Świat po II wojnie światowej 1945 - 1956
Proces sowietyzacji Europy Środkowo‑Wschodniej
Terytoria Węgier, Rumunii i Bułgarii, byłych sojuszników hitlerowskich Niemiec, zostały zajęte przez armię sowiecką. Pod pozorem wypełniania obowiązków okupacyjnych ZSRS narzucił udział komunistów we władzach tych państw. Po zakończeniu wojny oddziały sowieckie nie wycofały się także z innych krajów Europy Środkowo‑Wschodniej – z Polski, wschodnich Niemiec i Austrii. Pozostawienie żołnierzy Armii Czerwonej w Polsce uzasadniano koniecznością ochrony komunikacji z sowieckimi strefami okupacyjnymi we wschodnich Niemczech i w Austrii.
Wyjaśnisz, jak przebiegała sowietyzacja Europy Środkowo‑Wschodniej.
Scharakteryzujesz, na czym polegała w polityce komunistów tzw. taktyka salami.
Przeanalizujesz model gospodarki wprowadzanej w państwach podległych Związkowi Sowieckiemu.
Wielka szachownica
Stosunkowo dużym poparciem komunizm cieszył się w Jugosławii i Albanii. W obydwu tych państwach miejscowi komuniści, bez wielkiego udziału Kremla, przechwycili stery władzy już w 1945 r. Na czele federacji jugosłowiańskiej stanął charyzmatyczny przywódca komunistycznej partyzantki Josip Broz ps. Tito, który przez kilka powojennych lat cieszył się opinią stalinowskiego pupila. Jugosławia wsparła Albanię w jej walkach przeciwko włoskim okupantom. Wkrótce władzę tam przejął miejscowy komunista, jeden z najbardziej surowych dyktatorów XX stulecia – Enver Hoxha (Enver Hodża). Komuniści mogli także liczyć na sympatię wielu Czechów. Podczas wojny czechosłowackie władze emigracyjne utrzymywały dobre relacje ze Stalinem. Czesi, przez wieki poddani władzy i naciskom germanizacyjnym Habsburgów, tradycyjnie wykazywali prorosyjskie postawy. Podobne nastroje obserwowano w Bułgarii, kraju bliskim Rosji pod względem języka oraz kultury. Bułgarzy pamiętali także o tym, że Rosja w XIX w. aktywnie wspierała ich starania o uzyskanie niezależności od Turcji. Rumunię, kraj sojuszniczy Hitlera, Sowieci traktowali jako kraj podbity, komuniści mogli pozwolić sobie na stosunkowo swobodne działania. Natomiast w Polsce i na Węgrzech komuniści ze względów historycznych nie mogli liczyć na masowe poparcie. Swoje wpływy opierali tam głównie na sile Armii Czerwonej oraz jednostek NKWD.
Szach‑mat
W większości krajów regionu istniały jednak realne siły zdecydowane bronić demokratycznej formy rządów oraz niezależności. Komuniści zdecydowali się zatem zawłaszczać władzę etapami. W państwach Europy Środkowo‑Wschodniej działali według podobnego scenariusza nakreślonego na Kremlu. Jeszcze podczas wojny miejscowi poplecznicy Moskwy zabiegali o tworzenie tzw. frontów antyfaszystowskich, tzn. koalicji z siłami demokratycznymi. Następnie wymuszali na koalicjantach zgodę na tworzenie wspólnych rządów. Potem przejmowali w nich kontrolę nad resortami siłowymi: wojskiem oraz aparatem bezpieczeństwa. Aby przekonać do siebie ludność wyniszczonych przez wojnę krajów Europy Środkowo‑Wschodniej, komuniści wdrażali popularne reformy, takie jak nacjonalizacja przemysłu czy rozdawanie ziemi chłopom. Następnym krokiem w kierunku sowietyzacji regionu było odsuwanie od współpracy przeciwników politycznych – poprzez zastraszanie, szantaż, a nawet zabójstwa polityczne. Proces przejęcia władzy kończyły wybory, fałszowane i odbywające się w atmosferze terroru. Kolejne „cuda nad urną” odbywające się do końca 1947 r. uprawomocniły rządy komunistów w większości państw Europy Środkowo‑Wschodniej.
