Analiza i interpretacja tekstu literackiego: jak pisano o miłości? Do trupa Jana Andrzeja Morsztyna 

 W tej części materiału przećwiczysz umiejętność pisania prac pisemnych z języka polskiego. Podczas sprawdzianów i egzaminów największą trudność sprawia uczniowi podejmowanie samodzielnej analizy tekstu będącej podstawą do dalszej interpretacji. Dowiesz się, na co warto zwrócić uwagę, by zrozumieć tekst literacki, a nastepnie napisać pracę argumentacyjną będącą próbą jego interpretacji.

R13HOOCV8L18O1

Obraz przedstawia portret dwóch osób. Po lewej stronie znajduje się siedzący, dojrzały mężczyzna. Wspiera prawą rękę na lasce. Jego włosy są długie, kręcone, sięgają poniżej ramion. Mężczyzna ubrany jest w wysokie buty z cholewami, obcisłe spodnie, luźny, wykwintny surdut, spod którego wystaje koszula z ozdobnymi mankietami. Mężczyzna trzyma lewą ręką lewą dłoń siedzącej po jego lewej stronie kobiety. Ma ona jasne, upięte na głowie włosy, owalną twarz i jasną cerę. Ubrana jest w wykwintną, długą suknię. Jej prawe ramię i plecy są okryte błyszczącą, duża chustą. Kobieta trzyma w podniesionej, prawej ręce bukiet gałęzi z niewielkimi owocami.

Jan Andrzej Morsztyn realizując założenia marinizmumarinizmmarinizmu na gruncie polskim, osiągnął absolutne mistrzostwo. XIX wieczni teoretycy literatury zarzucali poecie emocjonalny chłód, natomiast krytycy XX wieku odkrywali w nim absolutnego wirtuoza słowa, a nawet protoplastę poezji lingwistycznej. W czasach baroku literackie eksperymenty Morsztyna budziły kontrowersje – jednym z takich utworów był napisany w roku 1646 sonet Do trupa. Podobno twórca miał nawet wątpliwości, czy umieścić go w swoim najważniejszym zbiorze Lutnia. W wierszu tym odnajdujemy wszystkie motywy i środki literackie typowe dla nurtu poezji dworskiej, a założenie zaszokowania czytelnika zostało spełnione w sposób doskonały – może nazbyt doskonały dla współczesnych Morsztynowi odbiorców. Konwencja marinistyczna - wymagająca dla twórcy - stawiała wysokie wymagania także czytelnikom. Dla wielu z nich sonet Do trupa był zbyt awangardowy. Koncept Morsztyna znacząco odbiegał od tradycyjnego sposobu ujmowania tematu miłości w  polskiej literaturze. Odwołanie do tematyki śmierci i przemijania nadało utworowi wymiar metafizyczny – w europejskiej literaturze baroku dworska poezja metafizyczna była wysoko cenionym, wysublimowanymwysublimowanywysublimowanym nurtem.

Jak pracować z tekstem literackim?

Rozpoczynając analizę tekstu literackiego, należy pamiętać, że:

• utwór jest całością i znaczy jako całość;

• utwór jest powiązanym systemem znaków – strukturą;

• każdy element utworu pełni określoną funkcję i jest rozpatrywany na tle całości;

• elementy utworu są funkcjonalnie powiązane i z tych powiązań wynikają znaczenia;

• najważniejsze są relacje pomiędzy poszczególnymi elementami tekstu.

Przebieg analizy zależy od indywidualnego kształtu utworu, ale można ustalić ogólne jego etapy:

uważne czytanie tekstu:

• określenie problematyki zgodne ze wskazówką interpretacyjną zawartą w temacie;

• wybór elementów pełniących zasadniczą funkcję w utworze;

właściwa analiza:

• rozpoznanie i wyodrębnienie elementów poddających się analizie, np. w liryce: sposób obrazowania, środki stylistyczne, typ monologu lirycznego, itp.;

• odnalezienie zależności pomiędzy wyodrębnionymi składnikami: wzajemnej hierarchii i funkcji tych elementów;

interpretacja utworu:

• sformułowanie wniosków na podstawie analizy utworu;

• w zależności od polecenia zawartego w temacie – usytuowanie utworu w kontekstach: prądu artystycznego, konwencji i tradycji literackich, gatunku, biografii i twórczości autora.

