Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Pierwsze wolne elekcje
Z Siedmiogrodu do Rzeczypospolitej. Panowanie Stefana Batorego
Po kilku miesiącach rządów, w czerwcu 1574 r., Henryk Walezy wyjechał do Francji, aby objąć tron po swoim zmarłym bezpotomnie bracie, Karolu IX. Polacy i Litwini początkowo liczyli, że Walezjusz wróci nad Wisłę, jednak były to płonne nadzieje. W połowie następnego roku prymas ogłosił bezkrólewie. Szlachta nie była zgodna w kwestii wyboru nowego króla, ale ostatecznie władzę objęli Anna Jagiellonka i Stefan Batory, książę Siedmiogrodu. Chociaż królowa próbowała wywierać wpływ na sprawy państwowe, w praktyce to Stefan odgrywał pierwszorzędną rolę w państwie.
Sprawdzisz, o co toczyły spory Gdańsk i Rzeczpospolita.
Opiszesz, w jaki sposób Rzeczpospolita wygrała wojnę z Rosją.
Wyjaśnisz, w jakich okolicznościach polski król przestał być najwyższym sędzią w państwie.
Kobieta - król Polski?
Szlachta ogłosiła Annę Jagiellonkę królem Polski pod koniec 1575 r. W kolejnym roku w katedrze na Wawelu odbyły się jej zaślubiny z księciem Siedmiogrodu Stefanem Batorym oraz ich koronacja. Kariera kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego osiągnęła swój szczyt w okresie panowania Anny i Stefana. Zapoznaj się z prezentacją i wykonaj polecenia.
Anna Jagiellonka, córka Bony Sforzy i Zygmunta Starego, przyszła na świat 18 października 1523 r. w Krakowie. Wychowała się na dworze i otrzymała staranne wykształcenie, jednak rodzice faworyzowali swoje najstarsze dzieci: Zygmunta Augusta i Izabelę. Anna pozostawała niezamężna aż do 1576 r. Częściowo była to wina rodziców, którzy nie wykazali się wystarczającą determinacją w poszukiwaniach odpowiedniego kandydata na zięcia. Do staropanieństwa Jagiellonki przyczyniła się też przylepiona jej przez ówczesnych etykietka nudnej i brzydkiej.
Po śmierci Zygmunta Starego Anna i jej matka opowiedziały się przeciwko małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. W 1548 r. opuściły Kraków i udały się na Mazowsze. Sytuacja materialna Anny stała się szczególnie trudna po tym, jak w 1556 r. Bona wyjechała z Polski. Stosunki królewny z dworem systematycznie się pogarszały. Zygmunt August opierał wówczas swoje rządy na współpracy z ludźmi, którym przewodniczyli bracia Mniszchowie i biskup Piotr Myszkowski. Wśród zwolenników władcy znajdował się również Jan Zamoyski, od 1565 r. królewski sekretarz.
Gdy latem 1572 r. zmarł Zygmunt August, prawie pięćdziesięcioletnia Anna, jako jedyna dziedziczka rodu, nie tylko miała przejąć pokaźny majątek, ale też zyskała na znaczeniu w życiu publicznym. Szlachta określała ją mianem infantki (córki królewskiej).
Podczas pierwszej wolnej elekcji w 1573 r. Anna popierała początkowo syna cesarza Maksymiliana II, Ernesta. Po pewnym czasie Jan Zamoyski zaproponował jej małżeństwo z innym kandydatem, młodym i przystojnym Henrykiem Walezym. Anna obdarzyła poparciem Francuza i ostatecznie to on został wybrany na króla Rzeczypospolitej. Nie miał jednak zamiaru wiązać się z dużo starszą od siebie kobietą i unikał Anny. Dodatkowo, najprawdopodobniej nieświadomie, zezwolił Zamoyskiemu przejąć będące w dyspozycji królewny starostwo knyszyńskie. Walezjusz nie cofnął swojej decyzji, a po kilku miesiącach rządów opuścił Polskę, aby objąć władzę we Francji.
Pod koniec 1575 r. senatorowie wybrali na króla cesarza Maksymiliana II, jednak szlachta, z inicjatywy Jana Zamoyskiego, dokonała drugiej elekcji i ogłosiła królem Polski Annę. Zaproponowała jej małżeństwo ze Stefanem Batorym, księciem Siedmiogrodu. Jagiellonka chętnie przystała na tę propozycję. Maksymilian II nie podjął walki o władzę i 1 maja 1576 r. Anna i Stefan wzięli ślub w katedrze na Wawelu, a następnie zostali koronowani na władców Rzeczypospolitej.
