Jaki jest wpływ Kościoła katolickiego na proces demokratyzacji życia publicznego w Polsce do 1989 roku?
Wyjaśnisz, jaką rolę odgrywał Kościół katolicki w życiu publicznym Polski do 1989 roku.
Przeanalizujesz, w jaki sposób działalność Kościoła wpływała na proces demokratyzacji życia publicznego.
Ocenisz, znaczenie Kościoła katolickiego dla przemian ustrojowych w Polsce.
Przeanalizuj oś czasu i oceń, które wydarzenia mogły mieć największe znaczenie dla przemian w Polsce. Uzasadnij swoją ocenę.
Jaką rolę pełnił Kościół w życiu społecznym PRL?
Dzięki swojej niezależności i autorytetowi Kościół odegrał istotną rolę w kształtowaniu społeczeństwa gotowego do zmian ustrojowych.
Jakie mogą być relacje państwo‑Kosciół?
Współcześnie Polska jest państwem neutralnym światopoglądowo o charakterze umiarkowanie świeckim, w którym obowiązuje zasada rozdziału Kościoła od państwa przy jednoczesnym poszanowaniu obecności religii w życiu publicznym. Natomiast po II wojnie światowej Polska była państwem świeckim o charakterze ideologicznym, w którym władze prowadziły politykę ograniczania wpływu Kościoła i laicyzacji życia publicznego, mimo formalnego uznania wolności religijnej.
Zwiastuny konfliktu komunistów z Kościołem pojawiły się już w 1945 r., kiedy papież Pius XII odmówił odwołania niemieckich biskupów na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Watykan zezwolił wprawdzie prymasowi Hlondowi na powołanie administratorów apostolskich, czyli tymczasowych zarządców diecezji, komuniści uznali jednak, że papież odmawia uznania polskich praw do „poniemieckich” obszarów. Polscy hierarchowie wyraźnie poparli repolonizację Ziem Odzyskanych, co nie powstrzymało władz przed wypowiedzeniem konkordatu. Konflikt władz z Kościołem przybrał na sile w 1948 r., kiedy Pius XII wygłosił orędzie do biskupów niemieckich, w którym wyraził solidarność z Niemcami wysiedlonymi z Polski. Rządowa propaganda przypuściła wówczas zajadły atak na polskich hierarchów, oskarżając ich o zdradę interesów państwowych i narodowych. Antyklerykalne przedsięwzięcia inspirował i koordynował Departament V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, odpowiedzialny m.in. za przeciwdziałanie wpływom Kościoła. W odpowiedzi papież zagroził ekskomuniką katolikom wstępującym do partii komunistycznej. Władza zareagowała na to ograniczeniem swobody kultu, zapowiadając kary więzienia za „zmuszanie do udziału w praktykach religijnych”, „nadużywanie wolności wyznania i sumienia w celach wrogich ustrojowi” oraz „udział w zbiorowiskach publicznych”*. Komuniści przejęli katolicką organizację charytatywną Caritas oraz skonfiskowali dobra kościelne. Starali się także rozbić jedność polskiego Kościoła. W 1949 r. przy lojalnej wobec władz kombatanckiej organizacji Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) powstała Komisja Księży zrzeszająca duchownych. Komuniści werbowali jej członków, tzw. księży patriotów, wykorzystując różnorodne metody: przekupstwo, szantaż lub też ludzką naiwność. Do ruchu księży patriotów przystąpiło ok. 10 proc. duchownych. Współpracę z komunistami podjął także przedwojenny działacz narodowej prawicy Bolesław Piasecki. Skupił on wokół siebie grono „postępowych katolików” oraz powołał do życia Instytut Wydawniczy PAX.
