Jak powstała muzyka średniowieczna?

Za początek muzyki średniowiecznej przyjmuje się przyjęcie chrześcijaństwa jako oficjalnej religii Cesarstwa Rzymskiego i wprowadzenie śpiewu gregoriańskiegoChorał gregoriańskigregoriańskiego do liturgii kościoła. Nauka i sztuka rozwijała się w klasztorach, które decydowały o ich rozwoju i przemianach. Początkowo w muzyce kościelnej zabraniano wykorzystywania instrumentów, dominowała natomiast muzyka wokalna – chóry męskie śpiewały łacińskie utwory a cappellaA cappellaa cappella.

Średniowiecze - ramy czasowe i nazwa epoki

Średniowiecze to epoka przypadająca na okres od V do XV w. Jej ramy czasowe wiążą się z istotnymi wydarzeniami z zakresu historii powszechnej: upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476 r.) oraz odkryciami geograficznymi, przede wszystkim odkryciem Ameryki (1492 r.).

Nazwa średniowiecze w języku łacińskim brzmi media aeva, czyli wieki średnie (w lp. medium aevum). Średnie oznacza tu: w środku, pomiędzy. W tym przypadku – pomiędzy starożytnością a odrodzeniem antyku. Nazwa ta została epoce nadana przez uczonych i artystów renesansu. Chcieli oni ocenić negatywnie czas następujący po antyku, a przed jego odrodzeniem. To właśnie jeden z prekursorów renesansu, włoski poeta i uczony Francesco Petrarkaj0000000BZB1v38_000tp005Francesco Petrarka, użył zwrotu mroki średniowiecza. Był przekonany, że media aeva nie znały wielkich dokonań Greków i Rzymian, a więc były ciemne. Następcy Petrarki nieco zmienili sens tego określenia: wskazywali na zacofanie ludzi żyjących w średniowieczu.

Źródła muzyki średniowiecznej

Muzyka średniowieczna wyrosła na trzech źródłach:

• muzyce antycznej Grecji,

• muzyce hebrajskiej,

• muzyce innych kultur wschodnich (Cesarstwo Bizantyjskie).

Średniowiecze zawdzięcza muzyce antycznej Grecji przede wszystkim myśl teoretyczną. Ojcowie Kościoła przejęli wyniki eksperymentów pitagorejczyków z podziałem struny, znali proporcje interwałów i stosowali podział na konsonanse i dysonanse. Używali takich samych jak Grecy nazw skal muzycznych, jednak skale te nie były ze sobą tożsame. Od Greków przejęli także przekonanie o oddziaływaniu muzyki na zachowanie człowieka, zarówno w pozytywnym (oczyszczającym, wzbudzającym wzniosłe uczucia, dodającym odwagi itp.), jak i negatywnym aspekcie (stanowiącym przyczynę wszelkich zaburzeń i skrzywień, mogącym prowadzić nawet do śmierci).

Inspiracje muzyką bizantyjską

Najmniejszy, choć nadal znaczący, wpływ na muzykę średniowieczną miała tradycja śpiewów bizantyjskich. Objawiał się on w przejęciu charakterystycznych ruchów melodii, a także ozdobników i melizmatówMelizmatmelizmatów.

Muzyka - nauka o liczbach

W epoce średniowiecza muzyka zyskała niezwykle uprzywilejowaną pozycję. Traktowana była jako nauka o liczbach – proporcjach interwałowych, wywiedzionych ze wspomnianych eksperymentów pitagorejczyków z dzieleniem struny. Teologowie, będący często kompozytorami, dokładnie rozpatrywali symbolikę liczb – interwał prymy czystej (stanowiący najdoskonalszą, bo najprostszą proporcję) zestawiali z absolutem, doskonałością, czyli Bogiem; tercję łączyli z Trójcą Świętą; unikali zaś trytonu, którego brzmienie skojarzyli z diabłem (diabolus in musica).

W traktacie De institutione musica Boecjusz ukazuje muzykę nie tylko jako dziedzinę wiedzy, lecz także jako siłę oddziałującą na naturę i moralność człowieka: „Ponieważ ogółem istnieją cztery dyscypliny matematyczne, wynika stąd, że trzy spośród nich (arytmetyka, geometria i astronomia) zajmują się dociekaniem prawdy, natomiast muzyka odnosi się nie tylko do rozumowej spekulacji, lecz i do moralności. Nic bowiem nie jest tak naturalne dla człowieka jak to, że słodkie tony działają nań kojąco, a te, którym brak słodyczy, budzą niepokój.