Anna Jagiellonka i Stefan Batory nie tworzyli udanego małżeństwa. Król był młodszy od królowej o 10 lat, a na dodatek para porozumiewała się przez tłumacza. Ponadto Batory większość czasu spędzał na prowadzeniu wojen i na polowaniach. Anna i Stefan szybko przestali dzielić małżeńskie łoże.
W teorii Anna współrządziła, jednak w praktyce nie miała wpływu na decyzje państwowe. Królowa współpracowała z wrogami Batorego i jego najbliższego doradcy Jana Zamoyskiego, od 1578 r. kanclerza wielkiego koronnego i od 1581 r. hetmana wielkiego koronnego.
Odsunięta od najważniejszych spraw, Anna zajęła się przebudową rezydencji w Ujazdowie, Łobzowie i Warszawie oraz zainicjowała budowę mostu w Warszawie. Odzyskała też należne procenty (bez kapitału) od sum pożyczonych przez Bonę władcy Hiszpanii Filipowi II. Była zagorzałą przeciwniczką reformacji na Mazowszu i popierała jezuitów. W tej kwestii zgadzała się z mężem, który w Kościele katolickim upatrywał podpory swojego panowania. Anna utrzymywała kontakt z ks. Piotrem Skargą, pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej, którą ufundował Batory. W 1579 r. Skarga zadedykował królowej swoje Żywoty świętych.
Kiedy w 1586 r. zmarł Stefan Batory, Anna usunęła się w cień, zrzekła się tytułu królewskiego i poparła kandydaturę swojego siostrzeńca, Zygmunta Wazy. Nie szczędziła obietnic i pieniędzy, aby zdobyć poparcie szlachty dla szwedzkiej kandydatury. Z pomocą Zygmuntowi przyszedł także Jan Zamoyski, który w 1588 r. w bitwie pod Byczyną pokonał siły popierające kandydata Habsburgów, arcyksięcia austriackiego Maksymiliana III Habsburga.
Anna Jagiellonka nie nawiązała bliższej relacji z Zygmuntem III Wazą, chociaż początkowo liczyła, że będzie miała wpływ na podejmowane przez niego decyzje. Ostatnie lata życia spędziła głównie w Warszawie i Ujazdowie. Zmarła 9 września 1596 r.
Chociaż Jan Zamoyski początkowo popierał Zygmunta III, po jego koronacji przeszedł do opozycji. Walczył z absolutystycznymi zapędami króla oraz jego dążeniami do zawiązania współpracy z Habsburgami w celu odzyskania tronu szwedzkiego. Zamoyski miał za złe władcy, że kieruje się on w swojej polityce własnymi interesami dynastycznymi, a nie dobrem Rzeczypospolitej. Nigdy nie przeszedł na stronę Zygmunta III. Zmarł w 1605 r.
Opisz rolę, jaką odegrała Anna Jagiellonka w życiu politycznym Rzeczpospolitej. Scharakteryzuj jej relacje z Janem Zamoyskim.
Podaj, którą z kolei kobietą z tytułem króla Polski została Anna Jagiellonka. Jak myślisz, dlaczego szlachta zdecydowała się nadać jej ten tytuł?
Burzliwa elekcja
Sejm konwokacyjny zebrał się w październiku 1575 roku. Szlachta w krótkim czasie musiała podjąć decyzję, na kogo odda swój głos − elekcja miała się odbyć już w grudniu tamtego roku. Podczas bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta cesarz Maksymilian II Habsburg wysunął kandydaturę swojego syna Ernesta, a tym razem sam postanowił ubiegać się o tron Rzeczypospolitej. Do rywalizacji z Habsburgiem stanęli syn Iwana IV Groźnego, carewicz Fiodor, król szwedzki Jan III Waza oraz książę Siedmiogrodu Stefan Batory.
