Karol Wielki i renesans karoliński

W wyniku podbojów cały obszar kultury łacińskiej – z wyjątkiem Irlandii, Brytanii i Asturii – znalazł się pod rządami Karola. W przekonaniu ówczesnych intelektualistów, dzięki wspaniałym sukcesom króla Franków i sprawowaniu przez niego władzy nad Kościołem odradzało się starożytne Imperium Romanum, a Karol przypominał wielkich antycznych cesarzy chrześcijańskich – Konstantyna i Teodozjusza. Oni także pod swoim panowaniem jednoczyli zdecydowaną większość chrześcijan. Ostatecznie potwierdziła te przekonania koronacja Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego, której dokonał papież Leon III w Rzymie 25 grudnia 800 roku. Wywołała ona ostry spór z cesarstwem wschodnim. Bizantyńczycy uważali się za jedynych prawdziwych Rzymian, a Karola i mieszkańców Zachodu mieli za barbarzyńców. Dopiero gdy Frankowie zdobyli Wenecję, cesarz z Konstantynopola w zamian za jej zwrot zgodził się uznać tytuł cesarski Karola.

Koronacja cesarska Karola Wielkiego

W opinii nowego cesarza i służących mu intelektualistów koronacja z 800 r. doprowadziła do odnowienia cesarstwa rzymskiego – tego samego, które na Zachodzie zanikło ponad 300 lat wcześniej. Jednocześnie zdawano sobie sprawę z pewnych różnic. Imperium karolińskie miało inny zasięg geograficzny niż starożytny Rzym. Wśród poddanych Karola Wielkiego znalazły się także nowe ludy – takie, o których w starożytności albo nie słyszano, albo zamieszkiwały one ziemie leżące poza granicami cesarstwa. Na Zachodzie nazywano Karola Wielkiego ojcem Europy.

R9UHVRQ5N9MJL

Ilustracja przedstawia cesarską koronację Karola Wielkiego w 800 r. Aktu koronacji dokonuje papież, który nakłada koronę cesarską na głowę pochylonego Karola. Władca ma ręce złożone jak do modlitwy. Za nim stoją obserwujący koronację dostojnicy.

Biograf cesarza, Einhard, opisując odczucia Karola Wielkiego po koronacji diademem cesarskim, stwierdził: „z początku tak mu to było przykre, że zapewniał, iż w tym dniu, chociaż to było wielkie święto, nie byłby wszedł do kościoła, gdyby wcześniej znał zamiary papieża”. Wokół sprawy tej „niechcianej koronacji” narosły liczne nieporozumienia.

Wielu historyków zakładało, ze Karol nie życzył sobie, aby to papież uczynił go cesarzem, bo wówczas następca św. Piotra stawałby ponad władcą rzymskim. Nie ulega jednak wątpliwości, że jakakolwiek myśl o dominacji biskupa Rzymu nad władcą Franków w czasach Karola w ogóle nie mogła powstać. Sam Einhard zaznaczył, że król przybył do Rzymu, ponieważ papieża okrutnie okaleczono w trakcie zamieszek. Bez protekcji wielkiego władcy Leon III straciłby nie tylko swoją godność, ale i życie. Trudno zakładać, że w tej sytuacji dążył on do zdominowania własnego protektora. Zresztą inauguracja panowania władcy chrześcijańskiego przez wysokiego rangą duchownego od czasów Pepina Małego była czymś oczywistym. Królewskiego namaszczenia Karola Wielkiego dokonał papież Stefan III. Nie przeszkadzało to władcy Franków uważać się za króla koronowanego przez Boga.

Czytając Einharda, można dojść do wniosku, że Karol był zaskoczony nadaniem mu tytułu cesarskiego. Tymczasem wiemy na pewno, że na długo przed 800 r. władca Franków stylizował się na cesarza rzymskiego. Stwierdzenie biografa o przykrości, jaką Leon III sprawił Karolowi koronacją cesarską, jest zapewne próbą zaznaczenia wyjątkowej skromności monarchy. Wielki monarcha został w ten sposób przedstawiony jako człowiek obdarzony prawdziwie chrześcijańskimi cnotami.