Zwieranie szeregów
Karykatura poniżej odzwierciedla zaniepokojenie Zachodu ekspansywną polityką Stalina. Obawiano się, że pod sowiecką kontrolę mogą się dostać państwa, w których partie komunistyczne cieszyły się znacznym poparciem społecznym, takie jak Francja czy Włochy. Aby temu przeciwdziałać, Amerykanie zaproponowali Europie plan Marshalla: dostęp do funduszy, które rozruszałyby powojenną gospodarkę i wzmocniły zaufanie społeczeństwa do wolnego rynku, kapitalizmu i demokracji, a osłabiłyby znaczenie radykalnej lewicy.
Zaproszenie skierowano do wszystkich państw europejskich. Polska i Czechosłowacja początkowo zgłosiły swój akces, ale Stalin nakazał im się wycofać. Radziecką odpowiedzią na poczynania USA było natomiast zacieśnienie kontroli nad ruchem komunistycznym. Liderzy poszczególnych partii komunistycznych podczas zjazdu w Szklarskiej Porębie (27 września 1947 r.) zaakceptowali powstanie Kominformu (Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych i Robotniczych).
Zasadniczym celem istnienia tej organizacji stało się dyscyplinowanie przez Moskwę komunistów w całej Europie, również Zachodniej. Radzieckiej polityce wobec krajów satelickich sprzeciwił się jugosłowiański przywódca, popularny zarówno w swoim kraju, jak i za granicą, Josip Broz‑Tito. Stalin był przeciwny polityce Tity na Bałkanach: skrytykował jugosłowiańsko‑bułgarską współpracę w sprawie federacji tych państw, sprzeciwiał się sfederowaniu Jugosławii z Albanią oraz znoszeniu wewnętrznych ceł granicznych na Bałkanach między krajami rządzonymi przez komunistów. Z inicjatywy Moskwy 28 czerwca 1948 r. Kominform potępił Josipa Broz‑Titę, a radzieckie media rozpoczęły przeciwko niemu propagandową nagonkę. Pewny swego jugosłowiański przywódca nie ugiął się jednak: skutecznie rozprawił się z przeciwnikami w kraju i faktycznie wyprowadził Jugosławię z bloku komunistycznego. Podpisał także umowy o współpracy gospodarczej z USA.
Usunięcie Jugosławii poza nawias bloku wschodniego przyspieszyło proces stalinizacji w poszczególnych krajach Europy Środkowo‑Wschodniej. Moskwa potraktowała sprawę Jugosławii jako pretekst do pozbycia się niewygodnych, bo nazbyt samodzielnych działaczy komunistycznych w innych krajach regionu. Oskarżani o „odchylenie prawicowo - nacjonalistyczne” (w Polsce) lub „titoizm” (na Bałkanach) podlegali prześladowaniom w swoich krajach, w których władza znalazła się w rękach bezwarunkowych wykonawców woli Stalina. W Tiranie Koci Xoxe, były minister spraw wewnętrznych i szef służby bezpieczeństwa został skazany na śmierć za „titoizm”. W Bułgarii Trajczo Kostow, były wicepremier, został skazany po pokazowym procesie na karę śmierci. W Bukareszcie odbył się proces „Laszlo Rajka i jego wspólników”, główny oskarżony został skazany na karę śmierci. W Czechosłowacji skazano na śmierć Rudolfa Slanskiego, sekretarza generalnego Komunistycznej Partii Czech. Życie w Europie Wschodniej konsekwentnie upodabniało się do wzorca radzieckiego. Naśladując rozwiązania sowieckie, środkowoeuropejscy komuniści zwalczali religię, szerzyli kult Stalina, likwidowali własność prywatną, rozbudowywali przemysł ciężki, posługiwali się zmasowaną propagandą, inwigilacją i indoktrynacją oraz wprowadzili surowy system prześladowań politycznych. Procesy polityczne były ważnym elementem systemu stalinowskiego. Były one organizowane w taki sposób, aby zmusić oskarżonego do przyznania się do winy. Taki akt uważano za wystarczający do skazania (stąd powszechnie stosowane były tortury dla wymuszenia zeznań). Miało to działać wychowawczo na społeczeństwo, czyli kreować opinię publiczną. Taki system władzy, oparty na strachu, utrzymał się w Europie Środkowo‑Wschodniej jeszcze kilka lat po śmierci Józefa Stalina w 1953 r.
