RnPnnEo8iG5uV
Obraz przedstawia scenę batalistyczną. Na polu widać atakujących wojska sowieckie żołnierzy polskiej piechoty. Żołnierze ubrani są w zielone mundury, niektórzy mają także wojskowe, długie płaszcze. Na głowach albo hełmy, albo rogatywki. W dłoniach długie karabiny, zakończone bagnetami. Na zachmurzonym i spowitym dymem niebie widać lecące samoloty i postać Matki Boskiej w białej sukience i niebieskim płaszczu. Obok niej wypadają z chmur rozpędzone oddziały konnej husarii. Niebo przeszywa błyskawica, rozdzierająca niebo jasnym snopem światła.

Narodziny nowoczesnego państwa polskiego

Jerzy Kossak, Cud nad Wisłą, 1930 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Bitwa warszawska. Cud nad Wisłą

Bitwa Warszawska została uznana za 18. najważniejszą bitwę decydującą o losach świata. Zasadnicze znaczenie polskiego zwycięstwa nie ulega najmniejszej wątpliwości; gdyby wojska sowieckie przełamały opór armii polskiej i zdobyły Warszawę, wówczas bolszewizm ogarnąłby i cały kontynent* – podsumował w uzasadnieniu angielski polityk Edgar Vincent D'Abernon. 15 sierpnia, dzień rozstrzygającej bitwy pod Radzyminem, dziś celebrowany jest w Polsce jako Święto Wojska Polskiego, a do Bitwy Warszawskiej na stałe już przylgnął przydomek Cud nad Wisłą. Czy słusznie przypisuje jej się tak duże znaczenie? Czy faktycznie miała wpływ na dalsze losy Europy?

Indeks dolny * Źródło: Edgar Vincent D'Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920, Warszawa 1932, s. 17. Indeks dolny koniec

R1eFzjSroPVUd1
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
  • Wyjaśnisz, dlaczego Święto Wojska Polskiego obchodzi się w Polsce 15 sierpnia.

  • Ocenisz, czy słusznie Bitwę Warszawską z 1920 r. określa się jako Cud nad Wisłą lub 18. decydującą bitwą w dziejach świata.

  • Przytoczysz argumenty w innych sporach na temat bitwy.

Kontrofensywa bolszewicka

Polacy niedługo utrzymali swoje pozycje wojskowe po udanym marszu na wschód oraz zajęciu Kijowa 7 maja 1920 r. Niespełna trzy tygodnie później rozpoczęła się kontrofensywa bolszewicka na Froncie Południowo‑Zachodnim, w której odznaczyła się wzbudzająca powszechną grozę 1 Armia Konna Siemiona Budionnego. Naczelny dowódca Wojska Polskiego Józef Piłsudski wspominał:

RLKRAm4RBzaoT
Siemion Budionny, dowódca 1 Armii Konnej. Formacja ta, złożona głównie z kozaków i zbuntowanych chłopów, owiana była złą sławą. Dokonywała gwałtów, masakr i grabieży. Zwróć uwagę na mundur Budionnego i liczbę orderów. Zastanów się, dlaczego tak bezwzględna postawa była przez bolszewików tolerowana, a nawet nagradzana.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

10 czerwca Polacy oraz Ukraińcy ostatecznie zostali zmuszeni do wycofania się z Kijowa. Cztery dni później Piłsudski zadecydował o cofnięciu całego frontu wschodniego pod naporem bolszewickiej ofensywy. Dramatyczny odwrót wojsk polskich wspominał jeden z żołnierzy, por. Tadeusz Pietrykowski:

4 lipca rozpoczął się kolejny etap bolszewickiej ofensywy wojsk Frontu Zachodniego pod dowództwem gen. Michaiła Tuchaczewskiego w kierunku: Wilno–Mińsk–Warszawa. Nie ulegało wątpliwości, że Armia Czerwona nie cofnie się przed niczym, aby pokonać wojska polskie. W ten sposób gen. Michaił Tuchaczewski zwracał się do żołnierzy Armii Czerwonej:

R1R8D5FCFJj6Z
Gen. Michaił Tuchaczewski, dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, dowodził wojskami w Bitwie Warszawskiej oraz Bitwie nad Niemnem. Cieszył się opinią doskonałego dowódcy i stratega. Za klęskę bolszewików z Polską winił m.in. Józefa Stalina. Poszukaj informacji dotyczących dalszych losów Tuchaczewskiego. Jak myślisz dlaczego potoczyły się tak, a nie inaczej?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wraz z odwrotem wojsk polskich w Warszawie zastanawiano się nad dalszymi działaniami. Sytuacja państwa wydawała się dramatyczna. 1 lipca powstała Rada Obrony Państwa, która dwa dni później wydała odezwę pt. Obywatele Rzeczypospolitej! Ojczyzna w potrzebie!, nakłaniając wszystkich zdolnych do noszenia broni do obrony ojczyzny. Organizowano także zbiórki pieniędzy wśród mieszkańców stolicy na utrzymanie armii. Kilka dni później powstał Generalny Inspektorat Armii Ochotniczej przy Ministerstwie Spraw Wojskowych pod dowództwem gen. Józefa Hallera, który organizował zaciąg ochotniczy; w szeregi armii wstąpiło łącznie ponad 100 tys. żołnierzy ochotników.

