Małe formy, wielkie zmiany – czyli jak krótkie utwory instrumentalne rozwijały się na przełomie XIX i XX wieku, aż po nasze czasy.... A oto przykłady:

Etiuda

Etiuda artystyczna była atrakcyjnym gatunkiem również w XX w. Warto tu wspomnieć o pełnej ekspresji Etiudzie b‑moll op. 4 nr 3 z cyklu Czterech etiud Karola Szymanowskiego, opracowanej później na orkiestrę przez Grzegorza Fitelberga, kompozytora i dyrygenta, należącego wraz z Szymanowskim do Spółki Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich. Do klasyki literatury etiudowej należy również niezwykle interesujący cykl 12 Etiud skomponowanych w 1915 r. przez Claude’a Debussy’ego. Każdy z utworów poświęcony został innemu problemowi technicznemu, co kompozytor zaznaczył w tytule.

W okresie II wojny światowej powstały wirtuozowskie 2 Etiudy na fortepian Witolda Lutosławskiego. Z punktu widzenia języka muzycznego kompozytora, są one ważne, ponieważ zapoczątkowały nowe podejście do harmoniki i struktur interwałowych. Zawierają starannie wyselekcjonowane układy dźwiękowe. Pierwsza z nich nawiązuje do Etiudy C‑dur F. Chopina. Druga jest niezwykle motoryczna i skonstruowana z krótkich motywów o wyrazistej linii melodycznej. Jej struktura i koloryt brzmieniowy zainspirowały Leszka Możdżera do nagrania jej jazzowej interpretacji na płycie Jazz at Berlin Philharmonic III, Leszek Możdżer & Friends (nagranie z 2014 r.).

RfykyC0OCwo6k

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

RsykkGcLDMB8z

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

Rzbis49E72Ix5

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

RFjh7PkGae4vA

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

R1EOfIKIyXbKh

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

Rct7ta2jJTlka

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

R1RkPxfUAOBXN

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Witolda Lutosławskiego, „Etiuda nr 2”.

Wśród etiud powstałych w XX w. warto również zwrócić uwagę na kilka innych kompozycji: Krąg kwintowy Andrzeja Panufnika (cykl dwunastu skontrastowanych miniatur), Dwie etiudy na fortepian Pawła Szymańskiego oraz 18 Etiud Györga Ligetiego, nawiązujących do Fryderyka Chopina, Ferenca Liszta, Claude’a Debussy’ego i Aleksandra Skriabina (Etiuda nr 6 Jesień w Warszawie). Szczególnie interesującym przykładem są Cztery etiudy rytmiczne Oliviera Messiaena, a wśród nich część zatytułowana Mode de valeurs et d'intensités (Modi wartości i intensywności), która stała się impulsem dla techniki totalnego serializmuserializmserializmu.

Bagatela

W rozwoju omawianego gatunku na szczególną uwagę zasługuje również 14 bagatel op. 6 Béli Bartóka z 1908 r. Ich historyczne znaczenie nie odnosi się li tylko do ewolucji języka muzycznego samego Bartóka, ale ma szerszy zakres. Tadeusz A. Zieliński o tym cyklu napisał:

W tworzeniu tych kompozycji towarzyszyła Webernowi sentencja filozofa Pliniusza Młodszego Non multa, sed multum, którą można przetłumaczyć jako nie ilość, lecz jakość. Sześć bagatel Weberna zawiera się w zaledwie 57 taktach. Kompozycje reprezentują więc styl lapidarny, aforystyczny. W historii muzyki są dziełem przełomowym oraz zapowiedzią dodekafoniidodekafoniadodekafonii i punktualizmupunktualizmpunktualizmu. Sam kompozytor charakteryzując swoje utwory, stwierdził: „zanim nie wystąpi wszystkie dwanaście dźwięków, żaden z nich nie może być powtórzony. Najważniejszą rzeczą jest to,
że utwór – myśl – temat – otrzymał cezurę po jednorazowym przebiegu dwunastu dźwięków”.

