Daleki Wschód po II wojnie światowej. Dekolonizacja Afryki.

System kolonialny przetrwał II wojnę światową. Po 1945 r. koloniami wciąż dysponowały Australia, Belgia, Dania, Francja, Hiszpania, Holandia, Portugalia, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Związek Południowej Afryki. Wojna jednak zapoczątkowała likwidację kolonializmu na świecie, przyczyniając się do poważnego osłabienia dotychczasowych mocarstw (zwłaszcza Francji i Wielkiej Brytanii), które nie były w stanie jednocześnie prowadzić walk i utrzymywać własnych posiadłości.

Upadek starych mocarstw

Wielka Brytania wychodziła z wojny jako jeden z głównych architektów zwycięstwa nad nazizmem. Premier Winston Churchill oraz jego następca Clement Attlee należeli do grona przywódców Wielkiej Trójki (obok USA i ZSRS) – czołowych państw walczących z państwami Osi oraz decydujących o kształcie powojennego świata. Tym niemniej cena zwycięstwa dla Brytyjczyków okazała się olbrzymia. Kolosalne wydatki na zbrojenia doprowadziły do wyczerpania się rezerw finansowych państwa. Zadłużenie wobec USA sięgało astronomicznej kwoty 13,4 mld dolarów (co odpowiada ok. 200 mld dzisiejszych dolarów, gdy uwzględni się inflację). Poważnymi problemami społecznymi stały się rażące dysproporcje w podziale dochodów, trudności aprowizacyjne oraz ubóstwo. Brytyjczykom brakowało opału, a nierzadko nawet podstawowych produktów spożywczych.

Powojenne problemy ekonomiczne nie ominęły również Francji (nieoficjalnym symbolem francuskiego narodu jest kogut), która – w przeciwieństwie do Wielkiej Brytanii – podczas wojny stała się areną zaciekłych walk sił lądowych. Konsekwencją były ogromne zniszczenia i problemy gospodarcze: poziom produkcji przemysłowej we Francji osiągnął w 1946 r. zaledwie ok. 30 proc. stanu sprzed wojny. Powojenną sytuację kraju tak opisał historyk Walter Laqueur:

Kryzysowi ekonomicznemu we Francji towarzyszyła niestabilna sytuacja polityczna. Swoje wpływy skutecznie umacniali niezwykle popularni komuniści, otwarcie sympatyzujący z ZSRS. Rozdrobnienie polityczne sprawiło, że w latach 1948–1958 Francja miała 19 różnych rządów, których opieszałość stała się wręcz przysłowiowa.

Osłabiony kraj nie był zdolny do utrzymania swojego stanu posiadania w koloniach. W 1954 r. siły francuskie poniosły upokarzającą klęskę w walce z oddziałami wietnamskimi pod Dien Bien Phu. Wyzwolenie się Wietnamu, a w konsekwencji całych przedwojennych Indochin Francuskich spod dominacji Paryża zachęciło do podjęcia bardziej zdecydowanych działań niepodległościowych działaczy w krajach Maghrebu. Od połowy piątego dziesięciolecia XX w. suwerennością mogły się cieszyć Maroko i Tunezja. Natomiast w Algierii – traktowanej przez Francuzów jak zamorski departament i integralna część kraju – dążenia niepodległościowe spotkały się z brutalną reakcją Paryża. Krwawa wojna wywołała kryzys polityczny w „rdzennej” Francji. Sytuację zdołał opanować dopiero gen. Charles de Gaulle (premier od 1958 r.), który podjął trudną decyzję o wycofaniu wojsk francuskich z Algierii. Tym samym epoka kolonialna w dziejach Francji zaczęła dobiegać końca. Jej zwieńczeniem stało się ogłoszenie niepodległości przez liczne afrykańskie kolonie poddane dotąd władzy Paryża w 1960 r., zwanym Rokiem Afryki.