RWp4vLKIbgSd6
Gen. Józef Haller wraz z członkami sztabu wojskowego. „Błękitny Generał” w 1920 r. był już żywą legendą i wzorem dla młodych. Wskaż jego postać na zdjęciu.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

22 lipca 1920 r. bolszewicy zadecydowali o uderzeniu na Warszawę. Rada Obrony Narodowej wyraziła gotowość do rokowań pokojowych z bolszewikami, jednak ci odmówili – byli pewni zwycięstwa. 1 sierpnia zdobyli Brześć i przekroczyli Bug. Kolejnego dnia Józef Piłsudski zdecydował się na przerwanie walk i odwrót do Lwowa. W Smoleńsku 23 lipca 1920 r. powstał z kolei Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, który miał przejmować władzę na terenach zajmowanych przez bolszewików. Warszawa znalazła się w bezpośrednim niebezpieczeństwie.

RTqj7e5s3SUCe
Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski (TKRP) – zalążek władz komunistycznych, które miały przejąć rządy po udanej ofensywie Armii Czerwonej na Polskę latem 1920 r. W odezwie wygłoszonej 30 lipca 1920 r. w Wilnie zapowiadano utworzenie Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad, nacjonalizację przemysłu i oddanie władzy w ręce robotników oraz chłopów. W skład TKRP wchodzili m.in. Julian Marchlewski jako przewodniczący oraz Feliks Dzierżyński, zwany Czerwonym Katem, jako osoba odpowiedzialna za tworzenie sowieckiego aparatu terroru. Obaj byli upamiętniani w okresie Polskiej Republiki Ludowej (PRL) po II wojnie światowej. Ludzi z jakich warstw społecznych przedstawia ilustracja? Jakie są możliwe wykonywane przez nich zawody i jakie cechy zewnętrzne o tym świadczą?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ententa wobec konfliktu polsko‑rosyjskiego

Polscy politycy postanowili do uzyskania pomocy wykorzystać konferencję odbywającą się 10 lipca w miejscowości Spa w Belgii, podczas której doszło do spotkania państw ententy, Polski, Czechosłowacji i Niemiec. Uczestniczył w niej ówczesny premier Rzeczypospolitej Władysław Grabski. Francja oraz Wielka Brytania naciskały na podjęcie rozmów pokojowych z bolszewikami i przyjęcie jako granicy tzw. linii Curzona.

Francusko‑brytyjska Misja Międzysojusznicza do Polski przyjechała do Warszawy trzy tygodnie przed rozstrzygającą bitwą. Jej przedstawiciele mieli doradzać Polsce podczas rokowań rozejmowych z Rosją. Nie zakończyły się one sukcesem, ponieważ żadna ze stron nie była gotowa na ustępstwa.

Ru90mP3BpiI0u
Członkowie misji alianckiej w Warszawie w 1920 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Bitwa Warszawska – „cud nad Wisłą” czy przemyślana taktyka?

6 sierpnia 1920 r. ostatecznie opracowano plan operacyjny Bitwy Warszawskiej, w tym przegrupowanie wojsk polskich na trzy fronty: Północny, Środkowy oraz Południowy. Postanowiono wykorzystać ryzykowny manewr oskrzydlający Warszawę – kontruderzenie znad rzeki Wieprz. Czołową grupę uderzeniową miała stanowić część Armii Środkowej pod wodzą gen. Edwarda Rydza‑Śmigłego. Za głównego pomysłodawcę tego planu uważa się Józefa Piłsudskiego, aczkolwiek historycy nie są zgodni w tej kwestii. Autorstwo przypisuje się także gen. Tadeuszowi Rozwadowskiemu, szefowi Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, oraz – rzadziej – gen. Maxime’owi Weygandowi, członkowi Misji Międzysojuszniczej do Polski, który również uczestniczył w naradach.

Mapa interaktywna

1

Przyjrzyj się mapie frontu wschodniego w pierwszej połowie 1920. Zapoznaj się z fragmentami wspomnień różnych osób: polityków, wojskowych, mieszkańców miast.

Zapoznaj się z opisem mapy frontu wschodniego w pierwszej połowie 1920. Zapoznaj się z fragmentami wspomnień różnych osób: polityków, wojskowych, mieszkańców miast.

