Autonomiczny układ nerwowy

Kontrola czynności niepodlegających naszej świadomości i woli to zadanie autonomicznego (wegetatywnego) układu nerwowego. Odpowiada on za regulację stanu środowiska wewnętrznego organizmu, unerwiając serce, sterując czynnością wydzielniczą gruczołów, kierując pracą mięśni gładkich przewodu pokarmowego, naczyń krwionośnych, dróg oddechowych i moczowo‑płciowych.

Budowa autonomicznego układu nerwowego

Autonomiczny układ nerwowy składa się z dwóch układów: wspólczulnego (sympatycznego) i przywspólczulnego (parasympatycznego). 

W obu tych układach wyróżnia się część ośrodkową i obwodową. Część ośrodkową tworzą ośrodki nerwowe (skupiska ciał komórek nerwowych – perikarionów). Ośrodki układu przywspółczulnego są zlokalizowane w pniu mózgu (śródmózgowiu i rdzeniu przedłużonym) i istocie szarej segmentów krzyżowych rdzenia kręgowego, natomiast ośrodki układu współczulnego w istocie szarej rdzenia kręgowego w części piersiowej i lędźwiowej.

Część obwodową stanowią zwoje nerwowezwój nerwowyzwoje nerwowe leżące w układzie współczulnym w pobliżu rdzenia kręgowego (tworzące pień współczulny) a w układzie przywspółczulnym w pobliżu narządów wykonawczych (efektorów) oraz nerwy rdzeniowe i niektóre nerwy czaszkowe. Włókna tych nerwów tworzą czuciową i ruchową drogę impulsu nerwowego.

W układzie współczulnym włókna przedzwojoweneurony przedzwojoweprzedzwojowe są krótkie (ponieważ ich zwoje znajdują się blisko rdzenia), a włókna zazwojoweneurony zazwojowezazwojowe są długie. Natomiast w układzie przywspółczulnym włókna przedzwojowe są długie (ponieważ ich zwoje znajdują się daleko od rdzenia - w pobliżu unerwianych narządów), a zazwojowe krótkie.

Zakończenia neuronów przedzwojowych układów współczulnego i przywspółczulnego oraz neuronów zazwojowych układu przywspółczulnego wydzielają neurotransmiter – acetylocholinę i stąd neurony te noszą nazwę neuronów cholinergicznych. Zakończenia neuronów zazwojowych układu współczulnego wydzielają noradrenalinę i nazywa się je neuronami adrenergicznymi.

Antagonizm układów współczulnego i przywspółczulnego

Układy współczulny i przywspółczulny wspólnie unerwiają narządy wewnętrzne, przy czym ich działanie względem siebie jest antagonistyczne (gdy jeden z nich pobudza narząd do działania, drugi spowalnia jego pracę). Przeciwstawne działanie układu współczulnego i przywspółczulnego jest jednym z najważniejszych mechanizmów utrzymania homeostazy organizmu.

R1H2QFM7O9GAH

Grafika przedstawia zależności pomiędzy układem współczulnym, a układem przywspółczulnym – ich wzajemne antagonistyczne działanie. Po lewej stronie grafiki zaprezentowano układ współczulny i odchodzące do właściwych narządów z pnia współczulnego prawego nerwy. Po stronie prawej przedstawiono układ przywspółczulny oraz odchodzące z rdzenia kręgowego do narządów nerwy. Po środku grafiki przedstawiono kolejne narządy i zależności. Układ współczulny powoduje rozszerzanie źrenicy, natomiast układ przywspółczulny warunkuje zwężanie źrenicy oka. Układ współczulny hamuje wydzielanie śliny, natomiast układ przywspółczulny pobudza wydzielanie śliny przez ślinianki. Układ współczulny powoduje rozszerzanie oskrzeli, natomiast układ przywspółczulny powoduje zwężanie oskrzeli. Układ współczulny powoduje przyspieszenie akcji serca, natomiast układ przywspółczulny powoduje zwolnienie akcji serca. Układ współczulny hamuje perystaltykę żołądka, wydzielanie żółci przez woreczek żółciowy oraz perystaltykę jelit, natomiast układ przywspółczulny pobudza perystaltykę żołądka i jelit oraz wydzielanie żółci. Układ współczulny rozluźnia pęcherz moczowy, a układ przywspółczulny doprowadza do jego skurczu.

Działanie układu współczulnego 

Układ współczulny dominuje w dzień, przygotowując organizm do zwiększonej aktywności fizycznej, a w sytuacji stresowej – mobilizując go do walki lub ucieczki. Zwiększa aktywność mózgu, ukrwienie narządów oraz ilość substratów energetycznych (tlenu i glukozy) we krwi, pobudza czynność wydzielniczą gruczołów potowych i ślinowych, wyostrza zmysły, a jednocześnie zmniejsza intensywność procesów związanych z trawieniem. W ten sposób umożliwia organizmowi podjęcie działań właściwych dla sytuacji, w której się znajduje.

Układ przywspółczulny

Utrzymujący się przez dłuższy czas stan wzmożonej aktywności narządów byłby niekorzystny dla organizmu, dlatego układ przywspółczulny wpływa na narządy tak, aby organizm mógł odbudować i zgromadzić zapasy energii. Układ przywspółczulny zmniejsza aktywność narządów pobudzonych przez nerwy układu współczulnego, a pobudza procesy trawienia i wchłaniania składników pokarmowych do krwi, stymuluje wchłanianie glukozy z krwi i odkładanie jej w postaci glikogenu w wątrobie. Umożliwia zatem relaks i odnowę organizmu: dominuje głównie w nocy, a w ciągu dnia – po posiłku oraz w czasie odpoczynku.

Podsumowanie

• Układ nerwowy autonomiczny (wegetatywny) kontroluje pracę narządów wewnętrznych niezależnie od naszej woli.

• Działa dwutorowo – jego dwie części: układ współczulny (sympatyczny) i przywspółczulny (parasympatyczny) działają przeciwstawnie, stanowiąc jeden z najważniejszych mechanizmów utrzymania równowagi wewnętrznej organizmu (homeostazy).

• Układ współczulny jest aktywny w sytuacjach stresu, wysiłku lub zagrożenia („reakcja walki lub ucieczki”). Pobudza organizm do działania, zwiększając jego wydolność, np. poprzez przyspieszenie akcji serca i oddechu, rozszerzenie oskrzeli, rozszerzenie źrenic, zahamowanie trawienia, uwalnianie glukozy z wątroby do krwi, zwężenie naczyń krwionośnych skóry, rozszerzenie naczyń w mięśniach.

• Układ przywspółczulny działa w stanie spoczynku i regeneracji – odpowiada za „odpoczynek i trawienie”. Skutki jego działania: zwolnienie pracy serca, zwężenie źrenic, pobudzenie trawienia i wydzielania śliny, rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry i narządów wewnętrznych, zwężenie oskrzeli.

• Neuroprzekaźnikiem układu współczulnego jest głównie noradrenalina. Głównym neuroprzekaźnikiem układu przywspółczulnego jest acetylocholina.

• Ośrodki układu współczulnego znajdują się w odcinku piersiowym i lędźwiowym rdzenia kręgowego, a przywspółczulnego – w pniu mózgu i odcinku krzyżowym rdzenia.

Ćwiczenia utrwalające