Barok i sarmatyzm
Barok w Rzeczypospolitej
Przyjmuje się, że barok trwał blisko 150 lat, od końca XVI do ok. połowy XVIII w. Chociaż utwory literackie powstałe w tym okresie mają wiele cech wspólnych, to dzieła wczesnobarokowe zasadniczo różnią się od tych napisanych u schyłku epoki. Zadecydowały o tym zarówno zmieniające się trendy, jak i zachodzące wówczas przeobrażenia polityczne i społeczne. Na literaturę polską dodatkowo przemożny wpływ miały konsekwencje wojen z połowy XVII w. i postępująca kontrreformacja.
Sprawdzisz, kto w epoce baroku mógł zostać pisarzem.
Wymienisz cechy charakterystyczne literatury polskiej tego okresu.
Wytłumaczysz, dlaczego polskie utwory barokowe różniły się od dzieł powstających w innych krajach europejskich.
Kulturę, obyczaje i sposób myślenia polskich szlachciców żyjących w XVII wieku poznajemy między innymi dzięki pamiętnikom, które stały się wówczas bardzo modne. Najsłynniejszym pamiętnikarzem tego okresu jest Jan Chryzostom Pasek. Był on wielkim awanturnikiem, który ciągle się procesował. Pięciokrotnie został skazany na banicję, a w 1700 r. na infamię, czyli utratę czci, dobrego imienia, majątku i ochrony prawnej. To kara orzekana wobec szlachty za najcięższe przestępstwa. Infamis mógł zostać przez każdego bezkarnie uwięziony lub zabity.
Jeśli chcesz wiedzieć, jakie wrażenie wywarła na Janie Chryzostomie Dania i jej mieszkańcy, posłuchaj nagrania 'Gołe Dunki i kaszanka'.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFHX61DKL
Słuchowisko na podstawie Pamiętników Jana Chryzostoma Paska: Lud też w tej Danii pełen powabu, białogłowy gładkie stroją się pięknie, ale w drewnianych trzewikach chodzą, wiejskie i miastowe. Gdy po bruku w mieście idą, to taki czynią stukot co nie słychać, kiedy człowiek do człowieka mówi. Łóżka mają w ścianach zasuwane jako szafa, a pościeli tam okrutnie dużo ścielą. Nago sypiają tak jako matka urodziła i nie mają tego za żadną sromotę, rozbierając się i ubierając jedno przy drugim, a nawet nie wstydzą się gościa. Przy świecy zdejmują wszystek odziewek i dopiero tak nago w ową szafę włażą spać. Kiedyśmy im mówili, że to tak szpetnie, powiadają, że koszula i inszy ubiór powinna też, przynajmniej w nocy, mieć swoją ochronę, a do tego, po co robaki, pchły brać ze sobą na nocleg do łóżka i dać im się kąsać, mając od nich w smacznym spaniu przeszkodę. Strawa ich ucieszna bardzo, bo rzadko co ciepłego jedzą, na cały tydzień różne potrawy w kupie uwarzywszy, tak na zimno tego po kęsie zażywają. Wołu, wieprza albo barana kiedy zabiją, to najmniejszej krople krwie nie zepsują, ale ją wytoczą w naczynie. Namieszawszy w to krup jęczmiennych albo tatarczanych, kiszki owego bydlęcia tym nadzieją i razem w kotle uwarzą. I tak na stole stawiają, przy kożdym obiedzie i mają za wielki specyjał i mnie częstowano tym do uprzykrzenia. A żem powiedział, że się Polakom tego jeść nie godzi, bo by nam psi nieprzyjaciółmi byli, gdyż to ich potrawa. Materiał zrealizowany w ramach projektu „Opracowanie i wdrożenie kompleksowego systemu pracy z uczniem zdolnym” współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Pierwsi barokowi literaci
Twórcami polskiego wczesnego baroku byli m.in. Mikołaj Sęp Szarzyński i Daniel Naborowski – przedstawiciele poezji metafizycznej.
