Współczesna architektura
Ważne daty
1945 – zakończenie II wojny światowej
1949 – powstanie NATO
1952 – powstanie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali
1961 – powstanie Muru Berlińskiego; Jurij Gagarin pierwszym człowiekiem w kosmosie
1962 – Sobór watykański II, kryzys kubański
1968 – praska wiosna
1969 – festiwal w Woodstock; lądowanie ludzi na Księżycu
1979 – przejęcie władzy przez ajatollaha Chomeiniego i fundamentalistów w Iranie - inwazja ZSRR na Afganistan
1989 - upadek Muru Berlińskiego
1990 – zjednoczenie Niemiec
1991 – upadek ZSRR - I wojna w Zatoce; początek wojny na Bałkanach
2001 – zamach terrorystyczny na World Trade Center i Pentagon (2973 ofiary)
2002 – wprowadzenie waluty euro do obiegu w 11 państwach Unii Europejskiej
2003 – koniec Jugosławii – stworzenie luźnego związku dwóch republik przez Serbię i Czarnogórę - rozpoczęcie drugiej wojny w Zatoce Perskiej przez Stany Zjednoczone
2006 – stracenie Saddama Husajna
2011 – katastrofa elektrowni jądrowej Fukushima I; początek wojny domowej w Syrii - głód na Półwyspie Somalijskim
2014 – kryzys krymski, wojna w Donbasie
Scenariusz lekcji dla nauczyciela
I. Rozwijanie zdolności rozumienia przemian w dziejach sztuki w kontekście ich uwarunkowań kulturowych, środowiskowych, epok, kierunków, stylów i tendencji w sztuce.
1. Wiadomości. Uczeń:
1) wykazuje się znajomością chronologii dziejów sztuki z uwzględnieniem:
a) sztuki 1 połowy XX wieku,
b) sztuki 2 połowy XX wieku,
2) wymienia cechy sztuki poszczególnych epok, kierunków i tendencji;
3) rozumie konteksty kulturowe i uwarunkowania przemian w dziejach sztuki.
II. Zapoznawanie z najwybitniejszymi dziełami w zakresie architektury i sztuk plastycznych.
1) prawidłowo sytuuje w czasie i w przestrzeni geograficznej poszczególne epoki, style, kierunki i tendencje w sztuce;
2) charakteryzuje i opisuje sztukę powstałą w obrębie poszczególnych epok, kierunków i tendencji;
3) umiejscawia dzieła w czasie (wskazuje stulecie powstania dzieł sztuki dawnej, a w przypadku dzieł sztuki nowoczesnej i współczesnej, datuje je z dokładnością do połowy wieku);
2. Umiejętności. Uczeń:
1) identyfikuje najbardziej reprezentatywne i najsłynniejsze dzieła na podstawie charakterystycznych środków warsztatowych i formalnych oraz przyporządkowuje je właściwym autorom;
2) dokonuje opisu i analizy, w tym porównawczej, dzieł z uwzględnieniem ich cech formalnych;
3) wskazuje środki stylistyczne i środki ekspresji, które identyfikują analizowane dzieło z odpowiednim stylem, środowiskiem artystycznym lub autorem;
4) formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat dzieł sztuki.
III. Zapoznawanie z dorobkiem najwybitniejszych twórców dzieł architektury i sztuk plastycznych.
1. Wiadomości. Uczeń:
1) sytuuje twórczość artystów powszechnie uznawanych za najwybitniejszych w czasie, w którym tworzyli (z dokładnością do jednego wieku, a w przypadku twórców sztuki nowoczesnej i współczesnej – z dokładnością do połowy wieku) oraz we właściwym środowisku artystycznym.
2. Umiejętności. Uczeń:
1) łączy wybrane dzieła z ich autorami na podstawie charakterystycznych środków formalnych;
2) na podstawie przedłożonych do analizy przykładów dzieł formułuje ogólne cechy twórczości następujących twórców: (…);
3) porównuje dzieła różnych artystów tworzących w podobnym czasie;
4) formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat twórczości wybitnych artystów.
IV. Kształcenie w zakresie rozumienia i stosowania terminów i pojęć związanych z dziełami sztuki, ich strukturą i formą, tematyką oraz techniką wykonania.
1. Wiadomości. Uczeń:
1) definiuje terminy związane z opisem formy i struktury dzieła architektonicznego, w tym określenia dotyczące typów i elementów planów budowli, elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych (dekoracji fasady i wnętrza) oraz układu przestrzennego;
2. Umiejętności. Uczeń:
1) właściwie stosuje terminy dotyczące opisu treści i formy dzieł sztuk plastycznych.
definiować architekturę współczesną,
wymieniać polskich architektów wraz z przykładami realizacji,
charakteryzować kierunki architektoniczne popularne od II połowy XX w.,
porównywać i analizować teksty kultury, jakimi są budynki.
Architektura współczesna
Architektura współczesna rozwija się od lat 20. XX wieku. Koncentruje się na ochronie środowiska, rewitalizacji architektury historycznej i poprzemysłowej oraz egzystencji człowieka w metropolii. Zwraca też uwagę na wygodę mieszkańców i ich funkcjonowanie w przestrzeni miejskiej.
Wielki wpływ na rozwój współczesnej architektury mieli tacy architekci jak Le CorbusierLe Corbusier, oraz szkoły i nurty architektoniczne BauhausBauhaus i De StijlDe Stijl. Odnośnikiem do dalszego rozwoju był modernizm, który trwał od zakończenia I wojny światowej do 1975 r. Główną cechą modernizmu było odejście od stylów historycznych, ornamentyki i nadmiernego zdobnictwa. Kładziono natomiast nacisk na funkcjonalność, która miała przewyższać formę.
Jednym z kierunków modernistycznych był styl międzynarodowy, którego początki sięgają 1922 r. Początkowo był popularny w Europie. Termin „styl międzynarodowy” został po raz pierwszy użyty w 1932 r. na oznaczenie prądów minimalistycznych i funkcjonalnych w architekturze lat 20. i 30. XX w. Głównymi cechami stylu międzynarodowego było oderwanie się od rodzimych wzorców architektonicznych, kształtowanie przestrzeni, asymetria rzutu, wrażenie lekkości, brak ornamentów, gładkie ściany, okładziny drewniane, płyty ceramiczne i luksfery jako materiały elewacyjne, dach najczęściej był płaski lub pulpitowy. Budynki miały mieć regularny kształt, a ich projekt często był oparty na strukturze modułowej.
Wyróżniamy kilka faz rozwoju stylu międzynarodowego:
okres wczesny (lata 20. XX w.), funkcjonował głównie w krajach niemieckojęzycznych,
okres przybycia architektów‑emigrantów do USA (lata 30. XX w.),
rozkwit stylu (lata 40. i 50. XX w.),
późny styl międzynarodowy (od lat 60. XX w.).
Przedstawiciele: Marcel Breuer, Gordon Bunshaft, Le Corbusier, Walter Gropius, Philip Johnson, Richard Neutra, Ludwig Mies van der Rohe, Hans Scharoun, SOM, Mart Stam.
Inne style we współczesnej architekturze
BRUTALIZM – odłam modernizmu, powstał w latach 40. XX w. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa „brut”, czyli surowy. Budynki brutalistyczne charakteryzuje ekspresyjna forma, wykorzystanie niewykończonego betonu, ostre, geometryczne bryły, eksponowanie elementów konstrukcyjnych, takich jak słupy czy szkielet konstrukcji. Budynki brutalistyczne są wyobcowane z otoczenia.
Przykłady budynków brutalistycznych: nieistniejący dworzec PKP w Katowicach, Królewski Teatr Narodowy w Londynie, Edgar Hoover Building w Waszyngtonie, Nowy Ratusz w Bostonie, Biblioteka uniwersytecka w Chicago, Brama Zachodnia w Belgradzie.
STRUKTURALIZM – nurt w architekturze, który narodził się w Holandii. Inspiracją dla architektów strukturalistycznych były dawne osady afrykańskie, gdzie łączono elementy mieszkaniowe z miejscami wspólnymi. Głównymi cechami strukturalizmu były racjonalizm projektu oraz dostosowanie budynku do człowieka, a nie odwrotnie. Przykładem strukturalizmu w architekturze może być Dom Dziecka w Amsterdamie z 1955 r.