Sowietyzacja krok po kroku
W 1946 r. wojska sowieckie opuściły Czechosłowację, gdzie w rządzie koalicyjnym znaczący udział mieli komuniści. Armia sowiecka nie okupowała też Jugosławii, zdominowanej przez byłych komunistycznych partyzantów Josipa Broz Tity. W krajach Europy Środkowo‑Wschodniej zaraz po wojnie rządziły gabinety koalicyjne, w których komuniści kontrolowali aparat bezpieczeństwa i armię. Stopniowo odsuwali oni od władzy przedstawicieli sił demokratycznych, żeby przekazać ją partiom komunistycznym wspieranym przez sowieckie wojsko i policję polityczną. Przejmowanie władzy przez komunistów w poszczególnych resortach, rozbijanie od wewnątrz partii sojuszniczych i wchłanianie ich przez partię komunistyczną nazwano na Węgrzech taktyką salami, od krojenia salami na cienkie plasterki. Pierwszymi w pełni skomunizowanymi państwami były Jugosławia (od maja 1945 r.) i Albania (od listopada 1944 r.), w których nowy system polityczny wprowadzono inną metodą – dzięki lokalnej rewolucji. Jako ostatnie państwo w Europie Środkowo‑Wschodniej weszła w skład bloku wschodniego Czechosłowacja, gdy w dniach 21‑25 lutego 1948 r. komuniści zorganizowali tam pucz.
Kontrola i czystki
W dniach 22‑27 września 1947 r. na spotkaniu w Szklarskiej Porębie przedstawiciele komunistycznych partii z Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Jugosławii, Polski, Rumunii, Węgier, Włoch i ZSRS powołali Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, tzw. Kominform. Jego siedzibą został Belgrad, a następnie Bukareszt. Za pomocą Kominformu Związek Sowiecki umacniał swoje wpływy w międzynarodowym ruchu komunistycznym. W 1948 r. np. Kominform potępił komunistów jugosłowiańskich za zbytnią niezależność od wytycznych Stalina.
Według propagandy radzieckiej społecznych, politycznych, gospodarczych oraz kulturalnych struktur w Europie Środkowo‑Wschodniej nie można było nazwać komunistycznymi. Państwa tej części kontynentu miały dopiero przeobrazić się w państwa komunistyczne. Do tego czasu określano je mianem demokracji ludowych. Naprawdę oznaczało to przemiany w kierunku totalitarnym nadzorowane przez Kominform.
Po 1948 r. w mających już monopol władzy partiach komunistycznych przeprowadzono czystki i część ich dotychczasowych przywódców (m.in. László Rajka na Węgrzech i Rudolfa Slánskiego w Czechosłowacji) skazano w procesach pokazowych na kary śmierci. Poszukiwanie „wroga” i czystki były nieodłączną częścią systemu stalinowskiego we wszystkich państwach bloku. We wszystkich państwach imperium Stalina funkcjonowała policja polityczna. Społeczeństwo żyło w strachu. Aparat terroru zajmował się m.in. administracją obozów pracy przymusowej, tworzonych również w państwach satelickich na wzór radzieckiego Gułagu (ros. Gławnoje Uprawlienije Łagieriej), czyli Głównego Zarządu Obozów.