Dekolonizacja Indii

Po II wojnie światowej rozpoczęła się dekolonizacja na kontynencie azjatyckim. Jej najważniejszym aktem było wycofanie się Brytyjczyków z Półwyspu Indyjskiego w 1947 roku. Pokojowy przebieg tego procesu był możliwy nie tylko dzięki temu, że Wielka Brytania zapobiegała zazwyczaj ostrym konfliktom, lecz także dzięki wyrzeczeniu się przemocy przez Indyjski Kongres Narodowy i jego przywódcę, Mahatmę Gandhiego, na rzecz taktyki biernego oporu wobec Brytyjczyków.

Mohandas Karamchand Gandhi, zwany Mahatmą (wielki duchem), stał się symbolem walki mieszkańców Indii o suwerenność. Początkowo był on zwolennikiem wprowadzenia w Indiach jedynie swobód samorządowych, później występował na rzecz pełnej niepodległości państwa. Sformułował zasadę satjagrahy (sanskr. – siły prawdy), która oznaczała domaganie się przestrzegania praw i opór wobec niesprawiedliwości, ale bez stosowania przemocy. Ważnym jej elementem było także bierne poddanie się prześladowaniom. Jako formę oporu propagował nieposłuszeństwo obywatelskie, które polegało m.in. na ignorowaniu rozporządzeń władz kolonialnych i bojkocie towarów sprowadzanych z Wielkiej Brytanii. Występował przeciwko działaniom odwetowym i przewodził demonstracjom przeciwko udziałowi Indii w II wojnie światowej. W 1947 r. kilkudziesięcioletnia walka o niepodległość Indii prowadzona pokojowymi metodami przez Mahatmę Gandhiego zakończyła się sukcesem.

Mimo wysiłków Gandhiego nie udało się jednak zachować jedności Indii. Powstały dwa odrębne państwa: zdominowane przez hinduistów Indie i muzułmański Pakistan. W czasie wytyczania granic i przesiedleń milionów ludzi dochodziło do aktów przemocy, a później – do wojen. Indie, choć formalnie neutralne, niejednokrotnie popierały Związek Sowiecki, Pakistan natomiast sympatyzował z Zachodem. U podłoża trwającego do dziś konfliktu leżą kwestie religijne i terytorialny spór o Kaszmir. Do początku lat 70. Pakistan składał się z części wschodniej i zachodniej, rozdzielonych terytorium indyjskim. Po krwawej wojnie wschodni Pakistan, już jako niepodległe państwo, przyjął nazwę Bangladesz.

RVZqAdW20nf0B

Nagranie filmowe dotyczące dekolonizacji Azji.

Nagranie filmowe dotyczące dekolonizacji Azji.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RVZqAdW20nf0B

Nagranie filmowe dotyczące dekolonizacji Azji.

R1Sn1pvBhXiOp

Czarno‑białe zdjęcie przedstawia żołnierzy leżących za niewysokim wałem na trawie. Żołnierze mają hełmy, trzymają karabiny, którymi celują w dal.

Ciekawostka

Rb4TiyRKllqEF1

Na zdjęciu znajduje się flaga wspólnoty narodów. Jest to złota kula ziemska na niebieskim tle z zaznaczonymi południkami i równoleżnikami. Od planety we wszystkie strony z wyjątkiem wschodu odbijają złote promienie.

Brytyjski i francuski model dekolonizacji
Proces dekolonizacji przebiegał zazwyczaj zgodnie z jednym z dwóch modeli: brytyjskim, wykorzystującym drogę pokojową, lub francuskim, wiążącym się z walką zbrojną. Wielka Brytania przygotowania do dekolonizacji rozpoczęła jeszcze przed 1945 r., wprowadzając w większości swoich kolonii rządy autonomiczne. Tak rozpoczął się proces odzyskiwania niepodległości przez Indie. W ten sposób metropolia chciała zachować pokojową współpracę z uzyskującymi niepodległość obszarami. Już w 1931 r. powstała Brytyjska Wspólnota Narodów (ang. British Commonwealth of Nations), obecnie działająca jako Wspólnota Narodów (ang. Commonwealth of Nations). Zrzesza ona Wielką Brytanię oraz jej byłe kolonie i dominia. Na czele Wspólnoty, do której należą m.in. Australia, Kanada i Nowa Zelandia, stoi królowa Wielkiej Brytanii Elżbieta II. Francja dla integracji swoich kolonii utworzyła w 1946 r. Unię Francuską. Ceną za członkostwo w niej miało być jednak ograniczenie ich autonomii. Napięcia polityczne między metropolią a koloniami prowadziły z reguły do konfliktów zbrojnych. Francja nie uznała niepodległości Wietnamu, czego efektem była wojna w Indochinach (1946‑1954).