Maciej Kazimierz Sarbiewski zdobył sławę w Europie, a Samuel Twardowski tworzył m.in. utwory łączące motywy mitologiczne i biblijne.
Z kolei Piotr Skarga pisał dzieła związane z kontrreformacją, znany z Kazań sejmowych.
W ogniu wojny i cieniu kontrreformacji
Barok dojrzały w Polsce
Barok dojrzały (1632–1696) rozwijał się pod wpływem sarmatyzmu i wojen XVII w., co wpłynęło na tematykę i formę literatury. Dominowały utwory religijne, polityczne i panegiryki, często z makaronizmami.
Wzrosła rola kontrreformacji – ograniczano prawa innowierców (m.in. wygnanie arian w 1658 r.), co ukształtowało model szlachcica‑katolika. Duże znaczenie miała edukacja jezuitów i cenzura kościelna, przez co literatura religijna dominowała.
Zapoznaj się z architekturą uczelni jezuickich, a następnie wykonaj poniższe polecenie
Na podstawie architektury przedstawionych budowli wskaż cechy uczelni jezuickich, które świadczyłyby o ich dominującej roli w staropolskiej edukacji.
Pisarze tzw. polskiego baroku
Twórczością zajmowała się głównie szlachta. Do ważnych autorów należeli m.in. Wacław Potocki (autor Wojny chocimskiej), Jan Andrzej Morsztyn (poezja dworska, erotyki) oraz Stanisław Herakliusz Lubomirski. Tematyka często dotyczyła polityki i życia szlachty.
Ważnymi autorami byli także Andrzej Maksymilian Fredro oraz Wespazjan Kochowski, który rozwijał ideę mesjanizmu i sarmatyzmu.
Pamiętnikarze i miłośnicy pisania listów
W XVII w. popularne stało się pisanie pamiętników jako źródła wiedzy o epoce. Najważniejszym przykładem są pamiętniki Jan Chryzostom Pasek.
Audiobook- Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska
Zapoznaj się z fragmentem źródła dotyczącym okresu, w którym Pasek służył w oddziałach Stefana Czarnieckiego, i wykonaj polecenia.
Podaj, do jakich wydarzeń historycznych nawiązują cytowane fragmenty Pamiętników.
W epoce baroku rozwijała się także epistolografia (pisanie listów) o różnorodnej tematyce – od polityki po życie codzienne. Szczególnie ceniono listy prywatne, np. korespondencję Jan III Sobieski do jego żony Maria Kazimiera d’Arquien.
Sarmatyzm, czyli co?
Sarmatyzmem nazywamy formację kulturową, która wykształciła się w XVI w. i przetrwała do upadku polskiej państwowości w wieku XVIII. Narodziny sarmatyzmu miały bezpośredni związek ze zjawiskiem ogólnoeuropejskim, jakim było poszukiwanie pradawnych przodków. W przypadku Rzeczypospolitej już u schyłku średniowiecza kronikarz Jan Długosz pisał: „tak Rusinów, jak i Polaków nazywano Sarmatami”. Popularyzatorami mitu sarmackiego byli później m.in. Maciej Miechowita, który w 1517 r. wydał Traktat o dwóch Sarmacjach, azjatyckiej i europejskiej, i o tym, co się w nich znajduje, Marcin Bielski (Kronika wszystkiego świata, 1551 r.) czy Marcin Kromer (O pochodzeniu i czynach Polaków ksiąg trzydzieści, 1555 r.). Swoje wywody oparli oni na ustaleniach rzymskich geografów, którzy Sarmacją nazwali część wschodniej i północno‑wschodniej Europy. Polska szlachta szybko utwierdziła się w przekonaniu, że pochodziła od bitnych Sarmatów ‒ starożytnego ludu zamieszkującego niegdyś między Dolną Wołgą a Donem (na terenie dzisiejszej Ukrainy).
