Barok i sarmatyzm
Barok w Rzeczypospolitej
Przyjmuje się, że barok trwał blisko 150 lat, od końca XVI do ok. połowy XVIII w. Chociaż utwory literackie powstałe w tym okresie mają wiele cech wspólnych, to dzieła wczesnobarokowe zasadniczo różnią się od tych napisanych u schyłku epoki. Zadecydowały o tym zarówno zmieniające się trendy, jak i zachodzące wówczas przeobrażenia polityczne i społeczne. Na literaturę polską dodatkowo przemożny wpływ miały konsekwencje wojen z połowy XVII w. i postępująca kontrreformacja.
Sprawdzisz, kto w epoce baroku mógł zostać pisarzem.
Wymienisz cechy charakterystyczne literatury polskiej tego okresu.
Wytłumaczysz, dlaczego polskie utwory barokowe różniły się od dzieł powstających w innych krajach europejskich.
Kulturę, obyczaje i sposób myślenia polskich szlachciców żyjących w XVII wieku poznajemy między innymi dzięki pamiętnikom, które stały się wówczas bardzo modne. Najsłynniejszym pamiętnikarzem tego okresu jest Jan Chryzostom Pasek. Był on wielkim awanturnikiem, który ciągle się procesował. Pięciokrotnie został skazany na banicję, a w 1700 r. na infamię, czyli utratę czci, dobrego imienia, majątku i ochrony prawnej. To kara orzekana wobec szlachty za najcięższe przestępstwa. Infamis mógł zostać przez każdego bezkarnie uwięziony lub zabity.
Jeśli chcesz wiedzieć, jakie wrażenie wywarła na Janie Chryzostomie Dania i jej mieszkańcy, posłuchaj nagrania 'Gołe Dunki i kaszanka'.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFKO5VP4G
Słuchowisko na podstawie Pamiętników Jana Chryzostoma Paska: Lud też w tej Danii pełen powabu, białogłowy gładkie stroją się pięknie, ale w drewnianych trzewikach chodzą, wiejskie i miastowe. Gdy po bruku w mieście idą, to taki czynią stukot co nie słychać, kiedy człowiek do człowieka mówi. Łóżka mają w ścianach zasuwane jako szafa, a pościeli tam okrutnie dużo ścielą. Nago sypiają tak jako matka urodziła i nie mają tego za żadną sromotę, rozbierając się i ubierając jedno przy drugim, a nawet nie wstydzą się gościa. Przy świecy zdejmują wszystek odziewek i dopiero tak nago w ową szafę włażą spać. Kiedyśmy im mówili, że to tak szpetnie, powiadają, że koszula i inszy ubiór powinna też, przynajmniej w nocy, mieć swoją ochronę, a do tego, po co robaki, pchły brać ze sobą na nocleg do łóżka i dać im się kąsać, mając od nich w smacznym spaniu przeszkodę. Strawa ich ucieszna bardzo, bo rzadko co ciepłego jedzą, na cały tydzień różne potrawy w kupie uwarzywszy, tak na zimno tego po kęsie zażywają. Wołu, wieprza albo barana kiedy zabiją, to najmniejszej krople krwie nie zepsują, ale ją wytoczą w naczynie. Namieszawszy w to krup jęczmiennych albo tatarczanych, kiszki owego bydlęcia tym nadzieją i razem w kotle uwarzą. I tak na stole stawiają, przy kożdym obiedzie i mają za wielki specyjał i mnie częstowano tym do uprzykrzenia. A żem powiedział, że się Polakom tego jeść nie godzi, bo by nam psi nieprzyjaciółmi byli, gdyż to ich potrawa. Materiał zrealizowany w ramach projektu „Opracowanie i wdrożenie kompleksowego systemu pracy z uczniem zdolnym” współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Pierwsi barokowi literaci