Dekolonizacja w Azji Południowo‑Wschodniej

W 1946 r. niepodległość ogłosiły Filipiny (za zgodą Stanów Zjednoczonych, które nie chciały dopuścić do rozwoju partyzantki komunistycznej na tym terenie). Dwa lata później Brytyjczycy wycofali się z Birmy. W 1949 r., po czteroletniej wojnie z kolonistami holenderskimi, niepodległość zdobyła Indonezja.

Francuzi przez dziewięć lat walczyli o utrzymanie swojej zwierzchności nad Półwyspem Indochińskim. We wrześniu 1945 r. wojska francuskie zostały wyparte z północnego Wietnamu przez siły komunistyczne, które utworzyły Demokratyczną Republikę Wietnamu ze stolicą w Hanoi. Wietnam Południowy ze stolicą w Sajgonie pozostał jednak w ich rękach. Dążąc do utrzymania wpływów w regionie, Francuzi zajęli znaczną część Wietnamu Północnego. Komuniści, wsparci przez Związek Sowiecki, odzyskali straty.

W 1954 r. Francuzi zostali ostatecznie pokonani pod Dien Bien Phu przez wietnamskich komunistów. W latach 60. niepodległość otrzymały Malezja i Singapur, a w 1971 r. wojska brytyjskie opuściły bazę w Singapurze.

R17ALLhZVP74m

Film opowiadający o dekolonizacji Azji.

Film opowiadający o dekolonizacji Azji.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R17ALLhZVP74m

Film opowiadający o dekolonizacji Azji.

Dekolonizacja Afryki

W Afryce dekolonizacja rozpoczęła się pod koniec lat 50. Niepodległość uzyskały wtedy Maroko, Sudan i Tunezja oraz Ghana i Gwinea. W 1960 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło deklarację wzywającą do likwidacji kolonializmu. Niepodległość uzyskało wówczas aż 17 kolejnych państw afrykańskich; rok ten nazwany został Rokiem Afryki.

RWKurH6NpLNKb1

Zdjęcie portretowe przedstawia Ahmada Ben Bella, pierwszego prezydenta Algierii. Jest śniady, jego twarz jest podłużna, a oczy ciemne i głęboko osadzone. Ma niewielki, prosty nos i dość wąskie usta, lekko się uśmiecha. Prezydent posiada czarne, lekko obcięte, delikatnie falowane włosy. Na zdjęciu widać fragment kołnierza jego białej koszuli oraz szarej marynarki.

Najtrudniejszą drogę do niepodległości przeszła Algieria, ponieważ mieszkała w niej na stałe bardzo duża liczba francuskich osadników. Wojna o uzyskanie niepodległości rozpoczęła się tam w 1954 r. i trwała aż osiem lat. Francja traktowała Algierię jako własne terytorium i za wszelką cenę starała się tłumić rewolucję. Ówczesne działania wojsk francuskich zapisały się w historii jako szczególnie bezwzględne. Dalszemu przelewowi krwi kres położył w roku 1962 prezydent Charles de Gaulle, który pod naciskiem światowej opinii publicznej podjął decyzję o wycofaniu się Francuzów z Algierii.

W wielu już niepodległych krajach Afryki doszło do wojen domowych i wojskowych zamachów stanu. Granice państw afrykańskich zostały arbitralnie wykreślone przez europejskich polityków, bez uwzględniania podziałów plemiennych i religijnych. W imię pokoju państwa afrykańskie przyjęły zasadę niezmienności granic z czasów kolonializmu, ale sytuacja na tym kontynencie jest tak skomplikowana, że do dnia dzisiejszego trwają konflikty wewnątrz państw i między nimi.