Non possumus
Początki starcia państwa z Kościołem zbiegły się w czasie ze śmiercią kardynała Hlonda w roku 1948. Nowym przewodniczącym Konferencji Episkopatu Polski został prymas Stefan Wyszyński, orędownik kompromisu z władzą. W kwietniu 1950 r. komuniści zgodzili się zawrzeć porozumienie z Kościołem. Władza zagwarantowała mu prawo do nauczania religii w szkołach, wydawania czasopism, swobodnej działalności Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz seminariów duchownych i zakonów. Katolicy mogli uczestniczyć w uroczystościach religijnych. W zamian Episkopat potępił działalność „band podziemia” antykomunistycznego, zobowiązał się do poszanowania instytucji państwowych oraz porzucił krytykę kolektywizacji wsi.

Rozprawy zorganizowano w hali widowiskowej Zakładów Budowy Maszyn i Aparatury im. Stanisława Szadkowskiego w Krakowie. Choć trzech oskarżonych skazano na karę śmierci, ostatecznie zmieniono ją decyzją Rady Państwa na dożywotnie więzienie.
Władze zażądały także od prymasa Wyszyńskiego, aby ten potępił biskupa Kaczmarka. Prymas zajął jednak w tej sprawie nieprzejednane stanowisko. Z okazji święta Bożego Ciała Episkopat ogłosił list, w którym potępił antykościelną politykę władz.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.
A gdyby zdarzyć się miało, że czynniki zewnętrzne będą nam uniemożliwiały powoływanie na stanowiska duchowne ludzi właściwych i kompetentnych, jesteśmy zdecydowani nie obsadzać ich raczej wcale niż oddawać religijne rządy dusz w ręce niegodne. […] Podobnie, gdyby postawiono nas wobec alternatywy: albo poddanie jurysdykcji jako narzędzia władzy świeckiej, albo osobista ofiara – wahać się nie będziemy. Pójdziemy za głosem apostolskiego naszego powołania i kapłańskiego sumienia, idąc z wewnętrznym spokojem i świadomością, że do prześladowania nie daliśmy najmniejszego powodu, że cierpienie staje się naszym udziałem, nie za co innego, tylko za sprawę Chrystusa i Chrystusowego Kościoła. Rzeczy Bożych na ołtarzu cesarza składać nam nie wolno. Non possumus! (Nie możemy).
Cytat za: artykuł Prof. M. Kopczyński: dziś dużo więcej wiemy o Kresach niż o Śląsku, 2021, tekst dostępny online: dzieje.pl.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.
Stanowisko Episkopatu skłoniło władze do eskalacji represji. 25 września 1953 r. komuniści aresztowali prymasa Wyszyńskiego pod pretekstem wrogiej działalności wobec państwa. Hierarcha został internowany i przebywał w odosobnieniu przez trzy lata w różnych klasztorach, m.in. w Prudniku i Komańczy. W grudniu 1953 r. władze zmusiły Episkopat do ślubowania na wierność PRL. Księży, którzy odmówili podobnej przysięgi, komuniści odsuwali od pracy duszpasterskiej.

Scharakteryzuj warunki, w jakich przebywał prymas.
Pomimo masowych i surowych represji władza nie odniosła większych sukcesów w ateizacji społeczeństwa. Aresztowanie prymasa Wyszyńskiego tylko przysporzyło mu autorytetu. Nawet u schyłku systemu stalinowskiego pielgrzymki na Jasną Górę, jedno z najważniejszych miejsc kultu w Polsce, przyciągały rzesze uczestników z całego kraju. W 1956 r. w wyniku zmian politycznych w Polsce i większej liberalizacji życia politycznego w kraju władza na kilka lat wyraźnie ograniczyła represje względem Kościoła.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.
Postaw się w roli dziennikarza z Zachodu. Jest końcówka 1956 r., Stefan Wyszyński właśnie wyszedł na wolność. Opisz w krótkim artykule postać prymasa Polski. W swoim tekście zwróć uwagę na przyczyny zatrzymania przywódcy polskiego Kościoła. Wytłumacz, dlaczego Wyszyński cieszył się tak wielkim autorytetem wśród Polaków.