Boecjusz, podobnie jak Augustyn, twierdził, że piękno jest harmonią wynikającą z liczby i proporcji. Jednak w przeciwieństwie do Augustyna, miał na myśli harmonię zewnętrznej formy, a nie harmonię duchową. Te dwa stanowiska usiłował połączyć w VIII w. Beda Venerabilis przekonując, że piękno formy dowodzi doskonałości treści. Boecjusz w traktacie De institutione musica definiował muzykę podobnie jak Augustyn – jako wiedzę, sztukę umysłową. Przy tym poezję uznawał również za muzykę – która w epoce antyku była śpiewana bądź deklamowana: jedna muzyka posługuje się instrumentami, inna wierszami. Najistotniejszy w traktacie Boecjusza był pogląd przejęty od autorów starożytności, iż muzykę można odbierać nie tylko za pomocą zmysłu słuchu, ale też umysłem, wewnętrznym zmysłem duszy, co więcej, istnieją takie harmonie, które nie są dla człowieka słyszalne. O trójpodziale muzyki (musica mundana, musica humana i musica instrumentalisMusica mundana, humana i instrumentalismusica mundana, musica humana i musica instrumentalis) pisali Klemens Aleksandryjski, Ambroży i Augustyn. To metafizyczne rozróżnienie, uwzględniające związki muzyki i kosmosu, było obecne u neopitagorejczyków (średniowiecze przypisywało je samemu Pitagorasowi), a przekazane przez Boecjusza stało się podstawowym aksjomatem średniowiecznej teorii muzyki:

• Musica mundana - to muzyka we Wszechświecie, muzyka sfer, harmonia wzajemnych relacji ciał niebieskich. Ludziom zdaje się, że jej nie słyszą, bo, jak twierdził Arystoteles, przyzwyczaili się do dźwięków wydawanych przez planety i gwiazdy, gdyż każdy zna je od urodzenia.

• Musica humana - czyli „muzyka ludzka”, to wewnętrzna harmonia pomiędzy duszą i ciałem człowieka. Także tej muzyki nie słyszą ludzkie uszy.

• Dopiero musica instrumentalis - przejawiająca się w dziełach człowieka, może być usłyszana za pośrednictwem głosu lub instrumentu.

Boecjusz działał na przełomie epok. Dla teoretyków muzyki średniowiecza był wielkim autorytetem, a jego dzieło było kopiowane i powielane przez kolejne generacje uczonych. Oprócz fundamentalnego rozróżnienia trzech rodzajów muzyki (tzw. nauki o muzyce sfer) w jego pięciu księgach De institutione musica zawarte są też m.in. obliczenia matematyczne interwałów, rozważania poświęcone pojęciu muzyk (musicus) oraz przedstawienie teorii o etycznej i terapeutycznej funkcji muzyki.

Wczesnośredniowieczna muzyka liturgiczna

Choć początek średniowiecza najczęściej utożsamia się z rokiem 476 – tj. rokiem upadku Cesarstwa Zachodniego, biorąc pod uwagę fakt, że sztuka – w tym muzyka średniowiecza – związana była z Kościołem, w historii muzyki wydaje się bardziej zasadne za początek zmian przyjąć moment ogłoszenia Edyktu Mediolańskiego. W 313 r. rozesłano słynne listy ogłaszające swobodę religijną: Wydało nam się słuszne [...] zająć się w pierwszym rzędzie sprawą kultu Istoty Bożej, to znaczy przyznać chrześcijanom i wszystkim innym prawo wyznawania własnej religii, aby Bóg, który mieszka w niebie, był łaskawy i przychylny nam i wszystkim żyjącym pod naszą władzą. Reformy cesarza Konstantyna, dającego chrześcijanom przyzwolenie na swobodne wyznawanie wiary, sprzyjały rozprzestrzenianiu się nowej muzyki liturgicznej. 

Muzyka liturgicznamuzyka liturgicznaMuzyka liturgiczna to muzyka związana bezpośrednio z obrzędami religijnymi Kościoła, wykonywana podczas liturgii i podporządkowana jej funkcji modlitewnej. Jej celem nie jest rozrywka, lecz wspieranie kultu, podkreślanie treści tekstów sakralnych oraz budowanie wspólnoty wiernych.