R1Rh4chcTNjhH1
Mapa przedstawia działania wojenne w wojnie polsko‑bolszewickiej z 1920 roku. Polskie wojsko rozmieszczone było po obu stronach Wisły od Sandomierza, aż od Torunia. W pierwszym etapie działań, ruchy wojska polskiego przebiegały z okolic Sandomierza na północny‑wschód obok Lublina. W drugim etapie ruchy wojska szły z okolic Lublina na północ do Brześcia, Siedlec, Mińska Mazowieckiego i w okolicach Modlina na północ do Płońska oraz na południe w stronę Brodnicy. Ruchy wojsk sowieckich w pierwszym i drugim etapie obejmowały marsz ze wschodu od strony Drohiczyna, Brześcia, Białegostoku na wschód na Warszawę. Rozegrane bitwy to 14 sierpnia bitwa pod Radzyminem, 17 sierpnia bitwa pod Zadwórzem, 31 sierpnia bój pod Komarowem, 20 września bitwa nad Niemnem oraz 14 sierpnia walki nad Wkrą. Zdjęcie pierwsze przedstawia dwóch żołnierzy w polskich mundurach. Mężczyzna po lewej ma mundur generalski i na głowie czapkę z kwadratowym denkiem i daszkiem, tak zwaną rogatywkę. Wąsatym mężczyzna po prawej, na głowie ma prostą czapkę z okrągłym denkiem i daszkiem, tak zwaną maciejówkę. To Józef Piłsudski. Zdjęcie drugie przedstawia trzech żołnierzy w polskich, oficerskich mundurach pochylających się nad stołem, na którym leży mapa. Mężczyźni znajdują się w klasie szkolnej, o czym świadczy tablica powieszona na ścianie za nimi oraz liczydło stojące obok. Za trzema głównymi postaciami, stoi z tyłu jeszcze dwóch żołnierzy. Zdjęcie trzecie przedstawia mężczyznę w średnim wieku, z wąsami, krótko przystrzyżonymi włosami, w generalskim mundurze. Zdjęcie czwarte przedstawia siwego, mężczyznę w mundurze generalskim. Mężczyzna ma krzaczaste siwe wąsy oraz kilka odznaczeń na klapie munduru. Zdjęcie piąte przedstawia dwóch rozmawiających ze sobą oficerów Wojska Polskiego. Wąsatym mężczyzna po lewej ma na głowie prostą czapkę z okrągłym denkiem i daszkiem, tak zwaną maciejówkę. W jednej dłoni trzyma papierośnicę, w drugiej, wyjęty z niej papieros To jest Józef Piłsudski. Mężczyzna po lewo ma na głowie miękką, sukienną czapką bez daszka, o podłużnym kształcie, tak zwaną furażerkę. Obaj ubrani są w mundury i wojskowe płaszcze. Za nimi stoi samochód i inni żołnierze. Zdjęcie szóste przedstawia maszerujących żołnierzy Wojska Polskiego. Wąsaty mężczyzna w centralnym miejscu zdjęcia, ma na sobie jasny mundur, a na głowie prostą czapkę z okrągłym denkiem i daszkiem, tak zwaną maciejówkę. Lewą dłonią trzyma rękojeść szabli, którą ma przy boku. Wszyscy żołnierze dookoła mają czapki z kwadratowym denkiem i daszkiem, tak zwane rogatywki. Ubrani są w ciemne mundury, wysokie czarne buty, typu oficerki. Przy pasie mają przypięte szable. Idą w równych szeregach. Zdjęcie siódme przedstawia żołnierza Wojska Polskiego stojącego na polanie. Ubrany jest w zwężane do dołu spodnie typu bryczesy, na mundur ma założona kurtkę ocieplaną białą wełną, z szerokim, wykładanym kołnierzem z ciemnej wełny. Na głowie okrągła czapka z daszkiem. W ręku papieros. Zdjęcie ósme przedstawia młodego mężczyznę ubranego w płaszcz żołnierza Armii Czerwonej. Na klapach płaszcza przypinki z symbolem pięcioramiennej gwiazdy. Zdjęcie dziewiąte przedstawia polskich żołnierzy siedzących w okopach. Zdjęcie dziesiąte przedstawia trzech żołnierzy, stojących na polanie pośrodku karabinów opartych o siebie lufami, przypominających kształtem niewielkie stożki. Takich stożków z karabinów jest wokół nich kilka. W tle las. Ilustracja przedstawia schemat działań wojennych pod Komarowem 31 sierpnia 1920 roku. Na mapie zaznaczono pozycje i kierunki działań wojsk polskich. Pozycje mieściły się w pięciu miejscach: w okolicach Krasnegostawu, w okolicach Uhnowa, w okolicy Grabowca i Dubienki i na leweym brzegu Bugu. Z Krasnegostawu wojska polskie atakowały na południe w stronę Zamościa. Z Uhnowa na północ w stronę Zamościa. Z Grabowca na południe w okolice miejscowości Cześnik koło Zamościa. A także na wschód obok miejscowości Dubienka, z forsowaniem rzeki Bug. Natomiast pozycje wojsk sowieckich znajdowały się w Zamościu oraz na prawym brzegu Bugu, w okolicach miejscowości Dubienka i nieco poniżej na południu. Kierunki odwrotu wojsk sowieckich wyglądały następująco. Armia Konna z zajmowanego Zamościa wycofywała się na wschód za rzekę Bug. Zdjęcie dwunaste przedstawia trzech rozmawiających ze sobą oficerów Wojska Polskiego. Wąsatym mężczyzna centralnie ma na głowie prostą czapkę z okrągłym denkiem i daszkiem, tak zwaną maciejówkę. Ręce założone do tyłu. To jest Józef Piłsudski. Mężczyzna po lewo ma na głowie miękką, sukienną czapką bez daszka, o podłużnym kształcie, tak zwaną furażerkę. Trzeci po lewej stoi tyłem. Wszyscy ubrani są w mundury. Za nimi stoją inni żołnierze. Obraz przedstawia scenę batalistyczną walki żołnierzy jazdy konnej i piechoty. Plątanina ludzi i zwierząt. Konające konie i zabici żołnierze. Na pierwszym planie mężczyzna w białej koszuli mierzy do kogoś z pistoletu, obok niego żołnierz w hełmie obsługuje działko maszynowe. Wiosną 1920 r. Rosja sowiecka rozpoczęła koncentrację sił na północnym odcinku frontu. Józef Piłsudski, Naczelnik Państwa, podjął decyzję o uderzeniu wyprzedzającym, mającym na celu zniszczenie sił sowieckich. 