Stwórz teksty napisów do trzech tablic pamiątkowych poświęconych prymasowi Stefanowi Wyszyńskiemu. Pierwsza z nich znajdzie się na ścianie Muzeum Lat Dziecięcych Stefana Wyszyńskiego w Zuzeli, druga przy klasztorze Nazaretanek w Komańczy, trzecia – przy pałacu Arcybiskupim w Warszawie.
Episkopat Polski w starciu z władzą komunistyczną nie stał na pozycji przegranej. Wskaż po cztery atuty, jakimi dysponował Kościół, oraz cztery atuty władzy ludowej.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu artykułu popularnonaukowego i wykonaj polecenia.
Zaraz po wojnie, kiedy kształt ustroju dopiero się krystalizował […]. […] podczas uroczystości 1 maja 1945 r. we Wrocławiu władze miasta, członkowie PPR i przedstawiciele wojska uczestniczyli w uroczystym poświęceniu krzyża, połączonym ze śpiewaniem pieśni religijnych. Także w następnych latach politycy komunistyczni zasiadali w pierwszych rzędach podczas nabożeństw inaugurujących obchody państwowe, klękali podczas podniesienia, uczestniczyli też w procesjach Bożego Ciała, krocząc pod baldachimem. Przemawiający do wyobraźni opis symbiozy katolicyzmu z partyjnym ceremoniałem znajdziemy we wspomnieniach polskiego osadnika na ziemiach zachodnich: „Pamiętam zebranie w Zarządzie Miejskim, zorganizowane w kwietniu 1946 przez nowego burmistrza, sekretarza Komitetu Miejskiego PPR, towarzysza Marciniaka. Chodziło o przygotowanie programu obchodów robotniczego święta 1 Maja. […]. Towarzysz Marciniak postawił warunek, aby uroczystości pierwszomajowe zacząć od mszy, bo inaczej ludzie nie będą czuli, że to święto […]”. W małych miasteczkach relacje między komitetem PPR i parafią bywały nieraz znakomite. Oto w jednym z powiatów na Kielecczyźnie aktywiści lokalnej komórki partyjnej poprosili proboszcza, jako osobę najlepiej wykształconą, by pomógł im sporządzić urzędowe sprawozdanie z pracy komitetu. […] W gruncie rzeczy ostentacyjna pobożność polskich komunistów miała charakter czysto taktyczny, a co za tym idzie – krótkotrwały. W tajnych wytycznych z listopada 1944 r. kierownictwo PPR wyłożyło swój stosunek do Kościoła z szokującą otwartością: „Musimy »na razie« pozyskać kler, a z nim przejdą do naszego obozu wszyscy ci, którzy dzisiaj stoją w rezerwie. Kler pójdzie tam, gdzie [będzie] widział siłę i korzyści materialne. Wiemy z historii, że kler w pierwszym rzędzie wysługiwał się zaborcom i ciemiężycielom naszego Narodu. Pójdzie i teraz na stronę PKWN, jeżeli będzie widział w tym swój interes. Dziś kler jest nam potrzebny i musimy go pozyskać, choć byśmy chwilowo stracili na tym”.
Cytat za: artykuł Władza ludowa zwalcza religianctwo, Piotr Osęka, 2012, tekst dostępny online: polityka.pl.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.(…) my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej,
zarówno wierzący w Boga
będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna,
jak i nie podzielający tej wiary,
a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł,
równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski (…).Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 5.08.2020].
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.Art. 53
Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.
Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 5.08.2020].
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.Art. 25
Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 5.08.2020].

Podsumowanie
Relacje państwo‑Kościół w Polsce do 1989 roku pokazują, że mimo prób ograniczania jego roli przez władze komunistyczne, Kościół zachował znaczący wpływ społeczny i stał się ważnym ośrodkiem niezależnego życia politycznego. jego działalność sprzyjała podtrzymaniu wartości, budowaniu wspólnoty oraz wzmacnianiu postaw obywatelskich, co odegrało istotną rolę w procesie demokratyzacji państwa.