R1EQ8VEJX95Q31

Fotografia przedstawia mozaikę z kościoła Hagia Sofia w Stambule (Konstantynopolu), jest to postać Konstantyna I Wielkiego z modelem miasta. Mężczyzna ubrany w szaty, ma nakrycie głowy z umocowanym krzyżem. Ma poważny, niewyraźny wyraz twarzy.

Jedna z podstawowych definicji chorału gregoriańskiego głosi, iż jest to: monodycznyMonodiamonodyczny, łaciński śpiew liturgiczny Kościoła rzymskokatolickiego, wykonywany bez towarzyszenia instrumentów. Monodyczne – jednogłosowe wykonanie chorału gregoriańskiego symbolizować miało jedność Kościoła i nienaruszalność wiary.
Jego nazwa wiąże się z tradycją przypisania papieżowi Grzegorzowi I Wielkiemu (lata pontyfikatu: 590–604) przeprowadzenia reformy porządkującej (ujednolicającej) śpiewy towarzyszące liturgii. Obecnie rola Grzegorza I Wielkiego w formowaniu nowego repertuaru jest coraz częściej podważana.

R1BOAV176LNVB

Fotografia przedstawia obraz pt. „Papież Grzegorz I Wielki". Papież Grzegorz trzyma w ręce pióro oraz tusz, wpisuje do Pisma Świętego teksty chorałowe. Mężczyzna ma niewyraźną twarz, skupioną na wykonywanym zadaniu. Ubrany jest w czerwony strój papieski.

Początkowo wyłącznym źródłem tekstów chorałowych było Pismo Święte (w szczególności Księga Psalmów oraz inne fragmenty o charakterze lirycznym – tzw. kantykiKantykkantyki). Z czasem repertuar ubogaciły tworzone lokalnie teksty hymnówHymnhymnów i sekwencji upamiętniających postaci świętych.

Antyfona In paradisum ma charakter pogrzebowy i eschatologiczny, czyli odnosi się do rzeczywistości ostatecznej człowieka po śmierci. Towarzyszy obrzędom pożegnania zmarłego, wyrażając modlitwę o zbawienie duszy, jej wprowadzenie do raju przez aniołów oraz osiągnięcie życia wiecznego, niosąc jednocześnie pocieszenie i nadzieję.

Wczesnośredniowieczna muzyka liturgiczna – geneza i cechy chorału gregoriańskiego

Wczesnośredniowieczna muzyka liturgiczna rozwijała się w ścisłym związku z Kościołem i jego umacniającą się rolą po Edykcie Mediolańskim z 313 roku. Legalizacja chrześcijaństwa sprzyjała rozprzestrzenianiu się jednolitej praktyki śpiewu liturgicznego na obszarze Europy. Podstawową formą tej muzyki był chorał gregoriański, czyli łaciński śpiew liturgiczny Kościoła rzymskokatolickiego. Chorał miał charakter monodyczny, a jego jednogłosowość symbolizowała jedność Kościoła i niezmienność wiary. Wykonywano go wyłącznie wokalnie, bez udziału instrumentów, co podkreślało jego sakralny i kontemplacyjny charakter. Nazwa chorału wiąże się z tradycją przypisującą papieżowi Grzegorzowi I Wielkiemu reformę i ujednolicenie repertuaru liturgicznego. Współczesne badania podważają jednak bezpośredni udział papieża w wyborze całego repertuaru. Najważniejszym źródłem tekstów chorałowych było Pismo Święte, zwłaszcza Księga Psalmów. Z czasem repertuar poszerzono o kantyki, hymny oraz sekwencje tworzone lokalnie ku czci świętych. Melodie chorału wykazywały wpływy tradycji antycznej i wschodniej, m.in. w zakresie ruchu melodii i melizmatyki. Muzyka liturgiczna była postrzegana nie tylko jako sztuka, lecz także jako element porządku moralnego i duchowego. W ten sposób wczesnośredniowieczny śpiew liturgiczny stał się fundamentem dalszego rozwoju muzyki europejskiej.

A. Matyszewski, Historyczna rzeczywistość pieśni religijnej - od starożytności do średniowiecza, Roczniki liturgiczno‑homiletyczne, 2012

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl