Świat po II wojnie światowej 1945 - 1956
Bliski Wschód po II wojnie światowej.
Po II wojnie światowej Palestyna, decyzją ONZ podjętą przy poparciu 2/3 państw członkowskich tej organizacji, ale wbrew woli arabskich mieszkańców tego terytorium (Palestyńczyków) i sąsiednich krajów arabskich, została podzielona na dwa państwa: arabskie i żydowskie. W maju 1948 r. proklamowano powstanie państwa żydowskiego – Izraela, co dodatkowo zaogniło sytuację w tym rejonie.
Przeanalizujesz, dlaczego Bliski Wschód stał się zarzewiem nieustającego konfliktu.
Opiszesz okoliczności powstania państwa Izrael.
Wyjaśnisz, dlaczego Bliski Wschód pozostawał w kręgu żywego zainteresowania Stanów Zjednoczonych oraz Związku Sowieckiego.
Wskażesz skutki, jakie przyniosło ze sobą powstanie Izraela oraz jego zwycięstwo w wojnie z Arabami.
Ziemia obiecana
Palestyna po zakończeniu I wojny światowej znalazła się pod kontrolą Wielkiej Brytanii jako terytorium mandatowe. Większą część mieszkańców regionu stanowili Arabowie. W okresie międzywojennym systematycznie zwiększała się liczba żydowskich osadników, w tym licznych imigrantów z Europy. Jednak jeszcze w 1947 r. Palestyńczycy tworzyli społeczność liczącą 1,3 mln, podczas gdy Żydów było o połowę mniej. Ponad 90 proc. ziemi znajdowało się w rękach arabskich.
Już w okresie międzywojennym napływ emigrantów powodował liczne i gwałtowne spory etniczne. Brytyjczycy próbowali zapanować nad sytuacją, ograniczając imigrację Żydów. Po II wojnie światowej kontynuowali tę politykę. Zdarzało się, że przy użyciu siły zmuszali okręty z imigrantami, często ocalałymi z Holocaustu, do odwrotu. Budziło to oburzenie Europejczyków, którzy uważali tego typu działania za wyjątkowo bezduszne i niehumanitarne. Jednocześnie wśród Żydów w Palestynie narastał opór wobec władz mandatowych. Przybierał on niekiedy formę ataków terrorystycznych wymierzonych w funkcjonariuszy brytyjskiej administracji i służb porządkowych. Dochodziło również do aktów przemocy pomiędzy Arabami a Żydami. Palestyńczycy godzili się wprawdzie na utworzenie niepodległej Palestyny, ale tylko pod władzą Arabów. Żydzi natomiast zmierzali do budowy własnego państwa.
Brytyjczycy, bezsilni wobec eskalacji przemocy, przekazali decyzję o przyszłości mandatu w ręce Organizacji Narodów Zjednoczonych. 29 listopada 1947 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję 181, czyli projekt podziału Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Decyzja społeczności międzynarodowej wywołała wybuch radości wśród Żydów. Natomiast palestyńscy Arabowie, wspierani przez sąsiednie kraje arabskie, zdecydowanie sprzeciwiali się takiemu rozwiązaniu.
Dawid i Goliat
Na przełomie roku 1947 i 1948 konflikt w Palestynie przybrał charakter wojny domowej toczonej przez oddziały paramilitarne. W Jerozolimie doszło do gwałtownych starć ulicznych. W ciągu sześciu tygodni zginęło 1060 Arabów, 769 Żydów i 123 Brytyjczyków. Bojownicy żydowscy zaatakowali 9 kwietnia 1948 r. arabską wioskę Dajr Jasin, gdzie wymordowali, według różnych szacunków, od 110 do 140 osób, w tym całe rodziny. W odpowiedzi Arabowie dokonali masakry żydowskiego konwoju z pomocą humanitarną. Masakra w Dajr Jasin zmobilizowała arabską opinię publiczną, która parła do wojny. Jednocześnie mord spowodował falę emigracji. Po dwóch miesiącach swoje domy porzuciło blisko 400 tys. Arabów. W tym samym czasie Palestynę zaczęły opuszczać wojska brytyjskie. W tej sytuacji 14 maja 1948 r. przywódcy żydowscy ogłosili niepodległość Izraela.
Państwo żydowskie szybko uznał Związek Sowiecki, licząc na umocnienie swoich wpływów na Bliskim Wschodzie. Podobnie uczynił prezydent USA, wielki orędownik niepodległego państwa żydowskiego – Harry Truman. Społeczność żydowską w Palestynie ogarnęła euforia. Ben Gurion, żydowski przywódca, któremu przypadł w udziale zaszczyt odczytania Deklaracji Niepodległości, miał powody do niepokoju. „Byłem żałobnikiem wśród świętujących” – zapisał, przeczuwając rychły wybuch konfliktu zbrojnego z Arabami.