1. Wstępne rozpoznanie całości:

• poszukiwania nadrzędnego sensu utworu, sprecyzowanie zakresu owych poszukiwań;

• sformułowanie wstępnej hipotezy interpretacyjnej.

Sonet opisuje sytuację zakochanego. Podmiot liryczny porównuje siebie do trupa, a nieszczęśliwą miłość do śmierci.

2. Nadawca – adresat:

kto do kogo mówi:

• kreacja podmiotu lirycznego („ja” liryczne);

• konstrukcja adresata monologu („ty” liryczne);

• relacje między podmiotem a adresatem: dystans (ja – ty; ja – wy); identyfikacja (my, ja – my).

W samym tytule sonetu zawarty jest już zwrot do adresata. W całym utworze podmiot liryczny kieruje swoje słowa do trupa.

w jakiej sytuacji:

• sytuacja liryczna (okoliczności wypowiedzi, uwarunkowania sytuacyjne);

• rodzaj liryki (bezpośrednia, pośrednia, wyznania, itp.).

Wiersz Do trupa, napisany w formie monologu, należy do liryki bezpośredniej. Podmiot zwraca się do tytułowego trupa, szukając analogii między swoimi cierpieniami miłosnymi a stanem śmierci. Ostatecznie zaprzecza jednak temu podobieństwu i wykazuje, że jego miłość jest gorsza od śmierci, ponieważ nadal czuje i cierpi.

3. Ukształtowanie wypowiedzi:

jak mówi:

• konstrukcja (organizacja) wypowiedzi lirycznej (np. monolog, dialog, wyznanie);

• pozycja „ja” lirycznego (dystans, zaangażowanie, humor, ironia).

w jakim gatunku się wypowiada:

• związek pomiędzy ukształtowaniem formalnym a charakterem wypowiedzi;

• dostrzeganie funkcjonalności rozwiązania artystycznego, funkcjonalna analiza uwzględniająca znajomość konwencji oraz znaczeniotwórczą rolę zabiegów formalnych;

• opis i analiza jako podstawa uogólnień interpretacyjnych, poprawne i funkcjonalne operowanie podstawowymi pojęciami z zakresu poetyki oraz budowy języka.

Sonet Do trupa zbudowany jest z czterech strof. Dwie pierwsze mają cztery wersy, a dwie ostatnie trzy wersy, każdy z nich ma jedenaście sylab. Jest to wiersz jest sylabotoniczny. Średniówka występuje po piątej sylabie. Układ rymów: abba abba abb acc.

Utwór stanowi przykład konceptualizmu, charakterystycznego dla nurtu marinizmu. Koncept ma zaskoczyć i zaszokować odbiorcę.

Użycie licznych, połączonych ze sobą środków stylistycznych ma na celu udowodnienie tezy, że podmiot liryczny jest w podobnej sytuacji jak trup - adresat monologu lirycznego, a następnie wykazanie,  że sytuacja zakochanego jest  znacznie gorsza. Zostaje to osiągnięte poprzez paradoks, kontrast i hiperbolizacjęhiperbolahiperbolizację. Środki stylistyczne wykorzystane w utworze pozwalają dowieść, że trup znajduje się w o wiele lepszej sytuacji niż człowiek zakochany.

Wykorzystane środki stylistyczne odwołują się do popularnego w średniowieczu i baroku motywu vanitasvanitasvanitas – przekonania o nieuchronności śmierci i świadomości przemijania wszystkich rzeczy.