Wybrane etapy przejmowania władzy przez komunistów w Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii i na Węgrzech
Wyjaśnij rolę ZSRS w przejmowaniu władzy przez komunistów w Europie Środkowo‑Wschodniej.
Kult jednostki
Drugim, równie istotnym elementem łączącym państwa komunistyczne była ideologia. Propaganda radziecka dzieliła świat na zwolenników „demokracji i postępu” (czyli modelu radzieckiego) oraz zwolenników „imperializmu i reakcji”. Obowiązywał kult Stalina, którego kreowano na najwyższy autorytet we wszystkich dziedzinach, a zarazem opiekuńczego patrona o cechach niemal boskich.
W krajach satelickich Związku Sowieckiego przeprowadzano reformy rolne i nacjonalizację przemysłu. Początkowo tworzono indywidualne gospodarstwa rolne na gruntach nadanych chłopom, od 1948 r. zaczęto wprowadzać kolektywizację wsi na wzór radziecki. Dotychczasowych rolników wywłaszczono, a ziemię znacjonalizowano. Na miejsce prywatnych gospodarstw utworzono wielkie gospodarstwa państwowe, w których zatrudniano byłych właścicieli. Stali się oni de facto robotnikami rolnymi uzależnionymi od państwa. Gospodarka na wzór radziecki nastawiona była niemal wyłącznie na przemysł ciężki, zwłaszcza zbrojeniowy. W dziedzinie kultury także nastąpiły zmiany: środki masowego przekazu działały pod ścisłą kontrolą cenzury państwowej, w szkołach uczono według programów zgodnych z ideologią marksistowską, a twórcy, którzy nie chcieli podporządkować się nowym wytycznym, byli represjonowani. Jednocześnie prześladowano wszystkie niezależne instytucje społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem Kościołów.
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenia.
Wyjaśnij, dlaczego dla Związku Sowieckiego tak ważne było utrzymywanie dobrych relacji z czechosłowackim rządem emigracyjnym.
Wskaż różnice między sposobem osadzenia władz komunistycznych w Czechosłowacji i w Polsce.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R2DznpVOXUBKY
Nagranie filmowe dotyczące sowietyzacji Europy Środkowo‑Wschodniej.
Opisz sposoby wprowadzania władz komunistycznych w Europie Środkowo‑Wschodniej.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z zamieszczonym poniżej tekstem źródłowym, a następnie odpowiedz na pytanie. Uzasadnij odpowiedź.
Dzienniki powojennePolska jest sowietyzowana, a nade wszystko — rusyfikowana w takim tempie, że nawet ja, co nie miałam złudzeń i wszystkiego tego się spodziewałam, jestem przerażona. Radio od rana do nocy zieje moskiewszczyzną. Mój Boże, toć doby nie starczyłoby, żeby uczyć o Polsce, mówić o Polsce, lecz Polska znikła z Radia. Mówi się tylko o Rosji. […] Dziś po raz pierwszy miasto dekorowano tylko na czerwono, i po raz pierwszy zobaczyłam wywieszone portrety Stalina. Już przypomina się straszliwy zbezczeszczony Lwów z 1940 roku.
Źródło: Maria Dąbrowska, Dzienniki powojenne, [w:] Europa. Nasza historia. Klasa 8. Od wybuchu II wojny światowej do czasów współczesnych, Warszawa 2020, s. 103.
Istotną częścią budowania w Polsce ustroju komunistycznego była walka ze zbrojnym podziemiem. Do walki tej wykorzystywano także propagandę: literaturę i sztuki plastyczne. Zapoznaj się z poniższym wierszem, a także plakatem dotyczącymi polskiego podziemia w okresie powojennym, a następnie określ, czy mają one tę samą wymowę. Odpowiedź uzasadnij.
A
Na rozwiązanie Armii KrajowejZa dywizję wołyńską, nie kwiaty i wianki —
Szubienica w Lublinie. Ojczyste Majdanki.