Renesans karoliński

Z punktu widzenia cywilizacji europejskiej największe znaczenie miała karolińska polityka kulturalna. Zainteresowanie Karolingów sprawami kultury duchowej wynikało z koncepcji ich władzy: byli królami z łaski Boga, przezeń koronowanymi, stąd za swój podstawowy obowiązek uważali doprowadzenie całego swojego ludu do zbawienia. Z tego założenia wynikały wszystkie elementy polityki Pepina i Karola, również wojny z „niewiernymi” – Arabami czy poganami. Karol Wielki rozumiał Ewangelię we właściwy swej epoce sposób, np. uważał, że dla Sasów lepiej będzie, gdy siłą zmusi się ich do przyjęcia chrztu, niż gdyby mieli umrzeć w pogaństwie i trafić do piekła. Jednocześnie powszechny charakter nauczania Jezusa powodował, że król Franków czuł się odpowiedzialny nie tylko za poddanych odziedziczonych po ojcu, lecz także za wszystkie ludy sąsiednie. Wiązało się z tym przejęte od Rzymian przekonanie o cywilizacyjnej wyższości chrześcijan (a więc – zgodnie z ówczesnym sposobem myślenia – Rzymian, członków Kościoła rzymskiego) nad pogańskimi barbarzyńcami.

RRGX3SQSB6V78

Zdjęcie przedstawia Katedrę w Akwizgranie. Składa się ona z kilku połączonych ze sobą budynków o różnych bryłach i różnej wysokości. Z przodu są dwa niższe budynki. Wzniesiona jest na planie centralnym: środkowa, ośmioboczna część otoczona jest dwukondygnacyjną, szesnastoboczną nawą zewnętrzną. Część centralna nakryta jest ośmiobocznym sklepieniem klasztornym, obejście – sklepieniem krzyżowym. Od strony zachodniej umieszczono wysoką wieżę ze strzelistym dachem. W budynkach są duże okna o łukowatym sklepieniu. Przed Katedrą plac, po którym spacerują ludzie. Po bokach kamienice i drzewa.

RQGD2E6EKHNEF

Ilustracja przedstawia widok z dołu na sufit widniejący pod ośmiokątną kopułą kaplicy. W widocznej ośmiokątnej rozecie, na złotym tle, wizerunek Jezusa zasiadającego na tronie. Wokół, na zewnętrznej krawędzi postaci mężczyzn ubranych w stroje antyczne. Pod sufitem zawieszony jest ogromny żyrandol utrzymywany na stalowych zwieszeniach.

R1JRKDFHO6QV3

Zdjęcie przedstawia duży świecznik kolisty, który znajduje się pod kopułą dachu kaplicy, na którym umieszczonych jest 48 świec. Wykonany jest z pozłacanej miedzi. Przymocowany jest na łańcuchu na środku pod dachem. Świecznik składa się z 8 segmentów okręgu i jest tym samym dostosowany do ośmiokątnej formy kaplicy pałacu. Obręcz świecznika wygląda jak mur miejski, który zawiera 8 dużych i 8 małych latarni.

R171G2JZQEA1R

Ilustracja przedstawia masywne arkady zdobione złotą politurą, zwieńczone wydatnym gzymsem. Za nimi witrażowe okno, na którym widnieje postać Matki Boskiej z dzieciątkiem otoczona promieniami. Pod wizerunkiem Matki Boskiej złota szkatuła.

RTQ17OE75ONVZ

Zdjęcie przedstawia tron stojący bokiem we wnętrzu sali o łukowatych sklepieniach. Na emporze (półpiętrze) znajduje się marmurowy, zmontowany z rzymskich spoliów (starszych, ponownie wykorzystanych elementów architektonicznych) tron cesarski z drewnianym siedzeniem, do którego prowadzi sześć kamiennych stopni ułożonych na wzór schodów.

Karol pragnął dzielić się osiągnięciami cywilizacyjnymi, a w razie oporu był gotów narzucać je siłą. Zbawienie ludzi mieszkających wewnątrz państwa mogło się dokonać tylko za pośrednictwem odpowiednio wykształconych duchownych, tych zaś na skutek wielowiekowych zaniedbań bardzo brakowało. Aby zmienić ten stan rzeczy, Karolingowie roztoczyli opiekę nad papiestwem. Za panowania Pepina Małego św. Bonifacy, wysłany z Rzymu, przybył do Galii i przystąpił do reformowania Kościoła w państwie Franków. Kwalifikacje intelektualne – przede wszystkim znajomość łaciny – stały się podstawowym warunkiem uzyskania nominacji biskupich i innych dostojeństw kościelnych. Karol rozkazał biskupom i opatom (przełożonym) klasztorów w swoim państwie zorganizować szkoły.