Autorami wczesnobarokowymi byli Mikołaj Sęp Sarzyński, Daniel Naborowski, jezuita Maciej Kazimierz Sarbiewski i Samuel Twardowski. Sęp Sarzyński (Rytmy abo wiersze polskie) i Naborowski (Krótkość żywota, Marność) należeli do poetów metafizycznych. Piszący po łacinie Sarbiewski zdobył sławę zarówno w kraju, jak i za granicą. Jego liryki (Lyricorum libri) można było znaleźć w bibliotekach i domach prywatnych w całej Europie. Był związany z Akademią Wileńską, na której ukończył studia, a następnie wykładał retorykę i poetykę oraz obronił doktoraty z filozofii i teologii. W 1635 r. jezuita został kaznodzieją króla Władysława IV. Z kolei na bogatej liście utworów Twardowskiego na uwagę zasługuje wydany w 1655 r. poemat Nadobna Paskwalina. Jest to przykład połączenia mitologii greckiej z przekazem biblijnym. Oprócz antycznych bogów, takich jak Wenus, Mars czy Apollo, w utworze pojawiają się śmiertelnicy, np. tytułowa Paskwalina. Całość utrzymana jest w baśniowej konwencji z wykorzystaniem motywu snu. Zupełnie inne pisarstwo, skoncentrowane wyłącznie na krzewieniu kontrreformacji, uprawiał jezuita Piotr Skarga. Co ciekawe, o ile czytelnicy docenili jego Żywoty świętych, o tyle słynne dziś Kazania sejmowe nie zostały zauważone przez ówczesną publiczność. Popularność zyskały w XIX w., kiedy polskie elity dostrzegły w nich przepowiednię upadku Rzeczypospolitej.
W ogniu wojny i cieniu kontrreformacji
Barok dojrzały przypadał na okres od elekcji Władysława IV w 1632 r. do śmierci Jana III Sobieskiego w roku 1696. W tym okresie duży wpływ na twórczość pisarzy miał sarmatyzm, dlatego niektórzy historycy i literaturoznawcy piszą o tzw. polskim baroku. Druga połowa XVII w. przyniosła wyniszczające wojny, które zaważyły na tematyce podejmowanej przez polskich autorów oraz na sposobie pisania. Coraz rzadziej autorzy interesowali się nurtami ogólnoeuropejskimi i częściej powielali utarte schematy. W utworach stosowali wtrącenia łacińskie (makaronizmy), a tytuły stały się wyjątkowo długie. Pisano przede wszystkim panegiryki i pisma o charakterze politycznym oraz moralizatorskim, a także religijnym (katechizmy, modlitewniki, zbiory kazań), dość powtarzalne i sięgające do znanych form. Duży wpływ na treści miały kontrreformacja i rekatolicyzacja. Na fali rosnącej ksenofobii szlachty, spowodowanej wojnami toczonymi z innowiercami, na terenie całej Rzeczypospolitej (z wyjątkiem miast pruskich) postępowała marginalizacja protestantyzmu i prawosławia. W 1658 r. wypędzono arian, w 1668 r. wprowadzono karę banicji za odstąpienie od wiary rzymskokatolickiej, aż w końcu w 1733 r. pozbawiono niekatolików praw politycznych (nie mogli posłować na sejm ani sprawować urzędów). Tak narodził się w zbiorowej świadomości model szlachcica‑katolika.
W szerzeniu potrydenckiej pobożności niebagatelną rolę odegrała działalność oświatowa zakonów, zwłaszcza jezuitów. Korzystając z mecenatu magnackiego i szlacheckiego, stworzyli oni sieć szkół średnich, które szybko zdobyły renomę. To w nich szlachta poznawała poważną literaturę i podstawy retoryki. Szkoła stanowiła także narzędzie utwierdzania uczniów, czyli przyszłych obywateli, w wierze. Duże znaczenie miały drukarnie, które w większości znajdowały się w rękach zakonów. Działała ponadto cenzura kościelna – każda książka musiała być zaakceptowana przez biskupa. W konsekwencji literatura religijna zdominowała ówczesny rynek wydawniczy, a utwory świeckie coraz częściej były odczytywane w czasie spotkań rodzinnych i towarzyskich oraz trafiały do zainteresowanych w odpisach. Dziś możemy je znaleźć w szlacheckich księgach prywatnych, tzw. silva rerum (łac., las rzeczy).