Cytat za: Patrycja Bukalska, Trzy warunki powstania Izraela, „Tygodnik Powszechny” 24/2018.
Rzeczywiście, już 15 maja 1948 r. Liga Arabska (w skład której wchodziły Transjordania, Liban, Irak, Syria i Egipt) uderzyła na Izrael. Dowództwo nad siłami Arabów objął król Transjordanii – Abdullah. Teoretycznie siły zbrojne sprzymierzonych liczyły 165 tys. żołnierzy. Braki organizacyjne sprawiły jednak, że w maju wysłali oni na front niespełna 30 tys. ludzi, a więc armię porównywalną pod względem liczebnym z izraelską. Żydzi szybko podjęli energiczne kroki, aby zwiększyć liczebność swoich wojsk. Istniejące już przed wojną żydowskie organizacje paramilitarne, takie jak Hagana czy Irgun, zostały zjednoczone w Siłach Obronnych Izraela (Cahal), a potencjał wojskowy Izraela wzrastał. Latem Izraelczycy zmobilizowali do walki 88 tys. ludzi, podczas gdy Liga Arabska o 20 tys. mniej. Na początku 1949 r. Izrael dysponował już armią składającą się ze 115 tys. ludzi.
Do sukcesów państwa żydowskiego w wojnie z Ligą Arabską przyczyniła się pomoc państw bloku wschodniego. Szczególnie cenne okazały się samoloty, które sprzedała Żydom komunistyczna Czechosłowacja. Brak koordynacji działań militarnych Ligi Arabskiej, słabe wyszkolenie wojsk oraz rywalizacja pomiędzy politycznymi liderami sprawiły, że Izrael zajął do stycznia 1949 r. trzy czwarte terytorium Palestyny, czyli obszar dwukrotnie większy, niż przewidywała rezolucja ONZ. W kwietniu 1949 r. pięć państw koalicji arabskiej podpisało porozumienia rozejmowe z Izraelem.
Zwycięzcy i przegrani
Zwycięstwo Izraela oznaczało nowy, korzystniejszy dla Żydów podział wpływów w Palestynie. Żydzi przejęli kontrolę nad wybrzeżem morskim, pustynią Negew oraz częścią doliny Jordan. Pod egidą ONZ doszło także do podziału Jerozolimy. Jej zachodnia część weszła w skład Izraela, a król Transjordanii Abdullah zatrzymał Stare Miasto, wschodnią część Jerozolimy oraz Zachodni Brzeg. Sukces Izraela dowodził ogromnej determinacji Żydów do utrzymania własnego, świeżo utworzonego po wiekach życia w diasporze państwa. Zwycięstwo w walce z Ligą Arabską zostało jednak okupione dotkliwymi stratami. W walkach poległo 6 tys. żydowskich żołnierzy, czyli jedna piąta całej armii i 1% całej ówczesnej żydowskiej ludności kraju. Niemniej mieszkańcy Izraela nabrali pewności odnośnie do stabilności i siły własnej państwowości. Z punktu widzenia palestyńskich Arabów klęska w konfrontacji z Izraelem oznaczała narodową tragedię. Wciąż nazywają oni tę wojnę domową Nakba, czyli katastrofa. Palestyńczycy musieli pogodzić się z utratą własnego państwa. Obawa przed represjami ze strony Żydów wywołała ogromną falę uchodźstwa. Aż 750 tys. Arabów, mieszkańców stosunkowo niewielkiego obszaru Palestyny, zdecydowało się opuścić obszary kontrolowane przez Izrael. Uchodźcy rozproszyli się po sąsiednich krajach arabskich, gdzie – pomimo deklaracji solidarności – nie otrzymali wystarczającej pomocy materialnej. Potęgowało to ich frustrację i czyniło podatnymi na agitację ugrupowań ekstremistycznych. Wojna z lat 1948–1949 nie uspokoiła także sytuacji na Bliskim Wschodzie. Kraje arabskie nie pogodziły się z upokarzającą porażką, co zaowocowało serią izraelsko‑arabskich konfliktów zbrojnych w kolejnych dziesięcioleciach.
Jako pierwsze uznały Izrael m.in. Polska i Stany Zjednoczone. Nowo powstałe państwo stosunkowo szybko osiągnęło sukces gospodarczy; przyczyniły się do tego kibuce, czyli dobrowolnie tworzone wspólnoty osadnicze powstałe w oparciu o idee socjalizmu utopijnego, oraz pomoc Żydów rozproszonych po świecie. Związek Sowiecki, który również w 1948 r. uznał Izrael, wspierał jednak państwa arabskie, ponieważ Moskwie zależało na arabskich złożach ropy naftowej. Stany Zjednoczone i państwa zachodnie były z kolei protektorami Izraela.