Przedstawiciele: Aldo van Eyck, Jan von Stigt, Piet Blom, Herman Hertzberg.
Cube Houses – po niderlandzku: Kubuswoningen; inaczej „domy kostki”, innowacyjny projekt architekta Pieta Bloma, oparty na koncepcji „życie jako dach miejski”. Blom przechylił sześcienną bryłę domu o 45 stopni i ustawił ją na pylonie w kształcie sześciokąta. Jego projekt ma się jawić jako las w mieście, a każdy dom jako osobne drzewo. Celem Bloma była optymalizacja przestrzeni wewnątrz domu. Osiedla Cube Houses powstały w Rotterdamie i Helmond w Holandii.
METABOLIZM – nurt w architekturze, rozwinął się w Japonii i wziął swoją nazwę od grupy projektowej Metabolism. Główną ideą była utopijna wizja społeczeństwa. Budynki nawiązują do natury, przypominają drzewa lub fraktale. Metabolizm rozwijał się od 1959 r. do 1970 r. (wystawa Expo w Osace).
Przedstawiciele: Takashi Asade, Kishō Kurokawa, Kiyonori Kikutake, Sachio Otaka, Noboru Kawazoe.
POSTMODERNIZM – powstał w połowie lat 60. XX w. jako polemika z założeniami modernizmu. Postmodernizm kwestionował prostotę formy, brak ornamentów i innych ozdób, elementów symbolicznych, nawiązania do tradycji, klimatu i przyzwyczajeń mieszkańców. Architektura powinna zależeć od kontekstu, nastroju i upodobań architekta, nie musi zatem iść z duchem czasu, ani postępem technicznym, nie ma ambicji awangardowych. Projekty postmodernistyczne są złożone, pluralistyczne, położono w nich nacisk na sam akt komponowania architektonicznego. Postmoderniści czerpali z różnych stylów historycznych i łączyli je ze swoimi pomysłami.
Przedstawiciele: John Hejduk, Rem Koolhaas i OMA, Hans Kollhof, Richard Meier, Marek Budzyński, JEMS Architekci.
DEKONSTRUKTYWIZM – kierunek zapoczątkowany w latach 80. XX w. Dekonstruktywiści odrzucali modernistyczny funkcjonalizm i postmodernistyczne nawiązanie do stylów historycznych. Budynki w tym stylu charakteryzują się pozornym chaosem, mają zaburzone proporcje. Bryła i konstrukcja szkieletowa są przemieszczone poprzez stosowanie krzywoliniowych kształtów i falistych, organicznych linii.
Przedstawiciele: Bernard Tschumi, Peter Eisenman, Frank Gehry, Zaha Hadid, Daniel Libeskind.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDv4TQKWl
Prezentacja przedstawia Muzeum im. Guggenheima w Bilbao. Zbudowany jest m.in. z blachy tytanowej i szkła. Ma dynamiczną formę, składa się z powyginanych elementów, falistych linii i płynnych form. Wokół niego pojawiają się punkty z następująca treścią: 1. W 1991 r. rząd Kraju Basków w Hiszpanii zaproponował Fundacji im. Guggenheima stworzenie filii ich muzeum w Bilbao. Powstanie muzeum sztuki współczesnej miało być jednym ze sposobów wyciągnięcia miasta z kryzysu gospodarczego, kulturalnego i społecznego. 2. Muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 19 października 1997 r. Projektantem Muzeum był Frank O. Gehry, który zaproponował dekonstruktywistyczny budynek. Muzeum zajmuje powierzchnię 24 000 m2, powierzchnia wystawiennicza to 11 000 m2. 3. Dekonstruktywizm jest nurtem w architekturze, który ma swoje początki w latach 80. XX w. Dekonstruktywiści odrzucali modernistyczny funkcjonalizm i postmodernistyczne nawiązanie do stylów historycznych. Budynki charakteryzują się pozornym chaosem, mają zaburzone proporcje, przemieszczoną bryłę i konstrukcję szkieletową poprzez stosowanie krzywoliniowych kształtów, falistych, organicznych linii. 4. W Muzeum można oglądać prace m.in. Eduardo Chillidy, Andy Warhola, Willema de Kooning i Roberta Rauschenberga, Marka Rothko, Francesco Clemente, Anselma Kiefera, Jenny Holzera, Richarda Serra i wielu innych znaczących twórców sztuki współczesnej. 5. Budynek ma dynamiczną formę, powyginane elementy, faliste i płynne linie. Do budowy użyto m.in. blachę tytanową i szkło.