Przykłady środków stylistycznych i ich funkcji: 

• epitety (np. płomień skryty) – służą uwzniośleniu (hiperbolizacji) opisywanej sytuacji i podkreślenia jej metafizycznego charakteru;

• wyliczenia (Ty — strzałą śmierci, ja — strzałą miłości, / Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości, / Ty jawne świece, ja mam płomień skryty) - hiperbolizują wymowę utworu;

• elipsa (ty - strzałą śmierci, ja - strzałą miłości) – podkreśla porównanie, nadaje opisowi wymiar metafizyczny;

• kontrast (ty - strzałą śmierci, ja - strzałą miłości) - tworzy analogię pomiędzy podmiotem lirycznym i trupem;

• porównania (Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze” – ukazują różnicę między stanem podmiotu lirycznego a sytuacją adresata – trupa;

• anafory („Ty jednak milczysz, a mój język kwili, / Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze”) - hiperbolizują wymowę utworu i budują kunszt wypowiedzi;

• wtrącenie („Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem / Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.”) – zaskakuje czytelnika, buduje puentę utworu.

dominanta kompozycyjna (nadrzędna zasada organizacji utworu):

• wpływ odczytanej dominanty na przyjętą hipotezę interpretacyjną.

Sonet Do trupa zbudowany został na zasadzie antytezy. Celem było zaskoczenie czytelnika oryginalnym konceptem.

4. Temat utworu:

o czym mówi:

• uwzględnienie miejsc nacechowanych znaczeniowo (tytuł, puenta, gatunek);

• kluczowe wyrażenia i znaczące motywy kulturowe, funkcjonalne wykorzystanie przywołanych w utworze odwołań do kontekstu kulturowego (motywy, nawiązania intertekstualne).

jak wpisuje się w powszechnie obowiązujące poglądy (kontekst macierzysty).

Sonet Do trupa poświęcony jest miłości. Przedstawia duchowe cierpienia zakochanego. Utwór ukazuje charakterystyczny dla baroku metafizyczny stosunek do rzeczywistości i nawiązuje do motywu przemijania – vanitas.

5. Przywołanie właściwych kontekstów oraz sposób ich wyzyskania w odczytaniu sensu utworu:

• nawiązania przywołane w utworze bezpośrednio;

• inne układy odniesienia, które oświetlają utwór: konteksty kulturowe (filozoficzny, estetyczny, historycznoliteracki) i konteksty osobiste ucznia.

Utwór Morsztyna stanowi wyjątek na tle inspirowanej marinizmem twórczości dworskiej, w której się specjalizował. Sonet ten jest reprezentatywny dla barokowego nurtu poezji metafizycznej, podejmującej tematykę vanitas, związaną z przemijaniem człowieka i marnością wszystkich rzeczy. Polscy poeci tego nurtu (m.in. Daniel Naborowski, Mikołaj Sęp‑Szarzyński) eksponowali treści religijne, wskazywali na grzeszność ludzkiej natury. Motyw vanitas podejmowany był zarówno w literaturze, jak i w malarstwie, towarzyszyła temu bogata symbolika (czaszka, puchar, świeca, gnijące owoce itp.) Sonet wpisuje się także w nurt tzw. konceptualizmu, czyli typowego dla barokowej poezji dążenia do zaszokowania czytelnika za pomocą nietypowego pomysłu na wiersz i zaskakujących środków stylistycznych.

6. Interpretacja uogólniająca:

• wynikająca z odczytania całości teza interpretacyjna;

• sposób oceny i wartościowania.

W kolejnych strofach sonetu podmiot liryczny porównuje swoją sytuację ze śmiercią. Wskazuje na podobieństwo do tytułowego trupa, by ostatecznie stwierdzić, że jego cierpienie jest większe, ponieważ żyje i dokąd żyje będzie doświadczał miłosnej męki. Oryginalność konceptu i zastosowane środki stylistyczne czynią ten utwór przykładem konceptualistycznej poezji metafizycznej i dowodem wirtuozerii słowa J. A. Morsztyna.

Słownik