernej i tajemniczej sfery podświadomości, przejawiającej się przede wszystkim w działaniu instynktu płciowego.
Sztuka secesyjna kojarzy się przede wszystkim z wyobrażeniem falistej , płynnej linii, z miękkością modelunku , z mniej lub bardziej wyraźnie zaznaczającą się Atektonizm. Odnosi się wrażenie ,że dominują formy płynne , ruchliwe, zmienne, impresyjne. Rzeźby secesyjne charakteryzują się miękkimi kształtami i nasuwają skojarzenia z formami organicznymi. Wyraźnie widoczna jest więź z naturą i przejmowanie z niej wybranych jej motywów. Chociaż owa miękkość i biologiczność kształtów dominowała w secesji nie należy zapominać również o formach geometrycznych , kanciastych i prostolinijnych. Obok układów krzywolinijnych , form miękkich i falistych występowały także formy kubiczne , geometryczne i krystaliczne. Z secesją wiąże się tak spopularyzowany przez Rodina motyw postaci wyłaniającej się z nieobrobionej bryły materiału. Posiada to zresztą nie tylko aspekt formalny, ale także symboliczny, gdzie artysta ukazał proces wyłaniania się , wynurzania z martwej i nieorganicznej formy tego co jest żywe i organiczne.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDUC5ENCD
Xavery Dunikowski [czytaj: ksawery dunikowski]
NIEPOKORNY XAWERY DUNIKOWSKIXawery Dunikowski był z pewnością artystą „niepokornym”. W każdej epoce twórczej swojego długiego życia zaskakiwał czy wręcz szokował publiczność, wyprzedzając epokę, w której przyszło mu pracować. Jego dzieła nazywano „straszydłami gipsowymi”, a twórcę potępiano i krytykowano. W okresie Młodej Polski pokazał wiele symbolicznych grup rzeźbiarskich, jak Tchnienie, Jarzmo, Macierzyństwo czy Fatum, które określano epitetami „pokręcone i dziwaczne”. Z kolei Kobiety brzemienne stały się powodem skandalu nie tyle ze względu na formę, co tematykę, w tamtych czasach uznawaną za niemoralną. W dodatku artysta ustawił je bezpośrednio na posadzce, bez wykorzystania przynależnych rzeźbie cokołów. W okresie paryskim (1914 – 1921) powstało kolejne skandalizujące dzieło –Autoportret. Idę ku słońcu, ukazujące artystę w stroju Adama, kroczącego dumnie z pełnym przekonaniem o swoim wyjątkowym geniuszu.
Źródło: NIEPOKORNY XAWERY DUNIKOWSKI, dostępny w internecie: da_o_xawerym_dunikowskim__na_wystawie_z_okazji_30_lecia_centrum_rzezby_polskiej_w_oronsku___ [dostęp 18.06.2021].
W początkach twórczości artysty, za pośrednictwem swego nauczyciela, Konstantego Laszczki, ulegał wpływom Auguste Rodina. Wyrażało się to we wrażliwym, pełnym światłocieniowych niuansów sposobie kształtowania formy Prymulka (1898), a także w pochodzącym z 1898 Portrecie malarza Henryka Szczyglińskiego, gdzie najważniejszym zagadnieniem dla Dunikowskiego jest człowiek i jego sprawy, radości i cierpienia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PUUR9DK15N3
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Xawery Dunikowski, Tchnienie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RKXE2MR1URPG8
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Xawery Dunikowski, Kobiety brzemienne.
Lata 1895‑1905 Szymanowski spędził w Paryżu. Ślady inspiracji Rodinem sa widoczne w pokazanym w 1911 r. na wystawie w Wiedniu monumentalnym Pochodzie na Wawel który przywodzi na myśl w swej ogólnej konwencji Mieszczan z Calais.
Wacław Szymanowski
Choć Wacław Szymanowski zaczynał jako malarz, to właśnie rzeźba stała się jego prawdziwym językiem artystycznym. W tej dziedzinie odnalazł swobodę, której nie dawały mu już konwencje malarskie. Jego pierwsze rzeźby nosiły jeszcze ślady akademickiej dyscypliny — dbałość o detal, realistyczny modelunek i klasyczne proporcje. Z czasem jednak artysta zaczął odchodzić od tej precyzji, kierując się ku bardziej syntetycznej, ekspresyjnej formie.
Przełom w jego twórczości nastąpił pod wpływem europejskiej rzeźby modernistycznej, zwłaszcza dzieł Rodina. Szymanowski zaczął budować kompozycje o płynnych, falujących liniach, które nadawały jego pracom wrażenie ruchu i wewnętrznego napięcia. Charakterystyczna asymetria, miękkie przejścia i szkicowe potraktowanie bryły sprawiały, że jego rzeźby zdawały się żyć własnym rytmem. Motyw fali — dynamicznej, wijącej się formy — stał się jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych znaków.
W rzeźbie monumentalnej Szymanowski osiągnął pełnię możliwości. Jego „Mickiewicz po improwizacji” ukazuje, jak potrafił łączyć realistyczne ujęcie postaci z ekspresyjną, niemal organiczną formą, która zdaje się wyrastać z surowego bloku kamienia.
Kompozycja rzeźbiarska Wacława Szymanowskiego dąży do zatarcia wyraźnej granicy między bryłą a otaczającą ją przestrzenią poprzez kształtowanie eterycznej, sprawiającej wrażenie wykonanej z wosku, „roztapiającej się” formy oraz metodą modelowania faktury powierzchni, by światło ulegało w niej odbiciu i rozproszeniu dążąc do dematerializacji. .