Daniel Libeskind
Daniel Libeskind to polsko‑amerykański architekt, jedna z najważniejszych postaci światowej architektury. Urodził się w 1946 r. w Łodzi, w kolejnych latach jego rodzina wyjechała do Stanów Zjednoczonych. W swoich projektach często przywołuje pamięć kulturową. W 1989 r. wygrał konkurs na projekt Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Libeskind stworzył nowatorską koncepcję, w której odwołał się do pamięci o Holocauście. Architekt zaprojektował także liczne gmachy muzealne, m.in. Felix Nussbaum Haus w Osnabrück, Imperial War Museum North w Manchesterze, Denver Art Museum, Współczesne Muzeum Żydowskie w San Francisco, Duńskie Muzeum Żydowskie, Royal Ontario Museum. Libeskind jest także autorem koncepcji zagospodarowania przestrzeni po zamachach na World Trade Center w Nowym Jorku. Architekt zaproponował strzelistą iglicę o wysokości 1,776 stóp, oprócz tego powstał pomnik, podziemne muzeum, węzeł przesiadkowy i cztery biurowce. W Polsce Libeskind zaprojektował apartamentowiec Złota 44 w Warszawie, był także ambasadorem Łodzi, która starała się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.
Daniel Libeskind jest przedstawicielem modernizmu, postmodernizmu, neomodernizmu i dekonstruktywizmu.
Wybrane projekty Daniela Libeskinda
Główne nurty
NOWA URBANISTYKA – trend w projektowaniu miast, który rozwija się od lat 80. XX w. Zorientowany na lokalną społeczność, wyróżnione centrum z rynkiem lub placem centralnym, zróżnicowaną zabudowę, ograniczenie ruchu samochodowego na rzecz ruchu rowerowego i pieszego, m.in. poprzez likwidację i przejść nadziemnych i podziemnych. W nowej urbanistyce kładzie się nacisk na rewitalizację centrów, zwiększenie ich wielofunkcyjności.
Przykłady: rewitalizacja centrum Portland w Stanach Zjednoczonych, Poundbury w Wielkiej Brytanii.
HIGH‑TECH – początek datujemy na rok 1965, kierunek jest pochodną postmodernizmu. Główną cechą high‑tech jest zintegrowanie wyposażenia z architekturą i strukturą budynku. Eksponowane są żaluzje, baterie słoneczne, elementy techniczne i instalacyjne jako ornamenty. Głównymi materiałami wykorzystywanymi przez architektów są: polerowana stal, wielkie tafle szkła i beton. Rozwój architektury hight‑tech wiąże się z rozwojem naukowo‑technologicznym.
Przedstawiciele: Norman Foster, Nicholas Grimshaw, Michael Hopkins, Renzo Piano, Richard Rogers.
EKOARCHITEKTURA – nurt w architekturze rozwijający się od połowy XX w. Podczas projektowania i wykonania budynków tego prądu architekci powinni uwzględnić przede wszystkim kwestie ochrony środowiska, czyli wykorzystanie materiałów z odzysku, stworzenie odpowiedniej izolacji termicznej czy uzyskanie energii z odnawialnych źródeł. Budynek powinien być wpisany w otoczenie. Wskazane jest także używanie materiałów i technik charakterystycznych dla danego regionu.