25 kwietnia 1920 r. rozpoczęła się wyprawa kijowska. Ofensywa, zakończona zajęciem Kijowa 8 maja 1920 r., nie osiągnęła zamierzonego celu. Armia bolszewicka cofała się, nie ponosiła jednak dotkliwych strat. Atak Armii Konnej Budionnego w czerwcu 1920 r. zmusił wojska polskie do odwrotu. Na północnym odcinku frontu, 4 lipca ruszyła ofensywa Armii Czerwonej dowodzonej przez Michaiła Tuchaczewskiego. Uderzenie Armii Czerwonej pod względem taktycznym i operacyjnym polegało na koncentracji dużych sił ruchomych na prawym, północnym skrzydle Frontu Zachodniego, jak również systematycznym oskrzydlaniu wojska polskiego przez znajdujący się na skrajnej prawej flance sowieckiej korpus kawalerii Gaj‑Chana i ciągłym odpychaniu polskiego Frontu Północnego od granicy polsko‑litewskiej, a następnie polsko‑niemieckiej oraz wychodzeniu 3 Korpusu 4 Armii na skrzydło Wojska Polskiego i spychaniu go na południe, na błota poleskie. Taktyka ta przyniosła nadspodziewanie dobre rezultaty. Nastąpił szybki odwrót wojsk polskich aż do linii Bugu. Armia Czerwona pokonała w krótkim czasie ponad 400 kilometrów. Wojsko Polskie oddało bez poważniejszego oporu twierdzę Brześć. 10 sierpnia linia frontu znalazła się na wysokości Przasnysza, Wyszkowa, Siedlec. 3 Korpus Kawalerii bił się w Mławie, docierając ostatecznie do Działdowa. Tego dnia Tuchaczewski wydał dyrektywę opanowania Warszawy. Do tej chwili sukces Armii Czerwonej był całkowity. Potem nastąpiła Bitwa Warszawska. Gdy sowiecki Front Zachodni pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego uderzał na Warszawę, sowiecki Front Południowo‑Zachodni pod dowództwem Aleksandra Jegorowa uderzał na Lwów. 1 Armia Konna pod dowództwem Siemiona Budionnego nacierała po bitwach pod Brodami i Krasnem bezpośrednio na miasto. Z Frontu Południowego Wojska Polskiego zostały tymczasem po 6 sierpnia wycofane jednostki Wojska Polskiego dla wzmocnienia grupy uderzeniowej Frontu Środkowego, przygotowywanej do uderzenia na flankę sowiecką znad Wieprza. Bitwa Warszawska rozgrywała się w trzech różnych lokalizacjach: bój na przedmieściach Warszawy, walki nad Wkrą oraz nad Wieprzem. 13 sierpnia, w pierwszym dniu bitwy, nastąpiło gwałtowne natarcie dwóch radzieckich związków taktycznych, jednej dywizji z 3 Armii Łazarewicza i jednej z 16 Armii Sołłohuba. Nacierały one na Warszawę z kierunku północno‑wschodniego. Dwie rosyjskie dywizje uderzyły pod Radzyminem, przełamały obronę 11 Dywizji pułkownika Bolesława Jaźwińskiego i zdobyły Radzymin. Następnie jedna z nich ruszyła na Pragę, a druga skręciła w prawo, na Nieporęt i Jabłonną. Niepowodzenie to skłoniło dowódcę polskiego Frontu Północnego do wydania rozkazu wcześniejszego rozpoczęcia działań zaczepnych przez 5 Armię generała Sikorskiego (z Modlina). 14 sierpnia, wywiązały się zacięte walki wzdłuż wschodnich i południowo‑wschodnich umocnień przedmościa warszawskiego - od Wiązowny po rejon Radzymina. 15 sierpnia nastąpiło koncentryczne natarcie odwodowych dywizji polskich, które zakończyło się sukcesem. Odzyskany został Radzymin i polskie oddziały wróciły na wcześniej utracone pozycje. 16 sierpnia na liniach bojowych przedmościa warszawskiego toczyły się nadal intensywne walki, ale sytuacja wojsk polskich ulegała częściowej poprawie. W okolicach Modlina działania zbrojne początkowo nie przynosiły wyraźnego rozstrzygnięcia. 5 Armia generała Sikorskiego, która na rozkaz dowódcy przeszła 14 sierpnia do natarcia w kierunku Nasielska, czyniła postępy. Dopiero 16 sierpnia, koncentryczne uderzenie armii Sikorskiego, wyprowadzone z południowo‑wschodnich fortów Modlina i znad Wkry, doprowadziło do opanowania Nasielska. Dało możliwość kontynuowania ataku na wojska bolszewickie stacjonujące w okolicach Serocka i Pułtuska. Na lewym skrzydle frontu polskiego natomiast sytuacja układała się niepomyślnie. 4 Armia Szuwajewa i 3 Korpus Kawalerii Gaja, parły na Płock, Włocławek i Brodnicę i rozpoczęły forsowanie Wisły w rejonie Nieszawy. Pod wpływem tych wydarzeń naczelny wódz Wojska Polskiego zdecydował się rozpocząć manewr zaczepny znad dolnego Wieprza. 16 sierpnia 1920 rozpoczęło się kontruderzenie. Dywizje grupy uderzeniowe ruszyły szerokim frontem, by już w drugim dniu natarcia dotrzeć do szosy Warszawa‑Brześć. Prawe skrzydło natarcia osłaniała 3 Dywizja Piechoty Legionów maszerująca na Włodawę i Brześć. Pod Warszawą wojska radzieckie zostały związane energicznym zwrotem zaczepnym sił polskich przedmościa, wspartych czołgami i atakującymi w kierunku na Mińsk Mazowiecki. 3 Dywizja Piechoty Legionów zajęła Włodawę. 1 Dywizja Piechoty Legionów odcinek Wisznice‑Wohyń, a 21 Dywizja Piechoty Górskiej oraz dywizje wielkopolskie 14 i 16 osiągnęły rubież rzeki Wilgi, zajęły Garwolin i wysunęły patrole pod Wiązowną. 2 Dywizja Piechoty Legionów, przerzucona z zachodniego brzegu Wisły, przejęła rolę odwodu grupy uderzeniowej. 17 sierpnia siły polskie osiągnęły linię Biała Podlaska‑Międzyrzec‑Siedlce‑Kałuszyn‑Mińsk Mazowiecki. W tym samym czasie reszta wojsk polskich przeszła do kontrofensywy na całej długości frontu. 5 Armia znad Wkry uderzyła na XV i III Armie bolszewickie. Wskutek czego większa część wojsk sowieckich przeszła do nieskoordynowanego odwrotu. Część sił sowieckich, 3 korpus kawalerii Gaj‑Chana (dwie dywizje) oraz część 4 i 15 armii (6 dywizji) nie mogąc się przebić na wschód 24 sierpnia 1920 roku przekroczyła granicę niemiecką i została internowana na terytorium Prus Wschodnich.
Źródło: Contentplus.pl na podstawie Halibutt, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 1