Za sygnał na północy, bój pod Nowogródkiem —
Długi urlop w więzieniu. Długi i ze skutkiem.
Za bój o naszą Rossę, Ostrą Bramę, Wilno —
Sucha gałąź lub zsyłka na rozpacz bezsilną.
Za dnie i noce śmierci, za lata udręki —
Taniec w kółko: raz w oczy, a drugi raz w szczęki.
Za wsie spalone, bitwy, gdzie chłopska szła czeladź —
List gończy, tropicielski: dopaść i rozstrzelać!
Za mosty wysadzone z ręki robotniczej —
Węszyć, gdzie kto się ukrył, psy spuścić ze smyczy.
Za wyroki na katów, za celny strzał Krysta —
Jeden wyrok: do turmy. Dla wszystkich. Do czysta!
Za Warszawę, Warszawę, powstańcze zachcianki —
Specjalny oddział śledczy: „przyłożyć do ścianki”.Źródło: Kazimierz Wierzyński, Na rozwiązanie Armii Krajowej, dostępny w internecie: poezja.org.
B
Zapoznaj się ze schematem, a następnie wskaż odstępstwa od schematu stopniowego przejmowania władzy przez komunistów. Jakich krajów one dotyczą? Jakie były możliwe przyczyny tych odstępstw?
Przeciągnij w odpowiednie miejsce na osi czasu podane wydarzenia związane z przejęciem władzy przez komunistów w Europie Środkowo‑Wschodniej.
Rozstrzygnij, czy pierwsze powojenne wybory na Węgrzech odbyły się zgodnie z maksymą Józefa Stalina: Nieważne, kto głosuje, ważne, kto liczy głosy
.
Podział mandatów w Zgromadzeniu Narodowym po wyborach parlamentarnych w 1945 r.
miejsca zielone – Niezależna Partia Drobnych Rolników,
ciemnoczerwone – Węgierska Partia Socjaldemokratyczna,
czerwone – Komunistyczna Partia Węgier,
żółte – Narodowa Partia Chłopska,
niebieskie – Partia Demokratyczno‑Obywatelska.
„Władza ludu narodziła się u wylotu karabinu”
Szli długim sznurem żołnierze rozłożyści i groźni, szli, waląc ciężkimi buciorami o kamienny bruk Gjirokastry, a ruchy mieli sztywne i twarze stężałe. Wydawali się olbrzymi, kiedy pięli się pod górę, bez śladu zmęczenia, dźwigając karabiny większe niż sylwetki wpatrzonych w nich dzieci.
Tamtego dnia czteroletni Stefan Arseni kręcił się po starym bazarze, koło sklepu ojca […].
– Ojciec był człowiekiem pragmatycznym – mruga do mnie Stefan – i gdy spotkał na ulicy niemieckiego oficera, zaprosił go do domu […]. 1. Kto ośmielał się protestować, przy odrobinie szczęścia trafiał do więzienia, komu szczęścia zabrakło, stawał przed plutonem egzekucyjnym., 2. Półtora miesiąca później szli przez Gjirokastrę zwycięscy partyzanci albańscy., 3. Ojciec częstował ich raki, ale nie chcieli pić., 4. Ojciec wyciągnął koniak, nalał do dwóch kryształowych kieliszków, spojrzał tamtemu w oczy., 5. Po wojnie, zapewniali, zwrócą mu pieniądze. „Nie – powiedział Niemiec – najpierw ty”. I ojciec bez mrugnięcia wychylił do dna. Stałem w kącie pokoju i nie spuszczałem z niego wzroku.