REGIONALIZM KRYTYCZNY – nurt rozwijający się od lat 80. XX w. Głównym teoretykiem był Paul Ricoeur. Podstawową cechą regionalizmu krytycznego jest kontynuowanie tradycji przy jednoczesnym unowocześnianiu jej i łączenie ze współczesnymi trendami w architekturze. Zabudowa i budynki były projektowane w oparciu o historię, geografię i kontekst kulturowy danego miejsca.
Przedstawiciele: Alvar Aalto, Mario Botta, Tadao Ando, Geoffrey Bawa, Charles Correa, Juha Leiviskä, Rafael Moneo, Glenn Murcutt, Raj Rewal, Jørn Utzon.
NEOMODERNIZM – jego rozwój datuje się na przełom XX i XXI w. W detalach i formie neomodernizm nawiązuje do modernizmu, jednak całkowicie odrzuca idee społeczne i urbanistyczne. Charakteryzuje go prostota, geometryczność (główne formy kubistyczne i owalne), proste linie, ale też fragmentyzacja. Bardzo często jedyną neomodernistyczną częścią budynku jest fasada. Typowe dla neomodernizmu są efektowne elementy, jak duże szklane powierzchnie,oculusy.oculusy.
Przedstawiciele: Rem Koolhaas, Richard Meier, Jacques Herzog, Pierre de Meuron, Ingenhoven Overdiek und Partner, MVRDV, Jong Soung Kimm, Mathias Klotz
BLOB – styl architektoniczny popularny od lat 90. XX w. Nazwa wzięła się od angielskiego słowa „blob”, co oznacza kroplę, kleks. Budynek wybudowany w stylu blob charakteryzuje plastyczność, płynność, opływowe kształty spotykane w naturze, a jednocześnie tworzy abstrakcyjna konstrukcję.
Przedstawiciele: Frank Gehry, NOX, Foreign Office Architects.
Biblioteka Publiczna w Huairou
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDv4TQKWl
Prezentacja przedstawia Bibliotekę Publiczną w Huairou. Budynek jest prostą bryłą jest w większości przeszklony, co daje czytelnikom możliwość korzystania z dziennego światła. Drewniane elementy, które zostały rozmieszczone na szybach tłumią światło wpadające do środka. Wokół niego pojawiają się punkty z następująca treścią: 1. W miejscowości Huairou (2 godz. jazdy od centrum Pekinu) została wybudowana drewniana biblioteka, którą wkomponowano w otaczający krajobraz. 2. Architektem biblioteki jest Li Xiaodong. Inspiracją do wykonania elewacji była tradycja okładania domów drewnem, które później jest wykorzystywane jako opał. 3. Środek biblioteki jest zróżnicowany za pomocą niewielkich stopni, dzięki temu zabiegowi zostały stworzone oddzielne przestrzenie. 4. Biblioteka w większości jest przeszklona i dlatego czytelnicy mogą korzystać ze światła dziennego. Dzięki obłożeniu budynku drewnem, we wnętrzu panuje równomierne, stłumione światło. 5. Półki na książki i miejsca do siedzenia zostały zróżnicowane za pomocą stopni.
Polscy architekci
Marek Budzyński – architekt, urbanista, profesor nauk technicznych, nauczyciel akademicki Politechniki Warszawskiej.
W 1963 r. ukończył architekturę na Politechnice Warszawskiej, w 2016 r. otrzymał tytuł profesora nauk technicznych. Laureat Honorowej Nagrody SARP (1993). Jego styl określa się jako monumentalny, pompatyczny klasycyzm z elementami ekologicznymi i bogatą symboliką. Budzyński jest współtwórcą osiedla Ursynów Północny, gdzie miały zostać uwidocznione stosunki społeczne i relacje między ludźmi, a przyrodą. Nie wszystkie początkowe założenia udało się zrealizować. Ważną częścią działalności Budzyńskiego są gmachy użyteczności publicznej. Do najważniejszych należą: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Kampus Uniwersytetu w Białymstoku, Europejskie Centrum Muzyki i Sztuki w Białymstoku – Opera i Filharmonia Podlaska (dach został pokryty trawą i jest dostępny dla publiczności, budynek opery został połączony pasażem z pobliskimi cmentarzami: żydowskim i prawosławnym), Sąd Najwyższy w Warszawie (zaprojektowany razem z Badowskim, fasada jest pokryta szkłem, przed nią są umieszczone wysokie platynowane kolumny z kapitelamikapitelami w kształcie wagi, na zwieńczeniu stoją donice z zielenią, na kolumnach są wypisane maksymy z prawa rzymskiego, z tyłu budynku stoją trzy kariatydykariatydy symbolizujące wiarę, nadzieję i miłość). Do najciekawszych niezrealizowanych projektów należą: świątynia Opatrzności Bożej w Warszawie, polska ambasada w Berlinie.