W grudniu 1575 r. senatorowie, bez porozumienia ze szlachtą, wybrali na króla Maksymiliana II, co oburzyło zebranych na polach elekcyjnych wyborców. Sprzeciwili się oni oddaniu władzy cesarzowi, ale magnaci nie chcieli słyszeć o innym kandydacie. Rozwiązaniem patowej sytuacji okazał się pomysł Jana Zamoyskiego, który zaproponował, by królem ogłoszono Annę Jagiellonkę, córkę Zygmunta Starego i Bony Sforzy, siostrę Zygmunta II Augusta. Plan zakładał jak najszybsze jej zaślubiny ze Stefanem Batorym i wspólną koronację. Duża część szlachty zareagowała z entuzjazmem, ponieważ korona miała przypaść osobie należącej do dynastii, która rządziła Rzecząpospolitą przez niemal dwieście lat. Senatorowie wciąż deklarowali poparcie dla cesarza, jednak Maksymilian II nie zdecydował się na interwencję zbrojną. Ponadto jego przeciwnicy wykazali się determinacją. Już w lutym 1576 r. szlachta wysłała poselstwo na Węgry, aby przedstawić Batoremu treść Artykułów henrykowskich i pacta conventa. Książę zaprzysiągł je bez wahania. W kwietniu był już w Krakowie, poślubił Annę Jagiellonkę i przyjął koronę.
Wojna z Gdańskiem
Od pierwszych dni panowania Stefan Batory usiłował zdobyć szerokie zaufanie obywateli, zwłaszcza senatorów, którzy byli mu przeciwni w czasie elekcji. Zabiegał też o przychylność miast pruskich, które początkowo skłaniały się ku kandydaturze Maksymiliana II. Udało mu się przekonać do siebie wszystkie ośrodki z wyjątkiem Gdańska. Miasto wystąpiło przeciwko Batoremu, ponieważ łączyły go silne kontakty handlowe z Habsburgami, ale przede wszystkim liczyło na to, że wymusi na nowo wybranym władcy obietnicę anulowania Statutów Karnkowskiego. Król postanowił stłumić protest gdańszczan siłą. Najpierw nakazał aresztowanie posłów z Gdańska, a następnie zarządził konfiskatę dóbr należących do obywateli miasta i przekierował niemal cały polski handel do pobliskiego Elbląga. Gdańszczanie nie podporządkowali się władcy i zwrócili się o pomoc do Danii, która wsparła ich swoją flotą. Na morzu wojska królewskie nie miały szans, a i oblężenie miasta zakończyło się niepowodzeniem. Rzeczpospolita odniosła jedynie sukces w bitwie lądowej pod Lubieszowem. Pod koniec 1577 r. obie strony przystały na ugodę. Gdańsk ukorzył się przed królem, wypłacił odszkodowanie Rzeczypospolitej oraz sfinansował odbudowę katedry oliwskiej, natomiast Batory zobowiązał się do rozwiązania sprawy Statutów Karnkowskiego. Zniesiono je po kilku latach, na sejmie 1585 roku.
Wojna z Rosją
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia (z osobnym temacie znajdziesz szczegółowe informacje o wojnie Stefana Batorego z Rosją - patrz: „Batory pod Pskowem”)
Wyjaśnij, dlaczego Stefan Batory prowadził wojnę na terenie Rosji.
Napisz, jakie zobowiązania wypełnił Stefan Batory wygrywając wojne z Rosją.
Sprawy krajowe
Szlachta sfinansowała wyprawy wojenne przeciwko Rosji, jednak nie tylko chęć odbicia Inflant z rąk wroga ją do tego skłoniła. W zamian król zgodził się na reformę sądownictwa, która pozbawiła go statusu najwyższego sędziego w państwie. Kompetencje sądu królewskiego dla Korony przejął bowiem Trybunał Główny Koronny, utworzony w 1578 r., a dla Litwy powstały trzy lata później Trybunał Wielki Litewski. Trybunały składały się z szlachciców wybieranych przez sejmiki deputackie, rozpatrywały apelacje (odwołania) od sądów grodzkich, ziemskich i podkomorskich. Sądy królewskie, odbywające się na sejmach, nie były w stanie rozstrzygnąć wszystkich spływających do nich spraw i procesy ciągnęły się latami, dlatego utworzenie trybunałów usprawniło działanie sądownictwa. Jednocześnie osłabła władza królewska, która utraciła część swoich uprawnień na rzecz szlachty.