Zapoznaj się z architekturą uczelni jezuickich, a następnie wykonaj poniższe polecenie
Na podstawie architektury przedstawionych budowli wskaż cechy uczelni jezuickich, które świadczyłyby o ich dominującej roli w staropolskiej edukacji.
Pisarze tzw. polskiego baroku
Ze względu na swoją uprzywilejowaną pozycję w państwie pisarstwem zajmowała się przede wszystkim szlachta. Z baroku pochodzi pierwszy znany nam utwór poetycki autorstwa kobiety: Transakcyja abo opisanie całego życia jednej sieroty Anny Stanisławskiej. U schyłku epoki w jej ślady poszło jeszcze kilka innych dam, m.in. Elżbieta Drużbacka, jednak to głównie mężczyźni zostawali pisarzami. Ze względu na swoją aktywność w życiu publicznym bardzo często skupiali się oni na zagadnieniach politycznych. Łukasz Opaliński, marszałek wielki koronny i zwolennik reform lansowanych przez Jana II Kazimierza, w 1641 r. wydał Rozmowę plebana z ziemianinem, w której próbował przekonać szlachtę do zmiany regulaminu sejmowania. Z kolei jego brat Krzysztof, pozostający w opozycji do dworu, wydał pełne krytyki pod adresem szlachty i króla Satyry albo przestrogi do naprawy rządu i obyczajów w Polszcze należące (1650 r.). Wacław Potocki zaś, arianin, który po 1658 r. dokonał konwersji, aby móc zostać w Rzeczypospolitej, napisał epos historyczny Wojna chocimska. Nakreślił w nim niepochlebny obraz polskich elit, nieodpowiedzialnie korzystających ze swoich przywilejów. Przeciwstawił im ideał średniowiecznego rycerza.
Do magnatów sięgających po pióro należeli Jan Andrzej Morsztyn i Stanisław Herakliusz Lubomirski. Obaj traktowali działalność literacką jako rozrywkę. Morsztyn rzadko pisał o polityce. Był typowym poetą dworskim i tworzył lekkie utwory sławiące miłość cielesną (erotyki). Nigdy ich nie wydał, ponieważ stale je poprawiał, uważając za niedoskonałe. Lubomirski zajmował się zarówno tematami ogólnymi, jak i politycznymi (zbiór rozważań etycznych Adverbiorum moralium, O znikomości rad, Rozmowy Artaksesa i Ewandra). Polskim Tacytem nazywano polityka i publicystę Andrzeja Maksymiliana Fredrę. Podejmował on głównie tematy polityczne, gospodarcze i wojskowe, rzadziej obyczajowe. Średniozamożnym szlachcicem był z kolei Wespazjan Kochowski. Udzielał się w życiu publicznym i początkowo to właśnie w celach politycznych wykorzystywał swój talent. Jego debiutanckim utworem był poemat Kamień świadectwa wielkiego w Koronie Polskiej senatora niewinności, napisany w obronie Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, przywódcy rokoszu z lat 1665–1666. Pod koniec życia Kochowski napisał swoje najważniejsze dzieło, tj. Psalmodię polską (1695 r.). Nakreślił w niej koncepcję mesjanizmu szlacheckiego, charakterystycznego dla kultury sarmackiej. Z jednej strony ganił zachowania szlachty i nawoływał do pokuty, z drugiej gloryfikował złotą wolność i podkreślał rolę Polski w świecie, rysując ją jako przedmurze chrześcijaństwa (utwór powstał po wiktorii wiedeńskiej, w trakcie trwającej wojny z Turcją).