Pierwszym osiągnięciem był wzrost intelektualnego poziomu duchowieństwa. Kapłani wystarczająco dobrze poznali łacinę, aby czytać Pismo Święte i poprawnie odprawiać msze święte oraz udzielać sakramentów. Nauka języka w jego klasycznej formie doprowadziła do odnowienia studiów nad pogańską literaturą i filozofią starożytnych Rzymian. Najbardziej zdumiewające wydaje się to, że sam Karol Wielki – analfabeta, który w młodości nie zdobył żadnego wykształcenia – w wieku dojrzałym zaczął przejawiać ogromne zainteresowanie kulturą duchową. Zaprosił na swój dwór najwybitniejszych intelektualistów ówczesnej Europy: Alkuina (Anglosasa), Piotra z Pizy (Rzymianina), Pawła Diakona (Longobarda), Einharda [ajnharda] (Franka) i wielu innych. To oni współtworzyli politykę kulturalną władcy. W pałacu królewskim w Akwizgranie, głównej stolicy Karola, powstała wyśmienita szkoła. Król konsekwentnie wymagał, aby jego dzieci oraz młodzi możnowładcy z całego państwa zdobywali wykształcenie. Zainicjowany w ten sposób prąd odnowy kultury został przez historyków nazwany renesansem karolińskim.

R1JTS635PSJON

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo Karola Wielkiego.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo Karola Wielkiego.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1JTS635PSJON

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo Karola Wielkiego.

Z monarchią karolińską związane są charakterystyczne zjawiska kulturowe i gospodarcze, a także kwestie organizacyjno‑administracyjne. Jeśli chodzi o te pierwsze to należy wspomnieć przede wszystkim o renesansie karolińskim, czyli ogóle przemian kulturowych z końca VIII i IX wieku, kiedy to następuje ponowne zainteresowanie dorobkiem naukowym starożytnego Rzymu.

Ważnym elementem renesansu karolińskiego była reforma łaciny, prowadząca do wyodrębnienia jej czystej formy spośród rozwijających się z niej innych dialektów, które dały podwaliny pod współczesne języki romańskie.

W czasach karolińskich ukształtowana została „minuskuła karolińska” czyli charakterystyczne średniowieczne pismo opracowane przez kancelarię dworską i klasztory, będące w użytku do 1200 r. i stanowiącego inspirację dla renesansowej „antykwy”, której twórcy błędnie łączyli „minuskułę karolińską” z tekstami rzymskimi.

W ramach reformy szkolnictwa powstała sieć szkół, w czym wielkie zasługi miał Alkuin – wybitny uczony, mnich anglosaski, który przybył do państwa frankijskiego w VIII wieku. W nauczaniu obowiązywał podział na siedem sztuk wyzwolonych, dzielące się z kolei na trivium i quadrivium. Ważnym ośrodkiem kultury były powstające przy klasztorach skryptoria, które służyły do przepisywania tekstów religijnych, np. pism Ojców Kościoła.

W państwie Karolingów następował rozwój literatury, malarstwa oraz architektury – czerpano z wzorców rzymskich, charakterystycznym przykładem ówczesnej sztuki architektonicznej jest katedra w Akwizgranie. Ożywieniu intelektualnemu czasów Karola Wielkiego, sprzyjał mecenat cesarza, z którego korzystali przybywający na jego dwór uczeni: wspomniany Alkuin, jego uczeń Józef Szkot, Paweł Diakon oraz Piotr z Pizy czy Teodulf z Hiszpanii.

Powyżej opisane elementy wpłynęły na uzyskanie kulturowego znaczenia przez państwo frankijskie na tle poprzednich ośrodków władzy powstałych po upadku Rzymu. Można także uznać je za jeden ważniejszych kroków w kierunku „właściwego” renesansu włoskiego.

Zmierzch Karolingów

RGK3HJ5UCSHVK1

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku, siedzącego na tronie. Ma eleganckie szaty i koronę na głowie. W ręku trzyma laskę. Za nim stoi dwóch rycerzy z hełmami na głowach..