Konkordat między Stolicą Apostolską a RP został podpisany… Możliwe odpowiedzi: 1. 28 lipca 1993 roku., 2. 25 kwietnia 1993 roku., 3. 25 maja 1998 roku., 4. 23 lutego 1998 roku.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Konkordat w Polsce – zwyczajna umowa czy złożenie hołdu Kościołowi?Rozdział kościoła i państwa wynika, między innymi, właśnie z zapisów konkordatu
Treść pierwszego artykułu konkordatu wprost wskazuje na rozdział państwa od Kościoła. Strony umowy zobowiązują się w nim do pełnego poszanowania wzajemnej niezależności we wzajemnych stosunkach. Następne cztery artykuły dotyczy kwestii niejako organizacyjnych. Przewidują one, że reprezentujący stronę kościelną nuncjusz apostolski będzie, jak do tej pory, rezydować w Warszawie a ambasador Polski w Watykanie. Artykuł trzeci zapewnia polskiemu Kościołowi oraz jego przedstawicielom swobodę w komunikacji między innymi ze Stolicą Apostolską, ze sobą i kościołami w państwach trzecich. Zgodnie z artykułem czwartym, Polska uznaje osobowość prawną Kościoła oraz tych jego instytucji, które takową powinny posiadać zgodnie z prawem kanonicznym. Pozostałe mogą ją uzyskać na wniosek strony kościelnej. Artykuł piąty zaś przewiduje zapewnienie przez państwo Kościołowi Katolickiemu swobody publicznego pełnienia swojej misji. Zakłada ona również „wykonywanie jurysdykcji”, zarządzanie oraz administrowanie przez Kościół w zgodzie z prawem kanonicznym.
Źródło: Rafał Chabasiński, Konkordat w Polsce – zwyczajna umowa czy złożenie hołdu Kościołowi?, 28.10.2018, dostępny w internecie: bezprawnik.pl [dostęp 21.12.2020].
Słownik
(z łac. concordatus – uzgodniony) umowa międzynarodowa zawierana między państwem a Stolicą Apostolską, regulująca sprawy dotyczące obu stron
(w skrócie Departament V MSW) jednostka organizacyjna MSW działająca w PRL w latach 1979–1989; ich zadaniem były ochrona operacyjna przemysłu i gospodarki narodowej oraz zwalczanie środowisk opozycyjnych w zakładach pracy
w Kościele łacińskim instytucja zrzeszająca biskupów danego terytorium, najczęściej kraju, mająca na celu koordynację prac biskupów i współpracę w rozwiązywaniu wspólnych problemów
Oddziaływanie mass mediówsmall Zjawisko, o którym wspomina się w literaturze, to oddziaływanie mass mediów na pojmowanie relacji czasowych: w wyniku działania mass mediów następuje kompresja czasu. Wzrastająca dostępność globalnej przestrzeni i współistnienie w czasie zjawisk, które są coraz bardziej zjawiskami medialnymi, sprawia, że wszystkie wydarzenia, nawet te z najbardziej oddalonych miejsc, zdają się dziać jednocześnie i być równie namacalne. Przed nastaniem ery mass mediów doświadczenie symultaniczności, czyli doświadczenie wydarzeń następujących „w tym samym czasie”, wiązało się z konkretną lokalizacją danej osoby. Symultaniczność wydarzeń zakładała, że „ten sam czas” musi się równać „temu samemu miejscu”. Wraz z uniezależnieniem czasu i przestrzeni, wywołanym przez mass media, doświadczenie symultaniczności uniezależniło się od wspólnej lokalizacji. Technika umożliwiła doświadczanie wydarzeń i ich odbiór, mimo że działy się one w odległej od siebie przestrzeni.
Źródło: Anna Kozłowska, Oddziaływanie mass mediów, dostępny w internecie: otworzksiazke.pl [dostęp 31.12.2019].
Źródło ilustracji: ar130405, CC 0.
Źródło ilustracji: Lucio Alfonsi, CC 0.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.