Pamiętnikarze i miłośnicy pisania listów
W drugiej połowie XVII w. szlachta coraz chętniej spisywała dzienniki i pamiętniki. Zwykle ich odbiorcami byli młodzi członkowie rodziny, a w dalszej perspektywie kolejne pokolenia rodu. W ten sposób autorzy kultywowali pamięć o swoich przodkach, jak również robili dla siebie miejsce w pamięci potomnych. Dla nas zapiski te są bardzo cennym źródłem wiedzy o epoce staropolskiej.
Pod względem literackim wyjątkowo wartościowym przykładem pozostają pamiętniki raczej ubogiego szlachcica z Mazowsza Jana Chryzostoma Paska.
Audiobook - Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska
Zapoznaj się z fragmentem źródła dotyczącym okresu, w którym Pasek służył w oddziałach Stefana Czarnieckiego, i wykonaj polecenia.
Przeprowadź krytykę powyższego źródła historycznego. Oceń jego wiarygodność, podaj przynajmniej dwa argumenty na poparcie swojej tezy.
Podaj, do jakich wydarzeń historycznych nawiązują cytowane fragmenty Pamiętników.
Pamiętniki Paska to przykład szlacheckiej gawędy − opowieści ukazującej obraz sarmackiej obyczajowości, utrzymanej w prostej konwencji. Ukazały się one drukiem dopiero w XIX w. i szybko okrzyknięto je „epopeją Sarmacji polskiej”. Inspirowały wielkich pisarzy tego okresu, m.in. Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Henryka Sienkiewicza.
Jakie cechy charakteru szlachcica wyeksponował na obrazie XIX‑wieczny malarz?
W epoce baroku rozwijała się również epistolografia, czyli sztuka pisania listów. Poruszano w nich różne tematy od treści obrad sejmowych, plotek z życia towarzyskiego po ceny wołów. Teoretycznych i praktycznych aspektów pisania listów uczono się w gimnazjach, a szczególnej wprawy oczekiwano od sekretarzy i pisarzy pracujących w kancelariach. Najwartościowsze pod względem literackim były jednak listy prywatne. Za przykład może posłużyć korespondencja króla Jana III Sobieskiego do żony Marii Kazimiery de La Grange d’Arquien, którą nazywał w niej swoją Marysieńką.
Trenuj i ćwicz
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie wskaż, które stwierdzenia w zamieszczonej niżej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wskaż, które stwierdzenia w zamieszczonej niżej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Transakcja [przebieg] wojny chocimskiejGdzie Osman cesarz turecki wszytkie państw swoich z Afryki, z Azji i z Europy na Polaki zgromadziwszy siły, za łaską Najwyższego Pana, roztropnością czułych opatrznych wodzów a dzielnością rycerstwa polskiego, spadł z imprezyIndeks górny 11 swojej i straciwszy sto tysięcy ludzi, część w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, ingloriusIndeks górny 22 wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob.
Z różnych jako manuskryptów i diaryuszów, tak z relacyj ludzi starych, którzy tam byli praesentesIndeks górny 33, zebrana, ale osobliwie z tradycyi Jw. Jm. Pana Jakóba Sobieskiego, od stanu rycerskiego w tej ekspedycyi komisarza a potym kasztelana krakowskiego, z łacińskiego na polskie dostatecznie dla nieśmiertelnej narodu polskiego sławy wierszem przetłomaczona.
Roku pańskiego 1670 dnia Decembra ostatniego.Indeks górny 1 Indeks górny koniec1 impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie
Indeks górny 2 Indeks górny koniec2 inglorius (łac.) — niesławny
Indeks górny 3 Indeks górny koniec3 praesentes (łac.) — obecniŹródło: Wacław Potocki, Transakcja [przebieg] wojny chocimskiej, dostępny w internecie: wolnelektury.pl.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.