Kibuce
Początkowo w kibucach (hebr. – zgromadzenie, wspólnota) zajmowano się tylko rolnictwem, później zaczęły powstawać także kibuce rolniczo‑przemysłowe. Oprócz wspólnej własności ziemi i środków produkcji funkcjonowanie kibuców opiera się na ochotniczej pracy, równych prawach i obowiązkach oraz zbiorowej odpowiedzialności materialnej członków wspólnoty. Rozwój kibuców na początku istnienia państwa Izrael był warunkiem powodzenia jego budowy, na skutek między innymi kryzysu gospodarczego ale także zmian zachodzących w społeczeństwie, zmniejszyła się liczba kibuców. Mimo spadku popularności kibuce działają nadal - w 2000 r. w prawie 270 wspólnotach w Izraelu mieszkało ponad 100 tys. osób.
Bliskowschodni kocioł
Początek lat 50. XX w. przyniósł istotne zmiany polityczne w Egipcie, kluczowe dla sytuacji na całym Bliskim Wschodzie. Po II wojnie światowej Egipt był najbogatszym i największym państwem w regionie. Zamieszkiwało go 16 mln ludzi, w większości ubogich, słabo wykształconych i pozbawionych realnych szans na awans społeczny. Rządy prozachodniego króla Faruka nie cieszyły się wśród Egipcjan szerokim poparciem. Szczególne oburzała ich korupcja królewskiego dworu. W 1952 r. przeciwko monarchii skutecznie wystąpiła grupa wojskowych zrzeszonych w tajnym Komitecie Wolnych Oficerów. Spiskowcy przejęli władzę, głosząc popularne hasła przywrócenia wolności oraz dumy narodowej, którą – według nich – nadwyrężyła przegrana w wojnie z Izraelem z lat 1948–1949. Czołową rolę wśród Wolnych Oficerów zaczął odgrywać charyzmatyczny pułkownik Dżamal Abdel Naser, który skutecznie pozbawił wpływów swoich przeciwników politycznych, ograniczył uprawnienia parlamentu, przejął funkcję prezydenta i wprowadził rządy autorytarne.
Prezydent z powodzeniem starał się pozyskać zaufanie i sympatię niższych warstw społecznych, występując zdecydowanie przeciwko dyskryminacji ze względu na płeć, rasę, język czy religię. Naser często odwoływał się także do panarabskiego nacjonalizmu. Jako zasadniczy cel swojej polityki zagranicznej wskazywał, popularną wśród Arabów, kolejną wojnę z Izraelem. Jednocześnie dążył do ograniczenia na Bliskim Wschodzie wpływów dawnych mocarstw kolonialnych: Francji i Wielkiej Brytanii. Pod rządami Nasera Egipt nawiązał bliskie relacje z ZSRS. Sowieci zaczęli m.in. udzielać kredytów Egipcjanom oraz dostarczać sprzęt wojskowy (200 myśliwców, 100 czołgów, kilka łodzi podwodnych). Już w kwietniu 1955 r. Egipt otrzymał za pośrednictwem Chin potężne wsparcie militarne Moskwy, co dawało mu kilkukrotną przewagę w sprzęcie nad Izraelem.
Podczas gdy Naser umacniał swoją pozycję w Egipcie, Izrael znajdował się pod rządami partii socjalistycznej, której przewodził premier Ben Gurion (sprawował ten urząd do 1963 r.). Żydowscy socjaliści rozpoczęli tworzenie świeckiego państwa, otwartego na imigrację Żydów spoza Palestyny. Rządzący socjaliści nie ograniczyli jednak wolnego rynku. Izrael przyciągał zagraniczne inwestycje, zwłaszcza amerykańskie. W rezultacie systematycznie rosła liczba mieszkańców państwa. W latach 1948–1951 zwiększyła się z 650 tys. do 1,3 mln. Jednocześnie poprawiała się sytuacja ekonomiczna kraju, czemu nie zdołała przeszkodzić blokada ekonomiczna Izraela przez państwa arabskie.