Po śmierci Karola Wielkiego w 814 r. władzę objął jego jedyny żyjący syn Ludwik Pobożny. Nowy cesarz nie potrafił uporać się z narastającymi konfliktami dynastycznymi, w których główne role odgrywali trzej jego synowie: Lotar, Ludwik, nazwany później Niemieckim (ponieważ rządził germańskim wschodem państwa), i Karol Łysy. Najstarszy z nich, Lotar, był przeciwny podziałowi cesarstwa. Gdy Ludwik Pobożny wydzielił dzielnice wszystkim synom, Lotar zbuntował się i doprowadził do detronizacji ojca.

Jednak jego zwycięstwo okazało się pyrrusowe. Zaniepokojeni wzrostem potęgi brata Ludwik i Pepin wystąpili przeciwko niemu. Lotara zdradzili też bliscy mu możnowładcy, zmuszając go do uwolnienia ojca. W 831 r. cesarz Ludwik Pobożny odzyskał wolność. Rebelia pogrążyła natomiast Lotara, który został wygnany do Italii. Jego bracia otrzymali natomiast nowe nadania ziemskie.

Upokorzenie Ludwika Pobożnego

W XIX wieku, w roku 1833, francuski twórca przedstawił scenę proszenia przez cesarza zbuntowanych synów o wybaczenie (ilustracja poniżej). Cesarz przyznaje się publicznie do grzechów przed dostojnikami Kościoła.

R17TJAG3CLHG7

Czarno‑biała ilustracja w centralnej części przedstawia długowłosego, brodatego mężczyznę, odzianego w jasną szatę. Klęczy ze spuszczoną głową i dłońmi w geście modlitwy ku lewej krawędzi obrazu, gdzie stoi trzech biskupów w szatach duchownych i tiarach. Scenie w tle przygląda się grupa dworzan, zgrupowanych na trzystopniowym kamiennym podeście. Na nim znajduje się tron, na którym siedzi długowłosy brodaty mężczyzna z koroną na głowie. Prawą ręką podpiera się na prawym kolanie i spogląda na scenę w centrum. Na dalszym planie widoczna kolumnada sali i zdobienia przypór.

Traktat w Verdun

R1LLE6FC8N37A1

Ilustracja przedstawia mapę Europy z 843 roku. Zaznaczono na niej trzy państwa: od zachodu Państwo Karola Łysego, Państwo Lotara i wrysowany w jego południowej części powstałe w 870 roku Królestwo Italii i dalej na wschodzie Państwo Ludwika Niemieckiego.

Po śmierci Ludwika Pobożnego w 840 r. wybuchła wojna domowa między braćmi, która zakończyła się kolejną porażką Lotara, walczącego o zdobycie i utrzymanie całej władzy w swoim ręku. Zwycięzcy – Ludwik Niemiecki i Karol Łysy – doprowadzili do układu sankcjonującego podział cesarstwa. Decyzja ta była korzystna dla możnowładców, którzy byli powiązani z konkretną dzielnicą państwa, rozdrobnienie kraju wzmacniało bowiem ich wpływy – znaleźli się oni bliżej władcy i mogli z tego czerpać większe profity.

Zjazd braci odbył się w 843 r. w Verdun. Zawarty tam traktat przyznawał Karolowi Łysemu władzę na zachodzie państwa frankijskiego, gdzie przeważała ludność posługująca się językami romańskimi. Królestwo Karola Łysego w późniejszych wiekach przekształciło się we Francję. Ludwik Niemiecki utrzymał w swoim posiadaniu wschód cesarstwa karolińskiego. Lotar natomiast zachował godność cesarską i dwie główne stolice karolińskie – Akwizgran i Rzym – wraz z ziemiami ciągnącymi się od Morza Północnego po środkową Italię.

Państwo zachodniofrankijskie Karola Łysego najszybciej uległo dezintegracji. Składające się nań hrabstwa dążyły do niezależności. Zasiedlona przez Celtów Bretania na północy oraz zamieszkała przez germańskie plemię Wizygotów Akwitania na południu stały się odrębnymi księstwami.