Psalm XXXII, Psalmodia polskaNa wyjściu wójsk polskich z Węgier, posiłków chrześciańskich domu rakuskiego, przeciw narodowi grubemu.
Stała się pomoc sąsiedzka utwierdzeniem tronu zachodniego, a szabla ratujących Sarmatów, odwetowaniem państw winorodnej Panonii. […]
Od oblicza pańskiego wzruszyła się ziemia; od oblicza Boga Jakubowego.
Ten uczynił z niedostępnych Beskid amfiteatrum i na niedostępnych skałach wystawił złamanego Otomana widowisko.
Ten Pan chciał mieć, aby okropne, Polskę z Węgrami dzielące Alpes, mostem się stały; aby przez nie wspaniały tryumfator do ojczyzny przechodził.
Dla tego wśród twardej zimy wyniosłe po górach zielenieją drzewa; chcąc aby z obronionych sąsiadów, na królewską głowę uwiły wieniec.
Układa się w ostrokończatą Krępak piramidę, na której by wiecznotrwałym stylem odrysowano sławne imię niezwyciężonego monarchy […].Źródło: Wespazjan Kochowski, Psalm XXXII, Psalmodia polska, dostępny w internecie: wolnelektury.pl.
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie wytłumacz przesłanie obrazu Jana Matejki, biorąc pod uwagę źródło inspiracji artysty oraz okoliczności powstania dzieła.
Źródło A
Kazania sejmowe (pierwsze wyd. 1597)A w ich poselskim kole, o Boże mój, jakie tam wstydu godne postępki! Kila dni obierając marszałka, a raz − pomnię − półtrzecia niedziele na tym trawiąc, czas tracili […]. Jakie zaś swary, zwady i wrzaski, i broni dobywania między nimi bywają, wstyd i powiadać. […]
To naszkodliwsza, iż moc sobie tak wielką przyczytają, którą królewskiej i senatorskiej przeszkodą czynią, a monarchią chwalebną i ludziom zbawienną, jako się rzekło, w tym demokracyją, która jest w rządach ludzkich nagorsza i naszkodliwa i tu, w tym królestwie tak szerokim, niepodobna, obracają. To jest, iż chcą aby szlachta abo lud pospolity przez posły swe rządził, a bez nich król z radą swoją nic nie czynił, a na ich konkluzyją patrzył. Czym się wszytka natura Korony tej mienić i zatem zginąć musi, która jest królestwem, a nie miastem greckim abo szwajcarskim ani Wenecyją.Źródło: Piotr Skarga, Kazania sejmowe (pierwsze wyd. 1597), [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 305.
Źródło B
Słownik
wyznawca arianizmu – kierunku w teologii chrześcijańskiej zapoczątkowanego przez kapłana Ariusza w IV w. w Aleksandrii, odrodzonego w okresie reformacji; inaczej: brat polski, socynianin, antytrynitariusz; arianie przede wszystkim odrzucali dogmat Trójcy Świętej, twierdząc, że Syn‑Logos nie jest bogiem, a jedynie pierwszym i najdoskonalszym stworzeniem Boga‑Ojca, i że Duch Święty powstał za sprawą Syna
(łac. bannitus - skazany na wygnanie) kara obejmująca wykluczenie ze środowiska, wygnanie z kraju i pozbawienie praw obywatelskich
(z gr. epos − słowo) dłuższy utwór literacki nawiązujący do wzorów antycznych, który wychwala czyny bohaterów narodowych; jego tłem są często wydarzenia znane z historii, mity lub legendy
(z łac. contra – przeciw + reformatio – przekształcenie) ruch w Kościele katolickim zapoczątkowany przez sobór trydencki, będący reakcją na reformację i dążący do wewnętrznej naprawy Kościoła; jej realizatorzy dbali o wykształcenie i moralność duchownych oraz szerzyli nauki katechizmu i nawoływali wiernych do wzmożonej pobożności