Odpowiedz na pytania: Na jakich zagadnieniach skupiali się autorzy tych wspomnień? Jakie emocje im towarzyszyły?

R1ZRvosRGqnqF1
Na jakich zagadnieniach skupiali się autorzy tych wspomnień? (Uzupełnij) Jakie emocje im towarzyszyły? (Uzupełnij).

15 sierpnia 1920 r. doszło do przełomowych walk o Radzymin. Polacy zdobyli miasto po krwawych walkach, a bolszewicy zaczęli się cofać pod naporem 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego. Szala zwycięstwa przechyliła się na stronę polską. 19 sierpnia Michaił Tuchaczewski podjął decyzję o odwrocie Armii Czerwonej na całym froncie i do końca sierpnia wszystkie oddziały rosyjskie przekroczyły rzekę Bug. 25 sierpnia uznaje się za datę zakończenia Bitwy Warszawskiej. Klęskę poniosła także armia konna Budionnego pod Komarowem ostatniego dnia sierpnia 1920 r.

W wyniku Bitwy Warszawskiej zginęło 25 tys. żołnierzy bolszewickich, a 66 tys. dostało się do niewoli. Po stronie polskiej straty wyniosły 5 tys. zabitych i 10 tys. zaginionych. Na początku września gen. Michaił Tuchaczewski planował kolejną ofensywę na Warszawę, jednak jego plan się nie powiódł. Polacy pokonali bolszewików m.in. w bitwie nad Niemnem, która definitywnie przypieczętowała polskie zwycięstwo.

Bitwę Warszawską niemal natychmiast nazwano Cudem nad Wisłą. Określenie to było przede wszystkim wykorzystywane przez Narodową Demokrację, aby zdyskredytować osiągnięcia Józefa Piłsudskiego. Przedstawiciele endecji woleli przypisywać zwycięstwo siłom nadprzyrodzonym, tym bardziej że przełomowy dzień Bitwy Warszawskiej, 15 sierpnia 1920 r., zbiegł się w czasie ze świętem Matki Boskiej Zielnej. Niemal natychmiast jednak pojawiły się głosy sprzeciwu wobec tego określenia. W ten sposób wypowiadał się Ignacy Daszyński, wicepremier Rządu Obrony Narodowej:

16 września 1920 r. rozpoczęły się polsko‑bolszewickie rokowania pokojowe w Rydze pod przewodnictwem Jana Dąbskiego, choć walki wciąż trwały. 18 października doszło do ostatecznego zawieszenia działań wojennych na froncie między Polską a Rosją, a 18 marca 1921 r. Polska, Rosja oraz Ukraina podpisały traktat pokojowy w Rydze.

Trenuj i ćwicz

11
Ćwiczenie 1
Zapoznaj się z opisem obrazu Zdzisława Jasińskiego (1863–1932) Alegoria zwycięstwa w 1920 roku, a następnie wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z opisem obrazu Zdzisława Jasińskiego (1863–1932) Alegoria zwycięstwa w 1920 roku, a następnie wykonaj polecenia.
RoMg0cjqtT5TL
Zdzisław Jasiński, Alegoria zwycięstwa w 1920 roku (Warszawo naprzód), 1920 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Ry5ObqGrhnI1s
Napisz, w którym miejscu rozgrywają się przedstawione wydarzenia. Jakie elementy na obrazie o tym świadczą? (Uzupełnij) Wyszukaj znaczenie słowa „alegoria” i uzasadnij, dlaczego obraz został zatytułowany w ten sposób. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj polecenie.

Taktyk świetny, strateg przeciętny - wywiad z prof. Zygmuntem Matuszakiem, Tygodnik Powszechny

Wrogowie polityczni próbowali umniejszyć zasługę (…), nazywając zwycięstwo „cudem nad Wisłą”.