1. Kto ośmielał się protestować, przy odrobinie szczęścia trafiał do więzienia, komu szczęścia zabrakło, stawał przed plutonem egzekucyjnym., 2. Półtora miesiąca później szli przez Gjirokastrę zwycięscy partyzanci albańscy., 3. Ojciec częstował ich raki, ale nie chcieli pić., 4. Ojciec wyciągnął koniak, nalał do dwóch kryształowych kieliszków, spojrzał tamtemu w oczy., 5. Po wojnie, zapewniali, zwrócą mu pieniądze. Strach przyszedł dopiero, kiedy po bruku zaczęła płynąć krew rozstrzelanych wrogów ludu: zwolenników demokracji, faszystowskich kolaborantów, podejrzanych inteligentów i wszystkich, których […] uznano za „elementy nie rokujące lub niepewne”.
Do domu Stefana zapukali jeszcze wtedy, gdy Albania była wielkim polem bitwy. 1. Kto ośmielał się protestować, przy odrobinie szczęścia trafiał do więzienia, komu szczęścia zabrakło, stawał przed plutonem egzekucyjnym., 2. Półtora miesiąca później szli przez Gjirokastrę zwycięscy partyzanci albańscy., 3. Ojciec częstował ich raki, ale nie chcieli pić., 4. Ojciec wyciągnął koniak, nalał do dwóch kryształowych kieliszków, spojrzał tamtemu w oczy., 5. Po wojnie, zapewniali, zwrócą mu pieniądze. Położyli papier na stół, obok papieru – karabin.
W czasach spokojnej biedy ojciec wraz z bratem skupowali […] skóry kun i lisów, a potem sprzedawali je […]. Po rozpoczęciu wojny interes podupadł, później do Gjirokastry zaczęli schodzić partyzanci z okolicznych wzgórz.
Pokazali ojcu dokument – że rekwirują z magazynu wszystkie skóry. Trzysta sztuk, cała przyszłość. 1. Kto ośmielał się protestować, przy odrobinie szczęścia trafiał do więzienia, komu szczęścia zabrakło, stawał przed plutonem egzekucyjnym., 2. Półtora miesiąca później szli przez Gjirokastrę zwycięscy partyzanci albańscy., 3. Ojciec częstował ich raki, ale nie chcieli pić., 4. Ojciec wyciągnął koniak, nalał do dwóch kryształowych kieliszków, spojrzał tamtemu w oczy., 5. Po wojnie, zapewniali, zwrócą mu pieniądze. Ojciec podpisał, patrząc na karabin, ale wkrótce okazało się, że dokument jest wart tyle, ile kartka papieru, na którym go spisano. Komuniści nie patyczkowali się z bogatymi rzemieślnikami i handlarzami – ich obskubywali co do grosza […]. 1. Kto ośmielał się protestować, przy odrobinie szczęścia trafiał do więzienia, komu szczęścia zabrakło, stawał przed plutonem egzekucyjnym., 2. Półtora miesiąca później szli przez Gjirokastrę zwycięscy partyzanci albańscy., 3. Ojciec częstował ich raki, ale nie chcieli pić., 4. Ojciec wyciągnął koniak, nalał do dwóch kryształowych kieliszków, spojrzał tamtemu w oczy., 5. Po wojnie, zapewniali, zwrócą mu pieniądze.
Z tego wszystkiego ojciec zaniemógł.
Źródło: Małgorzata Rejmer, Błoto słodsze niż miód. Głosy komunistycznej Albanii, Wołowiec 2018, s. 39–40.
Zaznacz na zielono w źródle A fragment, który dotyczy sytuacji opisanej w źródle B.
Źródło B
Najnowsza historia świata. 1945–1963Abstrahując od nieco odmiennych doświadczeń jugosłowiańskich i albańskich, można przyjąć, że Moskwa zdołała osiągnąć swój cel w czterech zasadniczych etapach […]. Najważniejszy był [etap], w którym komuniści starali się wyeliminować swych przeciwników z życia politycznego, uciekając się najczęściej do intryg, zakulisowych nacisków, wzniecania niepokojów społecznych.
Źródło: Najnowsza historia świata. 1945–1963, t. 1, red. A. Patek, J. Rydel, J.J. Węc, Kraków 2000, s. 69–70.
Zapoznaj się z mapą i jej zawartością, a następnie wykonaj polecenia.