(z gr. ksenos – obcy + phobos – strach) niechęć, wrogość, lęk wobec obcych
(z łac. conversio – odwrócenie) zmiana wyznania
(franc. macaronisme, wł. maccheroni − makaron) obcy, zwykle łaciński wyraz lub zwrot wpleciony do tekstu w danym języku ojczystym
(łac. metaphysica) filozoficzna nauka; rozważania na tematy wykraczające poza doświadczenie; poznanie istoty rzeczy i zasad bytu; rozważania nad tym co niepoznawalne i tajemnicze; niedostępne dla zmysłów; rzeczy trudne do zrozumienia
(z gr. poiema – utwór) dłuższy utwór poetycki (wierszowany) o charakterze epickim lub lirycznym, zwykle dotyczący poważnych tematów
(z łac. panegyricus, gr. panegyrikos – uroczysty, pochwalny) utwór literacki wychwalający (często przesadnie) osoby, czyny lub wydarzenia
(gr.), sztuka wygłaszania mów; teoria wymowy, a dawniej również przedmiot nauczania, w ramach którego uczniowie kształtowali umiejętność doboru słów, konstruowania zdań oraz posługiwania się przekonywującymi argumentami i figurami retorycznymi
ideologia, obyczaje i styl życia polskiej szlachty od schyłku XVI do połowy XVIII w.; opierał się na tzw. micie sarmackim, według którego fragment Rzeczypospolitej był częścią starożytnej Sarmacji, a stan szlachecki wywodził się z zamieszkujących te tereny bitnego ludu Sarmatów; rozkwit kultury sarmackiej przypadł na epokę baroku, przejawiała się ona w szlacheckiej dumie ze starożytnych korzeni, ożywiała mocarstwowe zapędy i propagowała ideał mężnego szlachcica‑rycerza, przywiązanego do swoich wolności i przywilejów, promowała także ideał szlachcica‑ziemianina, który wojaczkę zamienia na obowiązki gospodarskie; sarmatyzm zakładał również pełną barokowych rytuałów religijność i umacniał przekonanie o Polsce jako „przedmurzu chrześcijaństwa”, broniącego Europę przed zalewem niewiernych; sarmaci byli pewni siebie i zwykle stawiali się ponad inne narody, z zasady żywiąc niechęć do wszelkich nowinek z zagranicy
(łac., las rzeczy) prywatne księgi szlacheckie, w których zapisywano wszystko, co autorowi wydawało się ważne lub interesujące: wiadomości publiczne, dokumenty prawne, fragmenty pism politycznych i mów, informacje na temat rodziny i przyjaciół, utwory literackie (własne i innych), dowcipne historie czy przepisy kulinarne
Towarzystwo Jezusowe (łac. Societas Iesu), katolicki zakon męski założony w 1534 r. przez św. Ignacego Loyolę w Paryżu; celem Towarzystwa było wspieranie Kościoła rzymskokatolickiego poprzez pracę oświatową i misyjną; w wyniku narastającej krytyki ze strony filozofów oświecenia oraz konfliktów między władcami europejskimi a jezuitami papież Klemens XIV rozwiązał zakon w 1773 r.; został on przywrócony na początku XIX w. przez papieża Piusa VII
określenie używane w odniesieniu do przywilejów i swobód, jakimi cieszyła się szlachta w Rzeczypospolitej od XVI do XVIII w., do najważniejszych należały: formalna równość wobec prawa w obrębie stanu szlacheckiego, nietykalność osobista (zakaz więzienia bez wyroku sądowego), realny udział w rządach (konstytucja Nihil novi, która zakazała królowi uchwalania nowych praw bez zgody izby poselskiej i senatu; liberum veto, czyli prawo każdego z posłów do zerwania obrad sejmu; elekcja viritim – wybór króla z udziałem całej szlachty)