To nie był żaden cud, tylko dobrze zaplanowana operacja, której podstawą była dokładna wiedza o rozmieszczeniu i ruchach wojsk rosyjskich. Polacy mieli znakomity wywiad radiowy; złamanie Enigmy w czasie II wojny światowej to nie jedyny nasz wkład w dzieje kryptologii. Wywiad rozszyfrowywał większość depesz rosyjskich - naczelny wódz wiedział o wszystkich ruchach dywizji wroga i znał ich liczebność. Dlatego przyszedł mu do głowy plan ryzykownego ataku z południa grupy uderzeniowej wydzielonej z 3. i 4. armii z odcinka lwowskiego.

Tu jednak popełnił duży błąd: będąc naczelnym wodzem nie powinien stawać na czele tej grupy! Jego rola polegała na przebywaniu w sztabie, przyjmowaniu meldunków i wydawaniu rozkazów. Od prowadzenia uderzeń są dowódcy armii i frontu(…). Ta decyzja to znowu wynik braku wykształcenia wojskowego (…).

CART12 Źródło: Taktyk świetny, strateg przeciętny - wywiad z prof. Zygmuntem Matuszakiem, Tygodnik Powszechny. Cytat za: https://www.tygodnikpowszechny.pl/taktyk-swietny-strateg-przecietny-142957.
RHik7A1g7gtkz
Osobą wspominaną we fragmencie wywiadu jest: Możliwe odpowiedzi: 1. gen. Edward Rydz‑Śmigły, 2. gen. Michaił Tuchaczewski, 3. Józef Piłsudski, 4. gen. Józef Haller
11
Ćwiczenie 3

Bitwa Warszawska zakończyła się sukcesem m.in. dzięki odważnej decyzji Józefa Piłsudskiego o przeprowadzeniu kontruderzenia znad Wieprza. Zapoznaj się z fragmentem rozkazu marszałka Polski oraz mapą ukazującą zmieniające się położenie wojsk polskich i odpowiedz na pytanie.

Fragment rozkazu nr 8358/III:

Przewodnią ideą operacyjną Naczelnego Dowództwa na najbliższy czas jest:

1. wiązać nieprzyjaciela na południu, przesłaniając Lwów i zagłębie naftowe,

2. na północy nie dopuścić do oskrzydlenia wzdłuż granicy niemieckiej oraz osłabić nieprzyjaciela przez krwawe odbicie jego oczekiwanych na przyczółkach warszawskich ataków,

3. centrum ma zadanie ofensywne: szybkie zebranie na dolnym Wieprzu armji manewrowej, która by uderzyła następnie na flankę i tyły nieprzyjaciela, atakującego Warszawę, i rozbiła go; grupa wojsk na górnym Wieprzu, zebrana początkowo dla ochrony koncentracji armii manewrowej od wschodu i południowego wschodu, dołączyłaby się następnie do akcji armji manewrowej w kierunku północno‑wschodnim. Wtedy też współdziałanie wojsk odcinka północnego jest brane pod uwagę.

CART13 Źródło: Tekst rozkazu dostępny online na portalu Historia.org.
R6hvIkgSc2qsm
Pierwszy etap rosyjskiego natarcia na Warszawę.
Źródło: Contentplus.pl na podstawie Halibutt, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RE8IbdbIGtWI8
Druga faza Bitwy Warszawskiej – kontruderzenie znad Wieprza.
Źródło: Contentplus.pl na podstawie Halibutt, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RlGmKXdxrLHqw
Czy zaplanowane w rozkazie rozmieszczenie wojsk jest zgodne z przedstawionym na mapach? Odpowiedź uzasadnij. (Uzupełnij).
11
Ćwiczenie 4

Przeanalizuj polskie oraz bolszewickie plakaty propagandowe z 1920 r., a następnie wykonaj polecenia.

RxVby4iniilvh
Wyjaśnij, w jakim celu powstawały materiały propagandowe. Jakimi argumentami przekonywano ludność o słuszności prowadzenia wojny i do poświęceń na rzecz ojczyzny? (Uzupełnij) Oceń i uzasadnij, które plakaty odzwierciedlają triumf, a które zagrożenie. (Uzupełnij).
11
Ćwiczenie 5
Na podstawie opisu obrazu Jerzego Kossaka Cud nad Wisłą przeprowadź jego analizę i odpowiedz na pytanie.
Na podstawie opisu obrazu Jerzego Kossaka Cud nad Wisłą przeprowadź jego analizę i odpowiedz na pytanie.
R14iEyVwxhloT
Jerzy Kossak, Cud nad Wisłą, 1930 r.
Źródło: bliskopolski.pl, tylko do użytku edukacyjnego.
Rx7WSy0TgGXHU
Przyporządkuj przedmioty oraz postaci z obrazu do kategorii realistycznych lub symbolicznych: Realistyczne Możliwe odpowiedzi: 1. samolot, 2. żołnierz Wojska Polskiego, 3. bagnet, 4. obłok, 5. ks. Ignacy Skorupka, 6. karabin maszynowy, 7. Józef Piłsudski, 8. żołnierz Armii Czerwonej, 9. ogień, 10. husarz, 11. chorągiew, 12. Matka Boska Symboliczne Możliwe odpowiedzi: 1. samolot, 2. żołnierz Wojska Polskiego, 3. bagnet, 4. obłok, 5. ks. Ignacy Skorupka, 6. karabin maszynowy, 7. Józef Piłsudski, 8. żołnierz Armii Czerwonej, 9. ogień, 10. husarz, 11. chorągiew, 12. Matka Boska
RWvk2GC4TxQgb
Wypisz co najmniej pięć postaci oraz pięć przedmiotów przedstawionych na obrazie. Pod literą R wypisz z nich elementy realistyczne, a pod literą S – symboliczne. Wyjaśnij znaczenie elementów symbolicznych. R - elementy realistyczne: (Uzupełnij) S - elementy symboliczne: (Uzupełnij).
311
Ćwiczenie 6

Na podstawie poniższych tekstów źródłowych, a także całej lekcji odpowiedz na pytania.