Zwycięstwa Batorego w wojnie z Rosją pozytywnie wpłynęły na jego wizerunek jako monarchy, zwłaszcza na arenie międzynarodowej. Król umocnił swoje poparcie wśród katolików na Litwie, przekształcając wileńskie kolegium jezuickie w uniwersytet − Akademię Wileńską. Jednocześnie szlachta sceptycznie podchodziła do proponowanych przez króla zmian w regulaminie elekcji, obawiając się, że doprowadzą one do osadzenia na tronie jego krewnych. W czasie panowania Batorego na niezwykle wpływowego człowieka w państwie wyrósł kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. W 1584 r. doszło do wielkiej awantury między zwolennikami i przeciwnikami Zamoyskiego za sprawą jego decyzji o skazaniu na śmierć Samuela Zborowskiego. Od 1574 r. na Zborowskim ciążyła banicja za zabójstwo Andrzeja Wapowskiego, jednak pojawiał się on w kraju, pustosząc majątki, w tym te należące do Zamoyskiego. Dodatkowo banita spiskował przeciwko królowi z Habsburgami, a znajdujące się pod jego komendą oddziały kozackie atakowały tereny tureckie, co groziło odwetem ze strony sułtana. Zamoyski nakazał aresztowanie Zborowskiego, gdy ten przebywał w Małopolsce, i uzyskał zgodę króla na skazanie go na śmierć. Bracia Samuela Zborowskiego uważali jego śmierć za morderstwo polityczne i złożyli skargę na sejmie w 1585 r., jednak została ona odrzucona. Wiele osób utożsamiało wyrok z prywatną zemstą Zamoyskiego na Zborowskim, z eliminacją groźnego przeciwnika politycznego. Samego króla oskarżono o tyranię, ponieważ zgodził się na bezprawne aresztowanie szlachcica w jego domu i wydał zgodę na egzekucję. Takie zarzuty Batory usłyszał jeszcze na sejmie 1586 r. W tym samym roku król zmarł, a Anna Jagiellonka zrzekła się praw do korony i poparła kandydaturę swojego siostrzeńca, królewicza Zygmunta. W ten sposób w Rzeczypospolitej rozpoczęła się epoka Wazów.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z poniższym drzewem genealogicznym Zygmunta Starego, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z opisem drzewa genealogicznego Zygmunta Starego, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na jego podstawie zaznacz zdania prawdziwe.
Instrukcja posłom na sejmiki powiatowe, z Włocławka 1 kwietnia [1577]Z wielkim żalem Jego Królewska Mość, nasz miłościwy Pan, używać raczy tej wszystkiej sprawy, która się już od niemałego czasu wiedzie z Gdańszczany, ludźmi zuchwałymi, a wszystkiej Rzeczypospolitej korony i Jego K Mci przeciwniki i nieprzyjaciołmi jawnemi. [...]
Bo gdy im od Jego K. Mci miejsce ku rokowaniu i posłaniu posłów pozwolone było, […] oni tym więcej żołnierzy tak konnych, jako pieszych, a wszystko obcych do miasta podali, zbuntowali, wszelakimi dostatki opatrzyli, a prawie już na płacz i pokój wystawili. Jakoż nie mało majętności i dworów szlacheckich sobie przyległych splondrowali, klasztor Oliwę jeden zacny a dawny klejnot nadania Panów Polskich, którzy i Gdańsk fundowali, do gruntu zburzyli, nie chcąc i Polskiego imienia tam zostawić […] wszędy się skarżą na krzywdy a uciski swe […], a te nic innego nie są jedno powinność ich przeciw Panu i Rzeczypospolitej, co zowiemy regalia, gdzie proszą aby to było z nich prze pieniądze, które Królowi Jmci […] podawali, zniesiono, to jest aby wszystka zwierzchność imienia albo imperium Polskiego z tamtego miejsca było złożona, a między niemi to mianowicie było, aby rzeczy postanowione o Gdańsku na sejmiech walnych zniesione były, żadne apelacje z Gdańska nie szły, czem się pokazuje zwierzchność Korony nad tem miastem, żeby Król tam nigdy nie wjeżdżał, jedno we dwuset koni, żeby Król i Korona do portu nie miała nic, i ludzi swych na morzu nie miewali […];
radziby się komu innemu w moc podali […]. Będąc pod posłuszeństwem koronnem, zbogaciwszy się, a prawie jako wieprze utuczywszy, z majętności jej Pany się poczynili […] jako chcieli przedawali do ludzi na świat, jako rozumieli, z najlepszym pożytkiem swym a szkodą i wieczną sromotą naszą.