Pomnik Fryderyka Chopina w warszawskich Łazienkach jest przykładem jego secesyjnej wyobraźni. Cechy secesji Szymanowski połączył z poetycką nastrojowością. .
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RBVBF5DAVTGP4
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Wacław Szymanowski, Pomnik Fryderyka Chopina w Łazienkach.
Obejrzyj film, w którym poznasz omówienie pomnika Chopina w warszawskich Łazienkach. Następnie wykonaj zadania znajdujące się pod nim.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LSULOXPZJ3T
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Wacław Szymanowski, Pochód na Wawel.
Bolesław Biegas
Bolesław Biegas był jednym z najbardziej niepokornych i oryginalnych polskich rzeźbiarzy działających w Paryżu. Jego twórczość wyrastała z symbolizmu, ale szybko nabrała własnego, rozpoznawalnego charakteru — pełnego dramatyzmu, ekspresji i metafory. W swoich rzeźbach Biegas często podejmował temat ludzkiego losu, ukazując postacie o wydłużonych proporcjach, płomienistych liniach i maskowych, zdeformowanych twarzach, które miały oddawać wewnętrzne napięcia i duchowe zmagania człowieka.Pod wpływem filozofii Przybyszewskiego tworzył kompozycje alegoryczne, nasycone mroczną symboliką i poczuciem tragizmu istnienia. Równolegle rozwijał nurt inspirowany mitologią prasłowiańską, w którym formy stawały się bardziej syntetyczne i geometryczne. Jego prace, często budzące skrajne reakcje, wyróżniały się siłą wyrazu i odwagą formalną, dzięki czemu Biegas zapisał się jako jedna z najciekawszych postaci polskiej rzeźby modernistycznej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RQ6CHENBS72QA
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Bolesław Biegas, Przeczucie.
Stanisław Kazimierz Ostrowski
Stanisław Kazimierz Ostrowski należał do pokolenia rzeźbiarzy, którzy wprowadzali do polskiej sztuki nowoczesną wrażliwość inspirowaną europejskim modernizmem. We wczesnych pracach wyraźnie widać wpływ Rodina — miękkie, rozedrgane modelowanie, bogata faktura i subtelne światłocienie nadawały jego rzeźbom niemal impresjonistyczny charakter. Ostrowski najchętniej tworzył popiersia, głowy i plakiety portretowe, w których realistycznie opracowane partie twarzy kontrastował z surowym, nieobrobionym blokiem materiału. Ten zabieg podkreślał dramatyzm formy i pozwalał wydobyć psychologiczną głębię przedstawianych postaci. Jego twórczość łączyła w sobie młodopolską ekspresję z elegancją klasycznego warsztatu, a zarazem zdradzała dążenie do syntetycznego, nowoczesnego ujęcia bryły.
Franciszek Flaum
Franciszek Flaum był rzeźbiarzem, który przeszedł wyraźną drogę od akademickiego realizmu ku ekspresyjnemu symbolizmowi. Po okresie klasycznego modelunku, widocznego w jego wczesnych portretach, zaczął tworzyć rzeźby o bardziej szkicowej, dynamicznej formie, inspirowane zarówno twórczością Rodina, jak i ideami Stanisława Przybyszewskiego. Około 1900 roku rozwinął własny, rozpoznawalny styl, czego przykładem jest grupa prac o tematyce erotyczno‑symbolicznej, w których łączył nastrojowość z odważną deformacją i ekspresją.
Cechy secesji, za sprawą położenia szczególnego nacisku na zagadnienie formalne, łączy się odchodzeniem od treści w dziele sztuki, a tym samym zerwanie z tradycyjną hierarchią tematów. Secesja zerwała z tak ciążącą nad całą rzeźbą dziewiętnastowieczną i uczyniła prawdziwy wyłom w dotychczasowych nawykach i myśleniu odnoszącym się do plastyki. Zlikwidowany został dyskryminujący podział materiałów, tworzywa rzeźbiarskiego na to co szlachetne i godne dzieła rzeźbiarskiego i to co niegodne. Artysta mógł pracować zarówno w glinie , wosku czy gipsie jak i marmurze , jaspisie, onyksie czy granicie, a wreszcie w takim czy innym metalu czy drewnie. Secesja w swej eksperymentującej wielostronności lansowała nowe formy, nowe konstrukcje i nowe technologie.
Podsumowanie
Rzeźba okresu Młodej Polski stanowi złożone i wieloaspektowe zjawisko artystyczne, w którym krzyżują się różnorodne tendencje stylistyczne, takie jak impresjonizm, symbolizm oraz secesja. Przemiany te prowadziły do odejścia od akademickiego realizmu na rzecz form bardziej swobodnych, ekspresyjnych i podporządkowanych indywidualnej wizji twórcy. Istotną rolę odegrały tu inspiracje sztuką europejską, zwłaszcza oddziaływanie twórczości Rodina, widoczne w sposobie kształtowania bryły, faktury oraz operowania światłocieniem.
Twórczość takich artystów jak Laszczka, Szymanowski czy Dunikowski ukazuje różne kierunki rozwoju rzeźby tego okresu – od impresyjnego ujęcia formy, poprzez secesyjną płynność linii, aż po syntetyczne i symboliczne ujęcia o silnym ładunku ekspresyjnym. Równocześnie obecność motywów metafizycznych, egzystencjalnych i psychologicznych świadczy o dążeniu do ukazywania nie tylko zewnętrznej formy, lecz także wewnętrznych przeżyć człowieka.