Klęska zwycięzców
Wraz z rosnącą pozycją Nasera stosunki między Egiptem a Izraelem stawały się coraz bardziej napięte. W 1952 r. Egipt zamknął Kanał Sueski dla żeglugi izraelskiej, łamiąc tym samym Traktat o neutralizacji Kanału Sueskiego z 1888 r. oraz rezolucję ONZ z 1951 r., która wyraźnie nakazywała otwarcie Kanału dla wszystkich statków. Wreszcie w 1953 roku Kair zamknął dla Izraela Cieśninę Tirańską oddzielająca [Zatokę Akaba](http://Zatoke Akaba) od pozostałej części [Morza Czerwonego](http://Morza Czerwonego) zamykając w ten sposób ważny szlak z prowadzący z izraelskiego portu Ejlat. Pozycja Nasera w Egipcie była w 1956 r. na tyle silna, że zdecydował się on na niezwykle odważny krok. 26 lipca 1956 r. ogłosił przejęcie przez Egipt pełnej kontroli nad Kanałem Sueskim, czyli jego nacjonalizację. Do tego czasu kontrolę nad tą jedną z ważniejszych na świecie dróg wodnych z Europy na Ocean Indyjski sprawowali Brytyjczycy i Francuzi, którzy czerpali z tego tytułu olbrzymie zyski. Nacjonalizacja Kanału wzbudziła euforię wśród Egipcjan, natomiast oburzyła Brytyjczyków i Francuzów, obawiających się o bezpieczeństwo szlaków handlowych, którymi docierały z Azji do Europy surowce, w tym ropa naftowa. Zarówno Londyn, jak i Paryż uznały decyzję Nasera za cios wymierzony w ich prestiż, który zdążył już wcześniej poważnie ucierpieć na skutek dekolonizacji.
Powody do niepokoju mieli też przywódcy Izraela, którzy w napięciu obserwowali wzrost znaczenia Egiptu na Bliskim Wschodzie. Żydzi obawiali się także skutków gospodarczych zablokowania Kanału dla transportu towarów do Izraela. Tym łatwiej udało się Brytyjczykom i Francuzom namówić Izrael do ataku na Egipt. 29 października 1956 r. Żydzi skierowali swoje czołgi przez półwysep Synaj w kierunku Kanału. Kilka dni później nastąpił desant Brytyjczyków i Francuzów, którzy błyskawicznie zajęli Suez. Zachodni przywódcy uzasadniali swoją agresję koniecznością podjęcia działań rozjemczych pomiędzy Izraelem a Egiptem.
Niespodziewanie dla koalicji antyegipskiej działania zbrojne w rejonie Kanału Sueskiego zgodnie potępiły dwa powojenne supermocarstwa: ZSRS i USA. Moskwie zależało na tym, aby utrzymać swoje wpływy w regionie oraz odwrócić uwagę świata od Węgier, gdzie Armia Czerwona w brutalny sposób stłumiła niepodległościowe powstanie. Sowieci zagrozili nawet użyciem siły w obronie swojego egipskiego sojusznika. Amerykanie zaś nie chcieli pogarszać swoich stosunków z Arabami, dlatego obcięli Francuzom i Brytyjczykom pomoc finansową. Izolowani na arenie międzynarodowej sojusznicy musieli w grudniu 1956 r. wycofać swoje siły z Egiptu. Wojna o Kanał Sueski potwierdziła tym samym upadek znaczenia przedwojennych mocarstw na rzecz USA i ZSRS. Jednocześnie ogromnie wzrósł prestiż Nasera wśród Arabów, którzy uznali efekty zmagań o kontrolę nad Kanałem za jego wielki sukces. Izrael z kryzysu sueskiego odniósł także pewne korzyści: stabilizację sytuacji na granicy z Egiptem i swobodę żeglugi w Cieśninie Tirańskiej. Tym samym Naser nie był jedynym zwycięzcą tej wojny.
Obrona poprzez atak
Naser zdobył wprawdzie czołową pozycję wśród przywódców arabskich, ale nie zdołał w sposób znaczący poprawić sytuacji gospodarczej w Egipcie. Wprawdzie wzrost ekonomiczny na początku lat 60. wynosił 6 proc., ale systematycznie malał, do poziomu 2 proc. w 1967 r. Państwo było zadłużone, a intensywne zbrojenia pochłaniały ogromne środki. Jednym z najistotniejszych problemów kraju stało się wyżywienie gwałtownie rosnącej populacji. Nawet budowa Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu nie poprawiła znacząco sytuacji gospodarczej kraju. Irygacja spowodowała bowiem zasolenie i wyjałowienie pól oczyszczanych wcześniej przez regularne wylewy rzeki. Równolegle Izrael, w którym nadal rządziła lewica, przeżywał okres intensywnego rozwoju gospodarczego pomimo olbrzymich wydatków na armię (prawie 20 proc. budżetu). Słabsza liczebnie w stosunku do sąsiednich krajów arabskich armia Izraela dysponowała jednak nowoczesnym sprzętem oraz sprawnym dowództwem. W latach 60. wciąż wzrastała liczba mieszkańców kraju – do prawie 2,4 mln pod koniec dekady.