Źródło: Instrukcja posłom na sejmiki powiatowe, z Włocławka 1 kwietnia [1577], [w:] Sprawy wojenne króla Stefana Batorego: dyjaryjusze, relacye, listy i akta z lat 1576–1586, red. I. Polkowski, Kraków 1887, s. 67–71.
Przeanalizuj poniższe źródła i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źrodło A
Źródło B
W grudniu [1577 r.] polski król uległ i przy mediacji niemieckich książąt Brandenburgii i Saksonii zawarł porozumienie z Gdańskiem. Władze gdańskie zobowiązały się do złożenia hołdu Stefanowi Batoremu oraz zapłacenia kontrybucji w wysokości 200 tysięcy złotych królowi oraz 20 tysięcy klasztorowi oliwskiemu. W zamian za to zniesiono wszelkie restrykcje gospodarcze nałożone na miasto w czasie wojny. Statuty Karnkowskiego zostały ostatecznie uchylone podczas sejmu w roku 1585, dzięki czemu Gdańsk odzyskał pełnię praw i wolności, czyniących to miasto uprzywilejowanym w stosunku do innych miast Rzeczypospolitej.
Źródło: Fragment hasła „Wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem”, tekst dostępny online: wikipedia.org.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Uniwersał JKMści o wybraniu piechoty w dobrach królewskich, Lwów 11 lipca 1578Tedy już […] posyłamy Urodzonego N. do województwa N. do ułożenia takowych pieszych, a to tym sposobem: że we wsiach naszych jakichkolwiek ma obrać i postanowić z każdych dwudziestu łanów jednego człowieka […]. A takowy każdy na pieszego obrany i postanowiony, od tego czasu ma być i będzie wolen od wszelkich powinności naszych, jako: czynszu, poboru, łanowego, robót, powozow, podwód, i innych […]. A żeby przez to ujma jaka w pożytkach naszych i Rzeczypospolitej nie była, tedy za tego jednego, ze dwudziestu na pieszego obranego, drudzy dziewiętnaście onera [ciężary] zastępować i odprawować będą powinni.
Źródło: Uniwersał JKMści o wybraniu piechoty w dobrach królewskich, Lwów 11 lipca 1578, [w:] Sprawy wojenne króla Stefana Batorego: dyjaryjusze, relacye, listy i akta z lat 1576–1586, red. I. Polkowski, Kraków 1887, s. 117.
Słownik
(z łac. bannitio – wygnanie) wygnanie z kraju i pozbawienie praw obywatelskich
formacja wojskowa złożona z chłopów mieszkających w dobrach królewskich, utworzona przez Stefana Batorego w Koronie (1578) i na Litwie (1592); z każdych 20 łanów do służby wojskowej stawiał się 1 piechur, a na jego wyposażenie składali się mieszkańcy majątku, mieli oni także doglądać gospodarstwa, podczas gdy ochotnik odbywał służbę; oddziały te miały zwiększyć potencjał militarny Rzeczypospolitej, jednak piechota wybraniecka nigdy nie przekroczyła 2300 żołnierzy
w okresie staropolskim jedne z ważniejszych sądów dla szlachty; trafiały tu sprawy z artykułów grodzkich (zgwałcenie kobiety, rozbój na drodze publicznej, podpalenie, zbrojny najazd na domostwo) i sprawy szlachty nieosiadłej; orzekał sędzia wyznaczony przez starostę
w okresie staropolskim sądy, w których orzekano w sprawach o rozgraniczenie dóbr szlacheckich; sprawował je podkomorzy lub wyznaczony przez niego komornik
w okresie staropolskim sądy dla szlachty osiadłej w danej ziemi; wchodzących w jego skład sędziego, podsędka i pisarza wybierał sejmik ziemski, a mianował ich król (swoje funkcje sprawowali dożywotnio)
ustawa przyjęta przez sejm w 1570 r., która precyzowała zwierzchnie prawa króla polskiego i Rzeczypospolitej w Gdańsku i na morzu; ograniczały samodzielność gdańskiej rady i dawały duże kompetencje polskiemu władcy (nakładanie embarga na handel morski, zwiększenie kompetencji sądowniczych), dlatego Gdańsk dążył do ich anulowania, co mu się ostatecznie udało na mocy ugody ze Stefanem Batorym w 1577 r.
sejmiki, które wybierały deputatów (przedstawicieli) szlacheckich do Trybunału Koronnego (od 1581) i Trybunału Litewskiego (od 1581)