Edgar Vincent D’Abernon

Zasadnicze znaczenie polskiego zwycięstwa nie ulega najmniejszej wątpliwości; gdyby wojska sowieckie przełamały opór armii polskiej i zdobyły Warszawę, wówczas bolszewizm ogarnąłby i cały kontynent. W Niemczech, w każdym większym mieście agenci komunistyczni czynili potajemne przygotowania, nakreślony był przez nich zupełnie zdecydowany program działania […]. Są liczne dowody na to, iż rząd moskiewski skupiający swe siły do walki z Polską miał cele o wiele rozleglejsze i dalej idące niż samo zdobycie Warszawy. Jego ambicja, jego ufne oczekiwanie zwycięstwa, rozciągało się na kraje leżące na zachód od Wisły i sięgnęło daleko poza granice Polski.

CART14 Źródło: Edgar Vincent D’Abernon, [w:] 1920. Wojna o Polskę, oprac. A. Knyt, Warszawa 2010, s. 188.
Gen. Maxime Weygand

Wspaniałe zwycięstwo polskie pociągnie za sobą konsekwencje o nieobliczalnej ważności dla sytuacji międzynarodowej. Skonsoliduje ono Państwo Polskie, którego istnienie jest konieczne dla bezpieczeństwa Francji. Niemcy, które już miały nadzieję wejść w stosunki bezpośrednie z Sowietami, aby rzucić czerwone armie przeciw wrogowi zza Renu, będą zmuszone wyrzec się osiągnięcia tymi środkami przekreślenia traktatu wersalskiego […].

CART15 Źródło: Gen. Maxime Weygand, [w:] 1920. Wojna o Polskę, oprac. A. Knyt, Warszawa 2010, s. 188.
Norman Davies Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920

[…] w kraju katolickim urok tego powiedzenia był nieodparty. Werbalizowano klimat, który rozbrzmiewał ze wszystkich ambon: dawało wyraz wierze każdego pobożnego katolika, że ziemia wybrana została ocalona mocą Boską. Wiara ta zrodziła całą serię objawień, podczas których Czarna Madonna z Częstochowy, Święta Patronka Ojczyzny, schodziła z ognistej chmury nad okopami Radzymina, by porazić hordy bolszewickie. Teza ta miała jednak pewne konsekwencje: jeśli to Bóg uczynił ten cud, musiał wszak posłużyć się jakimś wysłannikiem. Raczej na pewno nie mógł to być Piłsudski – towarzysz rewolucjonistów i socjalistów, przyjaciel Żydów i ateistów. Ostateczne rozwiązanie podał hrabia Zamoyski, polski ambasador w Paryżu, narodowy demokrata oraz człowiek wojennego Komitetu Narodowego Dmowskiego, oficjalnie dziękując rządowi francuskiemu za usługi generała Weyganda. Legenda stała się wersją obowiązującą.

CART16 Źródło: Norman Davies, Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, tłum. A. Pawelec, Kraków 1998, s. 226.
Aneta Niewęgłowska Gen. Maxime Weygand

Cud Wisły powiedziano. Cud, czy to znaczy zdarzenie, w którym objawia się ręka Opatrzności? Nie ja będę temu przeczył, bo podziwiałem, w owym sierpniowym 1920 r., z jaką żarliwością naród polski padał na kolana w kościołach i szedł w procesjach po ulicach Warszawy. […] Lecz, jak mówią nasze stare przysłowia: pomagaj sobie, a niebo ci dopomoże […]. A potem, w czasie ciężkich przejść roku 1920, widzieliśmy, jak bardzo sobie pomagała i jak, sprowadzona niemal do własnych tylko zasobów, dzięki silnej woli rządu, dowództwa, nieustannie odwadze i ofiarności żołnierzy, wierze wszystkich Polaków w losy Ojczyzny, mogła podnieść się z klęski w sposób tak prawdziwie niezwykły.

CART17 Źródło: Aneta Niewęgłowska, Gen. Maxime Weygand, [w:] Fakty i mity o bitwie na przedpolach Warszawy [w:] Od Bitwy Warszawskiej do Traktatu Ryskiego, red. T. Skoczek, Warszawa 2015, s. 60.
R1Z71aXy0gcGc1
Jakie znaczenie przypisuje się Bitwie Warszawskiej? Dlaczego została uznana 18. najważniejszą bitwą w dziejach świata? (Uzupełnij) Czy zgadzasz się z określeniem bitwy warszawskiej jako „cudu nad Wisłą”? Uzasadnij odpowiedź. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 7

Zdecyduj, czy dobrane zdjęcie, imię i nazwisko, funkcja oraz cytat pasują do siebie.

Jeśli uważasz, że wszystkie elementy pasują do siebie, zaznacz „Tak”. Jeśli uważasz, że elementy do siebie nie pasują, zaznacz „Nie”. Następnie kliknij „Losuj”, aby ćwiczenie wylosowało nowy zestaw elementów.

ReuSgXiASeFod
Postać: Gen. Michaił Tuchaczewski, Marszałek Polski Józef Piłsudski, Włodzimierz Lenin, Gen. Władysław Sikorski, Julian Marchlewski Funkcja: Naczelnik Państwa, Dowódca 5. Armii, Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, Dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Cytat 1: “Żołnierze Armii Czerwonej! Nadszedł czas rozrachunku. Nasze wojska na całym froncie przechodzą do ofensywy. Setki tysięcy żołnierzy są gotowe do strasznego dla wroga uderzenia. Wielki pojedynek zadecyduje o losie wojny rosyjskiego narodu z polskimi najeźdźcami. [...] Przed atakiem napełnijcie swoje serca gniewem i bezwzględnością. Zemścijcie się [...] za drwiny polskiej szlachty nad rewolucyjnym narodem rosyjskim i naszym krajem. W krwi rozgromionej armii polskiej utopcie przestępczy rząd Piłsudskiego”.
Źródło:1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 79. Cytat 2: “Waleczna Armia Czerwona wkroczyła na terytorium Polski jako czynny współbojownik w walce proletariatu polskiego z pańskim i burżuazyjnym ciemiężcą. Wyrażając na wasze ręce całej robotniczo‑chłopskiej Rosji głęboką wdzięczność za te skuteczna pomoc, uważam za swój obowiązek poinformować Was, że do kierowania pracami na terytorium wyzwolonym od panów utworzono Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski [...] mamy nadzieję w najbliższym czasie doprowadzić szczęśliwie do końca sprawę wyzwolenia robotniczo‑chłopskiej Polski i zatknąć Czerwony Sztandar rewolucji nad najbliższa Rosji twierdzę imperializmu i reakcji”.
Źródło: 1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 114. Cytat 3: “Na zajmowanych obecnie pozycjach każdy dowódca wytrwac musi do ostatniego człowieka, chociażby chwilowo był otoczony ze wszystkich stron, jeżeli nie otrzyma rozkazu cofnięcia się. [...] Na odcinku 5 Armii rozgrywaja sie losy Warszawy i losy Polski. Nie dopuszczę do tego, by lekkomyślność czy bezmyślność niektórych oficerów zgubiła Ojczyznę. Złych żołnierzy usunę bezwzględnie, z dobrymi wytrwam na stanowisku i zwyciężę”
Źródło: 1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 142. Cytat 4: “Rząd polski waha się i miota oraz oświadcza, że zaproponuje nam nowe warunki pokoju. Prosimy bardzo, panowie obszarnicy i kapitaliści, rozpatrzenia polskich warunków nigdy nie odmówimy. [...] My również będziemy mówili o pokoju, ale nie z wami, polscy obszarnicy i polscy burżuje, lecz z polskimi robotnikami i chłopami, i zobaczymy, co z tych rozmów wyniknie.”
Źródło: 1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 149. Cytat 5: “Nieraz, żołnierze, łzy cisnęły mi się do oczu, gdym widział wśród szeregów wojsk prowadzonych przeze mnie wasze bose, pokaleczone stopy, które już przemierzyły niezmierne przestrzenie, gdym widział brudne łachmany, pokrywające wasze ciało, gdym musiał obrywać wasze skromne racje żołnierskie, i żądać często, byście o głodzie i chłodzie szli do krwawego boju [...] Żołnierze! Zrobiliście Polskę mocna, pewną siebie i swobodną. Możecie być dumni i zadowoleni ze spełnienia swego obowiązku. Kraj, co w dwa lata potrafi wytworzyć takiego żołnierza, jakim wy jesteście, może spokojnie patrzeć w przyszłość. Dziękuję wam raz jeszcze!”
Źródło: Rozkaz zawiadamiający o podpisaniu zawieszenia broni między Polską a Rosją Sowiecką, 10 października 1920 roku, dostępny online www.jpilsudski.org

Indeks górny Źródło fotografii: Wikimedia Commons, domena publiczna. Indeks górny koniec

R134gVABjzVLf
Julian Marchlewski Możliwe odpowiedzi: 1. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, 2. Dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, 3. Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, 4. Dowódca 5. Armii, 5. Naczelnik Państwa Marszałek Polski Józef Piłsudski Możliwe odpowiedzi: 1. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, 2. Dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, 3. Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, 4. Dowódca 5. Armii, 5. Naczelnik Państwa Włodzimierz Lenin Możliwe odpowiedzi: 1. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, 2. Dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, 3. Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, 4. Dowódca 5. Armii, 5. Naczelnik Państwa Gen. Władysław Sikorski Możliwe odpowiedzi: 1. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, 2. Dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, 3. Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, 4. Dowódca 5. Armii, 5. Naczelnik Państwa Gen. Michaił Tuchaczewski Możliwe odpowiedzi: 1. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, 2. Dowódca Frontu Zachodniego Armii Czerwonej, 3. Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, 4. Dowódca 5. Armii, 5. Naczelnik Państwa

Słownik

linia Curzona
linia Curzona

brytyjska propozycja linii demarkacyjnej między wojskami polskimi i sowieckimi; pozostawiałaby tereny Galicji Wschodniej, a także Brześć i Wilno po stronie Rosji

Rada Komisarzy Ludowych
Rada Komisarzy Ludowych

tymczasowy rząd Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej powołany w listopadzie 1917 r.