niezwykle inteligentny, miał lotny umysł i nigdy nie powiedział niczego niemądrego. Ariel Szaron, izraelski generał, uważał natomiast, że Dajan
budzi się z setką pomysłów w głowie. Dziewięćdziesiąt pięć z nich jest niebezpiecznych, trzy następne są kiepskie, ale pozostałe dwa genialne. Kolega z klasy Dajana wspominał, że był
kłamcą, samochwałem, macherem i primadonną, a mimo to przedmiotem głębokiego uwielbienia. Sam Dajan miał się kiedyś wyrazić w rozmowie z Peresem:
Pamiętaj o jednym: nie można na mnie polegać. Jeszcze przed rozpoczęciem wojny sześciodniowej Dajan cieszył się w Izraelu opinią bohatera narodowego. Jego nominacja na głównodowodzącego wojsk Izraela podniosła znacząco morale armii. Błyskotliwe zwycięstwo nad Egiptem, Syrią i Jordanią z 1967 r. tylko umocniło potężny autorytet Dajana, a w krajach bloku socjalistycznego, które wspierały Arabów – sprowadziło na niego falę nienawiści.
Począwszy od 1966 r. napięcie pomiędzy rosnącym w siłę Izraelem a pogrążonym w stagnacji gospodarczej Egiptem zaczęło ponownie się zwiększać. „Samo istnienie Izraela stanowi agresję”, tłumaczył powody rosnącego napięcia w relacjach z państwem żydowskim w maju 1967 r. prezydent Naser. Na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ zaś deklarował: Jedynym rozwiązaniem problemu Palestyny jest, by sprawy powróciły do warunków sprzed popełnienia błędu – a więc zlikwidowania istnienia Izraela.
Kolejny przywódca arabski, Assad wtórował Naserowi: Nigdy nie wezwiemy do pokoju i nie zaakceptujemy pokoju. Zaakceptujemy jedynie wojnę. Poprzysięgliśmy spłukać tę ziemię waszą krwią, wyrzucić was agresorów, wrzucić was do morza.
21 maja Egipt po raz kolejny dokonał blokady Cieśniny Tirańskiej a Naser stwierdził Jesteśmy gotowi do wojny
. Nastroje podgrzewali także Sowieci, którzy przekazali Kairowi niesprawdzoną i nieprawdziwą informacją o spodziewanym ataku Izraela na Syrię. Rewelacje z Moskwy skłoniły Nasera do mobilizacji sił, co z kolei zaniepokoiło władze w Tel Awiwie. Lokalnie dochodziło do potyczek pomiędzy wojskami syryjskimi a żydowskimi. Wyraźnie zaostrzyły się również stosunki Izraela z Jordanią. Wiosną 1967 r. Naser nakazał przesunąć wojska egipskie na Synaj, w pobliże granicy z Izraelem, a następnie zażądał wycofania stamtąd wojsk ONZ. Sprawą sporną pozostaje, czy Egipt, mimo agresywnych gróźb wobec Izraela, rzeczywiście dążył do wojny. Wśród Żydów przeważyła jednak opinia, że należy uprzedzić ewentualny atak ze strony państw arabskich.
Mosze Dajan, wybitny izraelski dowódca i strateg, przygotował plany ataku Izraela na Egipt, Syrię i Jordanię. 5 czerwca 1967 r. armia Izraela zaatakowała. Izraelskie lotnictwo niemal doszczętnie zniszczyło flotę powietrzną państw arabskich, zanim ta zdążyła wzbić się w powietrze. W trakcie błyskawicznej, sześciodniowej kampanii (stąd nazwa wojny) wojska lądowe Izraela wkroczyły na egipski półwysep Synaj i dotarły do brzegów Kanału Sueskiego. Żydzi zajęli także syryjskie Wzgórza Golan oraz należący do Jordanii Zachodni Brzeg (rzeki Jordan) oraz wschodnią Jerozolimę. Wojna zakończyła się spektakularnym zwycięstwem Izraela, który zapewnił sobie tym samym dominację w regionie. Wojna zadała także bolesny cios autorytetowi Nasera. Ideologia panarabizmu zaczęła ustępować ideologii politycznego islamu oraz nacjonalizmom lokalnym, np. palestyńskiemu.
Wsparcie USA dla Izraela podczas wojny sześciodniowej osłabiło pozycję Amerykanów w regionie kosztem ZSRS. Związek Sowiecki oraz Jugosławia, Polska, Węgry, Czechosłowacja i Rumunia, te ostatnie pod naciskiem ZSRS, zerwały stosunki dyplomatyczne z Izraelem, a połowa państw arabskich zerwała stosunki dyplomatyczne z Waszyngtonem. Tak bilans wojny sześciodniowej z punktu widzenia USA podsumowywał historyk Krzysztof Michałek:
Stany Zjednoczone miały tam jednego sojusznika, a właściwie były sojusznikiem dla jednego kraju – Izraela i posiadały rosnącą liczbę przeciwników wśród krajów arabskich.