R1BPBTDZ6NNXD1

Fotografia przedstawia czarnoskórego mężczyznę w królewskich szatach. Mężczyzna stoi. Na głowie ma koronę zdobioną drogocennymi kamieniami, w jednym ręku trzyma berło, w drugiej szablę przy boku. Za władcą stoi złoty posąg ptaka z rozpostartymi skrzydłami. Po lewej stronie widać czarnoskórego żołnierza z szablą przy boku i z hełmem na głowie.

Źródłem problemów nowo powstałych państw był także brak tradycji państwowych: dla większości mieszkańców Afryki większe znaczenie miała lojalność wobec własnego plemienia i klanu niż wobec państwa. Urzędnicy afrykańscy często wzorowali się na sposobie życia białych urzędników kolonialnych. W rezultacie bolączką stały się korupcja i nadużycia. Wykształcone elity były bardzo nieliczne i swoje rządy opierały na sile wojska. Nowe państwa, zwłaszcza w Afryce, były słabe gospodarczo i politycznie dlatego szybko stały się polem rywalizacji Stanów Zjednoczonych i Związku Sowieckiego. Oba mocarstwa starały się uzyskać tam wpływy polityczne, a dzięki nim – osiągnąć albo cele strategiczne (np. dogodne miejsca na założenie baz wojskowych), albo gospodarcze (złoża surowców naturalnych). Podobnie też, choć w mniejszym zakresie, dawne mocarstwa kolonialne starały się gospodarczo uzależnić kraje, które dopiero co uzyskały niepodległość. Tego rodzaju relacje nazywa się neokolonializmem.

Ciekawostka

R1OILO1WSX6te1

Czarno‑białe zdjęcie portretowe przedstawia Kwame Nkrumaha. Jest to czarnoskóry mężczyzna o szerokim nosie, ciemnych oczach oraz wydatnych wargach. Posiada krótkie, kręcone, czarne włosy. Ubrany jest w garnitur i białą koszulę, pod szyją posiada zawiązany krawat.

Terminem „neokolonializm” określa się zazwyczaj politykę byłych metropolii dążących do utrzymania związków z dawnymi koloniami i do zachowania w nich wpływów politycznych, ekonomicznych i kulturowych. Przykładem może być postępowanie Francji, która w swoich byłych koloniach pozostawiła bazy wojskowe wraz z oddziałami Legii Cudzoziemskiej. Oznaczało to brak równowagi w stosunkach między dawną metropolią a koloniami. Po 1945 r. metropolie kolonialne stosowały metodę „wyjść, aby pozostać”. Polegała ona na przekazaniu zewnętrznych atrybutów niepodległości przy jednoczesnym zatrzymaniu rozwoju gospodarczego i utrzymaniu wpływów ekonomicznych. Zjawisko neokolonializmu można zatem zinterpretować dwojako. Z jednej strony jest to układ zależności między dawnymi koloniami a byłymi metropoliami, a z drugiej – program częściowego wyjścia państw postkolonialnych z zacofania gospodarczego. Program ten polega na inwestowaniu kapitału, wykorzystywaniu miejscowej taniej siły roboczej oraz rynku zbytu. Teoretycznie celem współpracy jest modernizacja struktury gospodarczej byłych kolonii, kraje zachodnie preferują jednak te dziedziny gospodarki, które są szczególnie korzystne dla nich. Czerpią więc z tej wspólnoty pokaźne zyski i utrzymują kraje ówczesnego Trzeciego Świata w zależności ekonomicznej. Część bogatych państw zachodnich (m.in. Francja, Niemcy, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania) przeniosła swoje fabryki do państw Trzeciego Świata ze względu na wysoki koszt siły roboczej u siebie. Neokolonializm pogłębił nierówności społeczne w krajach globalnego Południa i ich zależność od bogatej Północy. Zyski z wydobycia zasobów naturalnych czerpały (i czerpią nadal) zachodnie koncerny, a ubogie państwa nie tylko nie bogaciły się, ale też często do dziś zmagają się z zanieczyszczeniem środowiska, spowodowanym rabunkową gospodarką. Przykładem takich działań może być Nigeria (ropa naftowa i gaz), Irak (ropa naftowa), czy Sierra Leone (diamenty). Innym niekorzystnym skutkiem neokolonialnej polityki było narzucenie, np. krajom afrykańskim, języków europejskich jako urzędowych oraz dominacja kultury zachodnioeuropejskiej kosztem kultur etnicznych.