Bagatele te cechuje również bardzo zróżnicowany przebieg wartości rytmicznych. Stopnie dynamiczne obejmują skalę od pppp do ff, ze zdecydowaną przewagą odcieni piano z użyciem tłumika. Wzbogacenie barwy oraz nasycenie ekspresji każdego dźwięku. Webern uzyskuje poprzez wiele zaleceń artykulacyjnych, takich jak gra przy podstawku i przy gryfie, gra na określonej strunie, spiccato, pizzicato i tremolo. Wyciszona dynamika wsparta użyciem flażoletówflażoletflażoletów potęguje efekt brzmienia abstrakcyjnego i odrealnionego. Aforystyczny styl tych Bagatel, rozrzucenie dźwięków po różnych rejestrach, zróżnicowanie ich wysokości, wartości rytmicznych, dynamiki i artykulacji spowodowały, że utwory te przyjmowane były bardzo źle. Publiczność nie rozumiała nowoczesnej muzyki Weberna. Jego styl podjęli kompozytorzy dopiero po II wojnie światowej i połączyli go z totalną serializacją wszystkich parametrów dźwięku, tworząc muzykę zwaną również neo- lub postwebernizmempostwebernizmpostwebernizmem (zob. Internationale Ferienkurse für Neue Musik w Darmstadcie).

R1E6JOFmTzISQ

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Antona Weberna „Sześć bagatel” op. 9 na kwartet smyczkowy.

R1dyJFz7tttFI

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Antona Weberna, „Sześć bagatel” op. 9 na kwartet smyczkowy.

R1cz5GextuhUc

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Anton Webern, „Sześć bagatel” op. 9 na kwartet smyczkowy.

RR6fBVC1yLLhy

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Anton Webern, „Sześć bagatel” op. 9 na kwartet smyczkowy.

R1OHHNGOUlc0n

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Anton Webern, „Sześć bagatel” op. 9 na kwartet smyczkowy.

R1HoWhU5EwBYT

Ilustracja przedstawia zapis nut utworu Anton Webern, „Sześć bagatel” op. 9 na kwartet smyczkowy.

Zainspirowany kompozycjami Schuberta, Sergiusz Rachmaninow napisał cykl sześciu Moments musicaux op. 16 w 1896 r. Są to utwory, w których kompozytor wykorzystał swoje doświadczenie pianisty‑wirtuoza i nawiązał w nich nie tylko do Schuberta, ale również m. in. do Chopina (podobieństwo Moments musicaux e‑moll nr 4 do Etiudy rewolucyjnej c‑moll op. 10 nr 12) i Skriabina. W swoim charakterze kompozycje odwołują się do nokturnu, pieśni bez słów, barkarolibarkarolabarkaroli, wirtuozowskiej etiudy i tematu z wariacjami. Części liryczne (nr 3 i 5) przeplatają się z częściami wirtuozowskimi, wymagającymi od pianisty dużej sprawności technicznej.

Rapsodia

Ogromną popularność zyskała również Błękitna rapsodia Georga Gershwina, będąca połączeniem muzyki orkiestrowej i jazzu. Od swego prawykonania w 1924 r. zachwyca otwierającym ją glissandem klarnetowym, wirtuozostwem partii fortepianu, energią rytmiczną i żywością linii melodycznej.

Warto wspomnieć, że rapsodia łączyła się czasem z innymi formami lub gatunkami, np. z formą wariacyjną (Rapsodia na temat Paganiniego na fortepian i orkiestrę Sergiusza Rachmaninowa), poematem symfonicznym (Rapsodia litewska Mieczysława Karłowicza) i kantatą (Rhapsodie aus Goethes Harzreise im Winter na alt, chór i orkiestrę Johannesa Brahmsa).

Do stałego wirtuozowskiego repertuaru wiolonczelowego należy Rapsodia węgierska op. 68 Davida Poppera, jednego z największych wiolonczelistów XIX w. Jego kompozycja, kształtem nawiązująca do czardasza, charakteryzuje się różnorodnością nastrojów przechodzących od swobodnej quasi‑improwizacyjności w Andante maestoso, przez regularnie zbudowany, pogodny temat w Allegretto, aż do zawrotnego, niezwykle wirtuozowskiego Presto. Wyjątkowo efektowna kompozycja daje możliwość pokazania nie tylko błyskotliwej techniki, ale także nasyconego, ciepłego i śpiewnego dźwięku wiolonczeli.

R1ctvRyxE5hQ91

Ilustracja przedstawia zapis nutowy David Popper – „Hungarian Rhapsody” op. 68.

Fantazja

Wśród fantazji koncertowych inspirowanych słynnymi tematami z oper, szczególnie znana jest Fantazja Carmen op. 25 Pablo de Sarasate. Często grywana na konkursach skrzypcowych, stanowi przykład utworu bardzo wymagającego pod względem technicznym (dwudźwięki, flażolety, zmiany rejestrów, różne rodzaje artykulacji i ozdobników). W Introdukcji rozbrzmiewa melodia Aragonaise, a następnie Habanery (cz. I), Seguidilli (cz. III) i tańca cygańskiego (cz. IV) z opery Carmen Georgesa Bizeta. Część drugą stanowi liryczne interludium.