Państwa bloku wschodniego i ich godła
Zapoznaj się z fragmentem reportażu Mariusza Szczygła Gottland. Zaznacz kolorem zielonym akapit, który dotyczy socrealizmu, czerwonym – czystek, niebieskim – propagandy wizualnej, purpurowym – propagandy antyzachodniej, żółtym – współzawodnictwa pracy.
Słownik
system obozów pracy przymusowej w ZSRS, w którym więźniami byli zarówno przestępcy kryminalni, jak i osoby uznawane za społecznie niepożądane lub politycznie podejrzane
(z łac. imperare – rządzić) polityka państw o aspiracjach mocarstwowych zmierzająca do rozszerzenia ich wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturalnych na obszary do nich nienależące
organizacja komunistyczna, w skład której ostatecznie weszło 10 partii komunistycznych; założona na zjeździe organizacyjnym w Szklarskiej Porębie w 1947 r.; w 1955 r. zastąpiona przez Układ Warszawski, a rok później oficjalnie rozwiązana. Pierwszą siedzibą Kominformu był Belgrad, po wykluczeniu z Kominformu Komunistycznej Partii Jugosławii w czerwcu 1948 r. centrala organizacji została przeniesiona do Bukaresztu. Formalnie celem Biura była koordynacja działań partii komunistycznych kierowanych przez ZSRS, faktycznie Kominform miał ułatwiać Związkowi Sowieckiemu sprawowanie kontroli nad partiami komunistycznymi w innych krajach.
państwo, które jest uzależnione od innego mocarstwa, które formalnie uznaje niepodległość tego państwa
tajna policja zajmująca się walką z szeroko rozumianą działalnością antypaństwową; w krajach bloku wschodniego głównie zwalczająca działalność opozycyjną; w II Rzeczpospolitej potoczna nazwa komórki organizacyjnej Policji Państwowej, walczącej m.in ze szpiegostwem i propagandą komunistyczną
niezgodne z porządkiem konstytucyjnym, często z użyciem siły (zbrojny zamach stanu), przejęcie władzy politycznej w państwie przez jednostkę lub grupę osób
zajęcie jakiegoś stanowiska lub działanie, będące odpowiedzią na coś; propagandowe określenie używane w okresie Polski Ludowej wobec Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej
stopniowe eliminowanie partii demokratycznych w państwie oraz przejęcie władzy przez kumunistów
(z łac. fœderatio – przymierze) państwo składające się z części obdarzonych autonomią
regularne wpajanie człowiekowi określonych idei, doktryn (w szczególności politycznych oraz społecznych)
śledzenie kogoś, tajny nadzór, obserwacja
(Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych) – organizacja międzynarodowa zrzeszająca europejskie partie komunistyczne, powstała w 1947 roku. Pierwszą siedzibą Kominformu był Belgrad, po wykluczeniu z Kominformu Komunistycznej Partii Jugosławii w czerwcu 1948 roku centrala organizacji została przeniesiona do Bukaresztu. Formalnie celem Biura była koordynacja działań partii komunistycznych kierowanych przez ZSRR,. Faktycznie Kominform miał ułatwiać ZSRS sprawowanie kontroli nad partiami komunistycznymi w innych krajach.
termin propagandy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, użyty po raz pierwszy w 1948., wymierzony początkowo przede wszystkim przeciw ówczesnemu I sekretarzowi PPR Władysławowi Gomułce. Termin ten miał określać i piętnować brak zaangażowania w budowę komunizmu w Polsce, „zdradę idei klasy robotniczej” oraz sprzeciw wobec działalności Kominformu.
termin określający ideologię polityczną nazwaną od jugosłowiańskiego przywódcy Josipa Broza Tity, przede wszystkim używany dla opisu rozłamu pomiędzy Jugosławią a Związkiem Radzieckim po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to Związek Komunistów Jugosławii odmówił dalszego podporządkowywania się rozkazom płynącym z Moskwy.