Cytat za: Krzysztof Michałek, Amerykańskie stulecie. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki 1900–2001, Warszawa 2004, s. 309–310.
Dnia 22 listopada 1967 Rada Bezpieczeństwa ONZ wystosowała Rezolucję nr 242, wzywającą do „utworzenia sprawiedliwego i trwałego pokoju na Bliskim Wschodzie” i wycofania wojsk izraelskich wojsk z terenów zajętych w wojnie sześciodniowej.
Kryzys naftowy
Większość złóż ropy naftowej na świecie należy do krajów arabskich, dzięki czemu mogą one dyktować ceny paliw. Gwałtowne podwyżki cen na początku lat 70. uderzyły przede wszystkim w państwa zachodnie importujące ten towar i zahamowały ich ekspansję gospodarczą.
W czasie wojny Jom Kipur w 1973 r. prezydent Richard Nixon wysłał na Bliski Wschód wojska amerykańskie, obawiając się odcięcia od źródeł zaopatrzenia w ropę. Państwa Europy Zachodniej przestały wtedy stosować ułatwienia transportowe dla Stanów Zjednoczonych, uważały bowiem, że posunięcie Ameryki narazi je na odwet państw arabskich. W ten sposób kryzys paliwowy przyczynił się do powstania zadrażnień między państwami zachodnimi.
W 1973 r. Egipt i Syria zaatakowały Izrael w czasie żydowskiego święta Jom Kipur (wojna Jom Kipur). Mimo początkowych sukcesów ofensywa została powstrzymana. Walki zakończyły się m.in. w wyniku mediacji USA i ZSRS. Izrael utrzymał tereny zajęte w czasie wojny sześciodniowej i umocnił swoją pozycję na Bliskim Wschodzie.
W 1978 r. Egipt, łamiąc solidarność krajów arabskich, zaproponował Izraelowi pokój. Na mocy porozumienia z Camp David Izrael wycofał się z Synaju, a Egipt jako pierwszy kraj arabski uznał państwo żydowskie. Pozostałe państwa arabskie nadal wspierały Palestyńczyków.
Walcząc o własne państwo, Palestyńczycy uciekali się do metod terrorystycznych. W latach 60. kilka palestyńskich organizacji niepodległościowych stworzyło Organizację Wyzwolenia Palestyny (OWP), która wkrótce stała się polityczną reprezentacją nieistniejącego państwa na arenie międzynarodowej. OWP także walczyła za pomocą terroru. Głośnym echem odbiła się masakra izraelskich sportowców podczas olimpiady w Monachium w 1972 r., ale nie przyniosła efektów politycznych. W 1974 r. OWP została uznana przez ONZ. Członkowie OWP i organizacji z nią związanych nie wyrzekli się jednak terroryzmu i nadal dokonywali zamachów na całym świecie. Było to powodem czasowego zerwania kontaktów między ONZ a OWP.
Na początku lat 90. Palestyńczycy stracili źródła finansowania. Poparcie przez Organizację irackiej agresji na Kuwejt w 1990 r. spowodowało niechęć państw arabskich, a w 1991 r. rozpadł się blok sowiecki. Przywódca OWP Jasir Arafat ogłosił odrzucenie terroryzmu. W wyniku politycznych negocjacji z Izraelem we wrześniu 1993 r. zawarto porozumienie odnośnie utworzenia Autonomii Palestyńskiej. Arafat w 1994 r. wraz z premierem Izraela Icchakiem Rabinem i ministrem spraw zagranicznych Szymonem Peresem zostali laureatami pokojowej Nagrody Nobla.
Zapoznaj się z filmami, a następnie wykonaj dołączone do nich polecenia.
Wyjaśnij, dlaczego państwa arabskie uznawały powstanie państwa Izrael za spuściznę dawnego systemu kolonialnego. Czy zgadzasz się z taką tezą? Uzasadnij odpowiedź.
Wyjaśnij, dlaczego ONZ postanowiło podzielić Palestynę na dwa państwa i zgodziło się na powstanie Izraela.
Wyjaśnij, jak zmienia się punkt ciężkości w kwestii stosunków na Bliskim Wschodzie pod koniec lat 70. XX w. Czy konflikt izraelsko‑arabski wciąż odgrywa najważniejszą rolę?
Trenuj i ćwicz
Zaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z zamieszczonym poniżej fragmentem źródłowym mowy premiera Davida Ben Guriona proklamującego niepodległość Izraela w 1948 r., a następnie wyjaśnij, o jakiej katastrofie narodu żydowskiego mówi i jak wiąże się ona jego zdaniem z koniecznością uzyskania przez Żydów własnego państwa.
Katastrofa, która niedawno spadła na naród żydowski (…) była kolejnym potwierdzeniem konieczności rychłego rozwiązania problemu bezdomności narodu poprzez odbudowanie w Ziemi Izraela państwa żydowskiego. (…) To uznanie prawa narodu żydowskiego do ustanowienia swojego państwa jest nieodwołalne. To prawo jest naturalnym prawem narodu żydowskiego do bycia panami własnego losu, jak inne narody, w swoim suwerennym państwie.
Źródło: Warszawa 2020, s. 85. Cytat za: Europa. Nasza historia. Klasa 8: Od wybuchu II wojny światowej do czasów współczesnych.
Zapoznaj się z tekstem Deklaracji niepodległości Izraela.
Deklaracja niepodległości Izraela z 14 maja 1948 r.Erec-Izrael (kraj Izrael) był kolebką narodu żydowskiego. Tu kształtowała się jego tożsamość duchowa, religijna i polityczna. To tutaj, po raz pierwszy, Żydzi stworzyli państwo, jak również wartości kulturalne o narodowym i uniwersalnym charakterze, obdarowawszy świat Księgą Ksiąg.
Po przymusowym wygnaniu ze swej ziemi przez cały kres rozproszenia naród zachował wiarę i nigdy nie zaprzestał pełnej nadziei modlitwy o powrót do swej ojczyzny i odzyskanie politycznej niezawisłości.
Przywiązanie do tradycji i historii sprawiły, że kolejne pokolenia Żydów dokładały starań, aby ponownie osiedlić się w swojej ojczyźnie. W ostatnich dziesięcioleciach rozpoczął się ich masowy powrót. Pionierzy (imigranci przybywający do Izraela na przekór restrykcyjnemu prawu) i bojownicy użyźnili pustynię, przywrócili język hebrajski, zbudowali wioski i miasta, stworzyli kwitnące społeczeństwo sprawujące kontrolę nad własną gospodarką i kulturą, społeczeństwo kochające pokój – lecz potrafiące się bronić […] i pragnące stworzyć własne państwo.
[…]
Zagłada, która spotkała ostatnio naród – w której zgładzono miliony Żydów w Europie – była kolejnym potwierdzeniem konieczności rozwiązania problemu wyobcowania Żydów poprzez odbudowę w Izraelu państwa żydowskiego, które otwarłoby szeroko bramy ojczyzny dla wszystkich Żydów, przyznając im status pełnoprawnych obywateli wspólnoty międzynarodowej.
[…]
W czasie II wojny światowej społeczność żydowska w tym kraju wspomagała narody miłujące wolność i pokój w ich zmaganiach z siłami nazistowskiej niegodziwości i za cenę krwi swych żołnierzy oraz przez wysiłek zbrojny zyskała prawo zasiadania pośród narodów, które stworzyły ONZ.
29 listopada 1947 Zgromadzenie Ogólne ONZ ogłosiło rezolucję wzywającą do utworzenia państwa żydowskiego w Izraelu. Zgromadzenie nakazało mieszkańcom Izraela powziąć wszelkie kroki niezbędne do wprowadzenia powyższej rezolucji w czyn. Uznanie przez Narody Zjednoczone prawa narodu żydowskiego do stworzenia własnego państwa jest nieodwołalne.
Prawo to jest naturalnym prawem narodu żydowskiego i podobnie jak każdego innego narodu do decydowania o własnym losie we własnym państwie.
STOSOWNIE DO TEGO, MY, PRZEDSTAWICIELE RADY NARODU, REPREZENTANCI SPOŁECZNOŚCI ŻYDOWSKIEJ W IZRAELU I RUCHU SYJONISTYCZNEGO, ZGROMADZENI TU W DNIU WYGAŚNIĘCIA BRYTYJSKIEGO MANDATU W IZRAELU – NA MOCY NASZEGO HISTORYCZNEGO I NATURALNEGO PRAWA, JAK RÓWNIEŻ NA PODSTAWIE UCHWAŁY ZGROMADZENIA OGÓLNEGO NARODÓW ZJEDNOCZONYCH – OGŁASZAMY NINIEJSZYM UTWORZENIE ŻYDOWSKIEGO PAŃSTWA NA ZIEMI IZRAELSKIEJ, KTÓRE MA BYĆ ZNANE JAKO IZRAEL.
Źródło: Deklaracja niepodległości Izraela z 14 maja 1948 r. Cytat za: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 311–312.
Do każdego z państw dopasuj po jednym z celów, jakie stawiały sobie kraje zaangażowane w kryzys sueski.
Ułóż fragmenty tekstu opracowania historycznego tak, aby całość stanowiła spójną narrację.
Indeks dolny Źródło: Piotr Osęka, Akcja w kanale, 24.11.2007, tekst dostępny online: polityka.pl. Indeks dolny koniecŹródło: Piotr Osęka, Akcja w kanale, 24.11.2007, tekst dostępny online: polityka.pl.