Republika Południowej Afryki i polityka apartheidu

Jednym z istotniejszych problemów Afryki postkolonialnej była Republika Południowej Afryki (RPA), której powstanie proklamowano w 1961 r. Nie uznali jej za niepodległe państwo ani czarnoskórzy mieszkańcy (stanowiący większość w państwie), ani część państw afrykańskich. Przyczyną była prowadzona przez to państwo polityka apartheidu (po afrykanersku – separacja, rozróżnienie).

RKZFEHVA644UT1

Zdjęcie przedstawia kremową tablicę z czarnymi napisami w trzech językach. Tablica umieszczona jest na drewnianym palu. W tle znajduje się piaszczysty brzeg morski, spienione morze i chłopiec, który spaceruje wzdłuż plaży.

Apartheid obowiązywał w RPA w latach 1948–1994, a w Rodezji (obecnie Zimbabwe) w latach 1971–1980. Do jego podstawowych założeń należały segregacja rasowa, dyskryminacja ludności kolorowej oraz podkreślanie misji cywilizacyjnej rasy białej. Czarnoskórzy mieszkańcy mogli się poruszać tylko wyznaczonymi środkami komunikacji i korzystać z lokali gastronomicznych przeznaczonych tylko dla nich. W latach 1963–1989 przeprowadzono tzw. bantustanizację RPA – utworzono 10 bantustanów, czyli wydzielonych terytoriów przeznaczonych wyłącznie dla ludności murzyńskiej.

W związku z sankcjami międzynarodowymi (m.in. zamknięciem portów morskich dla statków RPA, wprowadzeniem ogólnoświatowego embarga na handel z tym państwem) oraz uznaniem apartheidu przez ONZ za zbrodnię przeciwko ludzkości, RPA zaczęła się wycofywać z tej polityki. Główną siłą polityczną walczącą z apartheidem stał się Afrykański Kongres Narodowy. W 1991 r. RPA anulowała wszystkie ustawy sankcjonujące apartheid. Dwa lata później uchwalono demokratyczną konstytucję. W 1994 r. zlikwidowano bantustany i przeprowadzono wolne wybory. Zwyciężył w nich Afrykański Kongres Narodowy, a jego przywódca Nelson Mandela został prezydentem. Istotną rolę w procesie likwidacji apartheidu odegrał również poprzedni prezydent Frederik de Klerk. Obaj politycy otrzymali w 1993 r. pokojową Nagrodę Nobla.

R1aIFg55lzipu

Zdjęcie przedstawia Nelsona Mandelę w towarzystwie Frederika de Klerk. Pierwszy z nich to czarnoskóry, starszy mężczyzna o jasnobrązowym odcieniu skóry. Ma on szeroki nos, niewielkie, ciemne oczy, na jego ustach widoczny jest uśmiech. Jego włosy są krótkie, szare oraz kręcone. Jest on ubrany w złotą, elegancką koszulę ze wzorzystym kołnierzykiem. Obok niego stoi Frederik de Klerk. Ma on wąski nos, cienkie wargi oraz ciemne oczy i złote, druciane okulary. Posiada łysiejącą głowę, a po bokach i z tyłu siwe włosy. Ubrany jest on w garnitur, koszulę i krawat pod szyją. Obaj stoją na ambonie, przed sobą mają mikrofony różnych stacji telewizyjnych i radiowych. W tle widać kilku mężczyzn białych i czarnych przysłuchujących się wystąpieniu.

Trenuj i cwicz

Słownik