Trenuj i ćwicz
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie wskaż, które stwierdzenia w zamieszczonej niżej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wskaż, które stwierdzenia w zamieszczonej niżej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Transakcja [przebieg] wojny chocimskiejGdzie Osman cesarz turecki wszytkie państw swoich z Afryki, z Azji i z Europy na Polaki zgromadziwszy siły, za łaską Najwyższego Pana, roztropnością czułych opatrznych wodzów a dzielnością rycerstwa polskiego, spadł z imprezyIndeks górny 11 swojej i straciwszy sto tysięcy ludzi, część w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, ingloriusIndeks górny 22 wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob.
Z różnych jako manuskryptów i diaryuszów, tak z relacyj ludzi starych, którzy tam byli praesentesIndeks górny 33, zebrana, ale osobliwie z tradycyi Jw. Jm. Pana Jakóba Sobieskiego, od stanu rycerskiego w tej ekspedycyi komisarza a potym kasztelana krakowskiego, z łacińskiego na polskie dostatecznie dla nieśmiertelnej narodu polskiego sławy wierszem przetłomaczona.
Roku pańskiego 1670 dnia Decembra ostatniego.Indeks górny 1 Indeks górny koniec1 impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie
Indeks górny 2 Indeks górny koniec2 inglorius (łac.) — niesławny
Indeks górny 3 Indeks górny koniec3 praesentes (łac.) — obecniŹródło: Wacław Potocki, Transakcja [przebieg] wojny chocimskiej, dostępny w internecie: wolnelektury.pl.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.
Psalm XXXII, Psalmodia polskaNa wyjściu wójsk polskich z Węgier, posiłków chrześciańskich domu rakuskiego, przeciw narodowi grubemu.
Stała się pomoc sąsiedzka utwierdzeniem tronu zachodniego, a szabla ratujących Sarmatów, odwetowaniem państw winorodnej Panonii. […]
Od oblicza pańskiego wzruszyła się ziemia; od oblicza Boga Jakubowego.
Ten uczynił z niedostępnych Beskid amfiteatrum i na niedostępnych skałach wystawił złamanego Otomana widowisko.
Ten Pan chciał mieć, aby okropne, Polskę z Węgrami dzielące Alpes, mostem się stały; aby przez nie wspaniały tryumfator do ojczyzny przechodził.
Dla tego wśród twardej zimy wyniosłe po górach zielenieją drzewa; chcąc aby z obronionych sąsiadów, na królewską głowę uwiły wieniec.
Układa się w ostrokończatą Krępak piramidę, na której by wiecznotrwałym stylem odrysowano sławne imię niezwyciężonego monarchy […].Źródło: Wespazjan Kochowski, Psalm XXXII, Psalmodia polska, dostępny w internecie: wolnelektury.pl.