Wskaż, która spośród map przedstawia kształt terytorialny Izraela w 1967 r., po zakończeniu wojny sześciodniowej. Uzasadnij swój wybór.
Mapa A
Mapa B
Mapa C
Wybierz właściwe dokończenie zdania. Uzasadnij swój wybór.
Jestem gotów walczyć do ostatniej kropli krwi za wolność Egiptu oraz egipskiego ludu.1 listopada 1956 r.
Słownik
zwany także Zachodnim Brzegiem Jordanu i Cisjordanią – część Palestyny obejmująca obszar historycznych izraelskich krain Judei i Samarii położonych na zachód od doliny rzeki Jordan
górzysty płaskowyż na pograniczu Izraela, Syrii oraz Libanu, o powierzchni 1200 km²
przejściowa forma państwowości na Bliskim Wschodzie, nad Morzem Śródziemnym; składa się z Okręgu Gazy i Zachodniego Brzegu (Jordanu)
półwysep w Azji Zachodniej, w znacznej części pustynny, otoczony Morzem Śródziemnym, Kanałem Sueskim oraz Morzem Czerwonym; to także nazwa góry w Egipcie (leżącej w południowej części tego półwyspu)
teren nad Morzem Śródziemnym między Egiptem a Izraelem; po II wojnie św. według planów ONZ miał być częścią planowanego państwa arabskiego, ale w wyniku toczonych wojen trafiał pod zwierzchnictwo Egiptu lub Izraela; obecnie pod zarządem Autonomii Palestyńskiej
(hebr. Dzień Pojednania) jedno z najważniejszych świąt w judaizmie, a także nazwa - od daty rozpoczęcia - wojny między Izraelem a Egiptem i Syrią, trwającej od 6 do 26 października 1973 r. i zakończonej ostatecznie zwycięstwem Izraela
kanał łączący Morze Śródziemne z Zatoką Sueską (a przez to z Morzem Czerwonym), pozwalając na szybszą żeglugę m.in. do Indii
(ang. League of Arab States; arab. Dżamiat ad‑Duwal al‑Arabijja) organizacja międzynarodowa utworzona 1945 r. z siedzibą w Kairze; została uznana przez ONZ za organizację regionalną
największa organizacja polityczna uważająca się za reprezentację narodu palestyńskiego, która ma na celu utworzenie niepodległego państwa Palestyny
(hebr. Ha‑Hagana – obrona) żydowska organizacja paramilitarna działająca w latach 1920–1948 w ówczesnym Mandacie Palestyny; z początku miała charakter samoobrony, stopniowo rozszerzyła pole działania na akcje odwetowe wobec atakujących gangów arabskich, by przekształcić się w organizację typowo wojskową; po II wojnie światowej organizowała nielegalną imigrację ocalonych z Holocaustu, w 1948 r. stosowała również metody terrorystyczne; po utworzeniu niepodległego państwa Izrael stała się podstawą Sił Obronnych Izraela
Irgun Cewai Leumi (hebr., Narodowa Organizacja Zbrojna) żydowska podziemna organizacja zbrojna działająca w latach 1931–1948 w Brytyjskim Mandacie Palestyny w oparciu o metody terrorystyczne
(nazwa pochodzi od Syjonu – wzgórza w Jerozolimie, na którym stała świątynia Salomona) ideologia oraz ruch polityczny i społeczny, który narodził się pod koniec XIX w.; jego celem było utworzenie państwa żydowskiego na terenie ówczesnej Palestyny (odtworzenie na terenie starożytnego Izraela)
(z hebr. szabath – odpoczywać, ustać, obserwować) także: szabas, sabat – w judaizmie siódmy, ostatni dzień tygodnia będący wg kalendarza żydowskiego dniem wypoczynku; trwa od zachodu słońca w piątek do prawie godziny po zachodzie słońca w sobotni wieczór
terytoria (kolonie) odebrane po I wojnie światowej Niemcom oraz Turcji i powierzone przez Ligę Narodów pod administrację państwom zwycięskiej ententy: Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, a także Japonii, Australii i Związkowi Południowej Afryki, państwa te nazywane były mandatariuszami; terytoria mandatowe podzielono na trzy kategorie:
A – obszary rozwinięte, mogące się szybko usamodzielnić,
B – obszary słabo rozwinięte, wymagające opieki przez dłuższy czas,
C – obszary typowo kolonialne – bez najbliższej perspektywy na usamodzielnienie.
(z łac. natio – naród) jedna z form upaństwowienia, przejęcie przez państwo praw własności ziem, przedsiębiorstw i kapitału
(z gr. pan – wszystko + franc. arabe – arabski) ruch polityczny, którego celem jest zjednoczenie wszystkich ludów arabskich