Ciekawostka

R1R9KO3NOQDG21

Obraz przedstawia portret mężczyzny z brodą, wąsami oraz czarnymi, falującymi włosami, zakręconymi na końcach. Ubrany jest w luźną szatę, na ramiona zarzuconą ma pelerynę spiętą na klatce piersiowej. Na głowie ma koronę z diamentami. W prawej dłoni trzyma laskę z mosiądzu zakończoną ludzką ręką. W lewej dłoni trzyma jabłko koronacyjne.

Karol Łysy zamiast jednoczeniem państwa zajmował się filozofią i sztuką. Po śmierci Lotara przejął jednak część Lotaryngii, a po śmierci Ludwika Niemieckiego – Italię. W tej sytuacji uzyskał wsparcie papieża Jana VIII, który koronował go w 875 roku na cesarza rzymskiego. Po śmierci Karola Łysego cesarzem został władający Italią Karol Otyły, a królem zachodniofrankijskim został syn Karola Łysego – Ludwik Jąkała. W 888 roku możnowładcy zachodniofrankijscy podzielili się; jedni wybrali na króla hrabiego Odona z rodu Robertynów, inni – Karola III Prostaka (syna Ludwika II Jąkały). W tym samym czasie rządziło więc dwóch królów, potem na zmianę ich potomkowie – wyniszczająca państwo rywalizacja trwała przez sto lat. Ostatnim królem z dynastii Karolingów był Ludwik V Gnuśny. Rządził on jedynie przez jeden rok (zmarł w 987 roku), niewiele zdziałał i dlatego kronikarze nadali mu przydomek qui nihil facit – „który nic nie zrobił”. Po 987 roku władzę przejęli królowie z rodu Robertynów, dając początek dynastii Kapetyngów.

Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia.

RT3T8L8GCSZ3L

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo Karola Wielkiego. Renesans karoliński.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo Karola Wielkiego. Renesans karoliński.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RT3T8L8GCSZ3L

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo Karola Wielkiego. Renesans karoliński.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z mapą lub jej opisem i wykonaj polecenia.

R155KRL9XNLX2

Ilustracja przedstawia mapę Europy z 843 roku. Dotyczy podziału państwa Karolingów po traktacie w Verdun. Zaznaczono na niej trzy państwa: od zachodu Państwo Karola Łysego, Państwo Lotara i wrysowany w jego południowej części powstałe w 870 roku Królestwo Italii i dalej na wschodzie Państwo Ludwika Niemieckiego.

RDACU349PV9A9

Ilustracja przedstawia mapę Europy na przełomie ósmego i jedenastego wieku. Oznaczono na niej kierunki najazdów wikingów. Najwięcej wypraw było na wschód na tereny obecnej Rosji. Z czasem kierunek zmienił się na zachód na tereny obecnej Wielkiej Brytanii i dalej wzdłuż linii brzegowej do Francji, Hiszpanii, Portugalii i przez Morze Śródziemne do Włoch. Tereny na północnym wschodzie kontynentu oraz część Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch były zdobyte i zasiedlone przez najeźdźców.

R1DROJ7O79MJ5

Ułóż trzy pytania na kartkówkę związane z tematem lekcji.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przypomnij sobie, na jakiej rzece oparta była zachodnia granica cesarstwa rzymskiego. Jakim językiem posługiwały się ludy zamieszkujące dawne cesarstwo rzymskie? Czy Germanowie byli zromanizowani?

Pokaż odpowiedź

Porównaj mapy i określ, który władca po traktacie w Verdun otrzymał tereny najpóźniej przyłączone do państwa Karolingów. Tereny najpóźniej przyłączone do państwa Karolingów otrzymał Lotar.

Wskaż na pierwszej mapie ziemie, które nie znajdowały się trwale w obrębie cesarstwa rzymskiego. Wyjaśnij, jakie to mogło mieć znaczenie dla politycznych, gospodarczych i kulturowych losów tych terenów. Były to ziemie leżące na zachód od rzeki Ren. Były one zamieszkane przez liczne plemiona germańskie, mówiące innym językiem niż zromanizowane ludy zamieszkujące państwo Franków. Germanowie później przyjęli chrześcijaństwo, ich ziemie były słabiej zurbanizowane, a ich kultura kształtowana przez świadomość plemienną – różnice te dały podwaliny pod państwo niemieckie.

Słownik