Słownik
wyznawca arianizmu – kierunku w teologii chrześcijańskiej zapoczątkowanego przez kapłana Ariusza w IV w. w Aleksandrii, odrodzonego w okresie reformacji; inaczej: brat polski, socynianin, antytrynitariusz; arianie przede wszystkim odrzucali dogmat Trójcy Świętej, twierdząc, że Syn‑Logos nie jest bogiem, a jedynie pierwszym i najdoskonalszym stworzeniem Boga‑Ojca, i że Duch Święty powstał za sprawą Syna
(łac. bannitus - skazany na wygnanie) kara obejmująca wykluczenie ze środowiska, wygnanie z kraju i pozbawienie praw obywatelskich
(z gr. epos − słowo) dłuższy utwór literacki nawiązujący do wzorów antycznych, który wychwala czyny bohaterów narodowych; jego tłem są często wydarzenia znane z historii, mity lub legendy
(z łac. contra – przeciw + reformatio – przekształcenie) ruch w Kościele katolickim zapoczątkowany przez sobór trydencki, będący reakcją na reformację i dążący do wewnętrznej naprawy Kościoła; jej realizatorzy dbali o wykształcenie i moralność duchownych oraz szerzyli nauki katechizmu i nawoływali wiernych do wzmożonej pobożności
(z gr. ksenos – obcy + phobos – strach) niechęć, wrogość, lęk wobec obcych
(z łac. conversio – odwrócenie) zmiana wyznania
(franc. macaronisme, wł. maccheroni − makaron) obcy, zwykle łaciński wyraz lub zwrot wpleciony do tekstu w danym języku ojczystym
(łac. metaphysica) filozoficzna nauka; rozważania na tematy wykraczające poza doświadczenie; poznanie istoty rzeczy i zasad bytu; rozważania nad tym co niepoznawalne i tajemnicze; niedostępne dla zmysłów; rzeczy trudne do zrozumienia
(z gr. poiema – utwór) dłuższy utwór poetycki (wierszowany) o charakterze epickim lub lirycznym, zwykle dotyczący poważnych tematów
(z łac. panegyricus, gr. panegyrikos – uroczysty, pochwalny) utwór literacki wychwalający (często przesadnie) osoby, czyny lub wydarzenia
(gr.), sztuka wygłaszania mów; teoria wymowy, a dawniej również przedmiot nauczania, w ramach którego uczniowie kształtowali umiejętność doboru słów, konstruowania zdań oraz posługiwania się przekonywującymi argumentami i figurami retorycznymi
ideologia, obyczaje i styl życia polskiej szlachty od schyłku XVI do połowy XVIII w.; opierał się na tzw. micie sarmackim, według którego fragment Rzeczypospolitej był częścią starożytnej Sarmacji, a stan szlachecki wywodził się z zamieszkujących te tereny bitnego ludu Sarmatów; rozkwit kultury sarmackiej przypadł na epokę baroku, przejawiała się ona w szlacheckiej dumie ze starożytnych korzeni, ożywiała mocarstwowe zapędy i propagowała ideał mężnego szlachcica‑rycerza, przywiązanego do swoich wolności i przywilejów, promowała także ideał szlachcica‑ziemianina, który wojaczkę zamienia na obowiązki gospodarskie; sarmatyzm zakładał również pełną barokowych rytuałów religijność i umacniał przekonanie o Polsce jako „przedmurzu chrześcijaństwa”, broniącego Europę przed zalewem niewiernych; sarmaci byli pewni siebie i zwykle stawiali się ponad inne narody, z zasady żywiąc niechęć do wszelkich nowinek z zagranicy
(łac., las rzeczy) prywatne księgi szlacheckie, w których zapisywano wszystko, co autorowi wydawało się ważne lub interesujące: wiadomości publiczne, dokumenty prawne, fragmenty pism politycznych i mów, informacje na temat rodziny i przyjaciół, utwory literackie (własne i innych), dowcipne historie czy przepisy kulinarne
Towarzystwo Jezusowe (łac. Societas Iesu), katolicki zakon męski założony w 1534 r. przez św. Ignacego Loyolę w Paryżu; celem Towarzystwa było wspieranie Kościoła rzymskokatolickiego poprzez pracę oświatową i misyjną; w wyniku narastającej krytyki ze strony filozofów oświecenia oraz konfliktów między władcami europejskimi a jezuitami papież Klemens XIV rozwiązał zakon w 1773 r.; został on przywrócony na początku XIX w. przez papieża Piusa VII
określenie używane w odniesieniu do przywilejów i swobód, jakimi cieszyła się szlachta w Rzeczypospolitej od XVI do XVIII w., do najważniejszych należały: formalna równość wobec prawa w obrębie stanu szlacheckiego, nietykalność osobista (zakaz więzienia bez wyroku sądowego), realny udział w rządach (konstytucja Nihil novi, która zakazała królowi uchwalania nowych praw bez zgody izby poselskiej i senatu; liberum veto, czyli prawo każdego z posłów do zerwania obrad sejmu; elekcja viritim – wybór króla z udziałem całej szlachty)