Stefan Kuryłowicz – jeden z najwybitniejszych polskich architektów. Urodził się 23.03.1949 r., zmarł tragicznie 06.06.2011 r. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Autor wielu znamienitych projektów architektonicznych. Projektował budynki handlowe, biurowe, przemysłowe, mieszkalne i osiedla. Należał do Międzynarodowej Unii Architektów. W 2010 r. został wybrany na jednego z architektów mających zająć się rewitalizacją budynków ONZ w Nowym Jorku. W 2012 r. została utworzona fundacja jego imienia, zajmującą się dziedzictwem profesora oraz promowaniem odważnej i odpowiedzialnej twórczości architektonicznej. Kuryłowicz zaprojektował m.in. Centrum Biurowe Focus Filtrowa, budynek biurowy Królewska, siedzibę PLL LOT, centrum biurowe Fort Mokotów, biurowiec Wola Center (składa się z 4 niezależnych części o różnej ilości pięter, inspiracją dla budynku była struktura kryształu, kolor i barwa budynku zmienia się w zależności od pory dnia i nasłonecznienia), Vitkac w Warszawie, Hotel Hilton i kamieniczkę w Gdańsku, Stadion Miejski w Białymstoku, Narodowe Forum Muzyki we Wrocławiu. Od 2013 r. przed biurowcem Wola Center w Warszawie jest skwer im. Profesora Kuryłowicza i jego pomnik.
Zadania
Słownik pojęć
Dach jednospadowy. Ściany boczne budynku zwane są szczytowymi, tylna ściana na wysokości poddasza nazywana jest ścianą pulpitową.
Inaczej głowica. Górna, wieńcząca część kolumny, filaru lub pilastra, zazwyczaj bogato zdobiona.,
Posąg kobiety w udrapowanej szacie, pełniący funkcję kolumny dźwigającej belkowanie.,
Okrągły otwór w szczycie kopuły, wpuszczający do wnętrza budowli światło i powietrze.,
Galeria dzieł sztuki
Bibliografia
Edina Bernard, Sztuka nowoczesna, Hański Publishing Services, Warszawa 2007;
Encyklopedia PWN w trzech tomach, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999
Jolanta Chrzanowska‑Pieńkos, Andrzej Pieńkos, Leksykon sztuki polskiej XX wieku, Kurpisz, Poznań 1996
Peter Gössel , Gabriele Leuthouser, Architektura XX wieku, Taschen, Kolonia 2010
Peter Gössel , Gabriele Leuthouser Stephen Little, Sztuka. Kierunki – mistrzowie – arcydzieła, Elipsa, Warszawa 2005
Historia architektury, red. Denna Jones, Arkady, Warszawa 2015
Antony Mason, Historia sztuki zachodniej. Od czasów prehistorycznych do XXI wieku, Arkady, Warszawa 2009
Barbara Osińska, Sztuka i czas. Od klasycyzmu do współczesności, WSiP, Warszawa 2005
Nikolaus Pevsner, Historia architektury europejskiej, Arkady*,* Warszawa 2012
Witold Rybczyński, Jak działa architektura. Przybornik humanisty, Karakter, Kraków 2014
Uniwersalny leksykon sztuki, Muza S.A., Warszawa 2002
Anita Włodarczyk‑Kulak, Maurycy Kulak, O sztuce nowej i najnowszej. Główne kierunki artystyczne w sztuce XX i XXI wieku, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa – Bielsko‑Biała 2010
Frank Lloyd Wright, Architektura nowoczesna. Wykłady, Karakter, Kraków 2016