Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
R17Eeksg1aE8z1

Chorał protestancki i jego zastosowanie w muzyce różnych epok

Ważne daty

1517 – umowna data początku reformacji; wystąpienie Marcina Lutra z tezami dotyczącymi odpustów

1524 – początek chorału protestanckiego; ukazanie się śpiewnika autorstwa Johanna Waltera

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R8mY3CvCbP4MS1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. Muzyka w ujęciu historycznym – periodyzacja, język, właściwości i charakterystyka.

3. Średniowiecze. Uczeń:

2) omawia chorał gregoriański:

a) powstanie,

b) związek z liturgią Kościoła rzymskiego (antyfonarz),

c) cechy,

d) notacja (neumy),

e) sposoby wykonania: accentus i contentus,

f) system modalny,

g) formy i gatunki z nim związane: hymn, psalm, antyfona, msza, dramat liturgiczny (misterium) i in.;

5) charakteryzuje ars antiqua (muzyka menzuralna i jej notacja, szkoły klasztorne jako ośrodki kultury muzycznej) i ars nova (muzyka świecka, dworska, rozwój muzyki instrumentalnej).

6. Klasycyzm. Uczeń:

4) wymienia i charakteryzuje twórczość kompozytorów (Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven).

II. Analiza i interpretacja dzieł muzycznych. Uczeń:

1. zna podstawowe terminy i pojęcia właściwe dla opisu i zrozumienia wybranych dzieł muzycznych;

3. zna konteksty kulturowe i naukowe powstawania muzyki.

III. Tworzenie wypowiedzi związanych z historią i kulturą muzyczną. Uczeń:

1. wypowiada się w formie ustnej (np. dyskusja, prezentacja, debata) i/lub pisemnej (np. esej, referat) o dziełach muzycznych w oparciu o podstawową terminologię;

3. interpretuje i odczytuje w kontekście dokonań epoki wybrane dzieła muzyczne.

Nauczysz się

posługiwać się terminami i pojęciami muzycznymi określającymi elementy muzyki i rodzaje faktury;

rozróżniać oraz charakteryzować gatunki i formy muzyczne chorału;

charakteryzować twórczość wybranych kompozytorów;

opisywać dzieje muzyki na podstawie znajomości dzieł muzycznych;

postrzegać i określać związki kultury muzycznej z kulturą epoki i innymi dziedzinami sztuki.

Wprowadzenie

Renesans był dla rozwoju muzyki wyjątkowo ważnym okresem. To właśnie w tej epoce muzyka przestała być uważana wyłącznie za naukę i zyskała znaczenie jako sztuka. Oprócz tego to właśnie w renesansie pojawiło się wiele teorii oraz wynalazków, które na zawsze zmieniły muzykę - wśród nich należy mocno podkreślić wynalazek druku, który był zmianą rewolucyjną.  Renesans był kluczowy także z wielu innych względów - z uwagi na powolne wyodrębnianie się muzyki instrumentalnej, rozwój muzyki świeckiej, a także reformację.

R13YoqvPWSHdf
Ilustracja interaktywna przedstawia: Autor nieznany, portret Jana Gutenberga wykonany po jego śmierci, po 1468. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Johannes Gutenberg (ok. 1400-1468), niemiecki złotnik i drukarz, jednocześnie twórca przemysłowego druku. Nie jest znana dokładna data użycia ruchomej czcionki, najczęściej podaje się rok 1440 albo 1450. Jego najsłynniejszą publikacją była Biblia Gutenberga, która została wydrukowana w latach 1452-1455. 2. Dzięki wynalezieniu ruchomych czcionek wiele zespołów znacznie poszerzyło swój repertuar, a kompozytorzy mogli o wiele swobodniej korespondować, omawiać teorie, a także dzielić się swoimi dziełami i tworzyć traktaty i podręczniki na o wiele szerszą niż do tej pory skalę.
Autor nieznany, portret Jana Gutenberga wykonany po jego śmierci, po 1468, wikimedia.org, domena publiczna
RjoAkEI63CJ8q1
Pomnik Jana Gutenberga-twórcy pierwszej przemysłowej metody druku w Europie, 1942, Strasburg, Francja, online-skills, CC BY 3.0

Reformacja

Chociaż niemalże od początku istnienia Kościoła rzymskokatolickiego istniały ruchy, które postulowały pewne zmiany lub separowały się od jego struktur, to za początek reformacji uznaje się powszechnie XVI wiek oraz wystąpienie Marcina Lutra. Często wskazuje się, iż wiek wcześniej miała miejsce działalność Jana Husa oraz jego zwolenników w Czechach, jednak husytyzm budził olbrzymie kontrowersje, a także z czasem został (w wyniku wojen) bardzo mocno zmarginalizowany. Za historyczny początek ruchu luterańskiego uważa się 1517 rok, w którym Marcin Luter, duchowny katolicki, przybił do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze dziewięćdziesiąt pięć tez, w których omawiał problem dotyczący sprzedaży odpustów oraz kwestie związane ze szczerą skruchą.

Rvm55BIIWbvHl
Ilustracja interaktywna przedstawia: Autor nieznany, portret Marcina Lutra. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Marcin Luter (1483-1546) był niemieckim reformatorem religijnym, teologiem i inicjatorem reformacji. Był członkiem grupy, która przełożyła Biblię na język niemiecki. 2. Początkowo odzew na tezy był niewielki, jednak dzięki drukowi Luter rozpowszechnił swoje tezy, co z czasem doprowadziło do jego ekskomuniki oraz otwartego konfliktu między nim a papieżem. Ponieważ jednak część książąt niemieckich popierała nowy ruch oraz jego tezy, spór narastał coraz mocniej. 3. Żeby chronić życie Lutra, Fryderyk Mądry, czyli książę saski oraz elektor Rzeszy, ukrył go na jednym ze swoich zamków. Reformator mógł dzięki temu zająć się pisaniem traktatów dotyczących wiary, a także dokonać pierwszego przekładu Biblii na język niemiecki. Dzięki jego staraniom oraz ciągłemu wzrostowi ilości jego popleczników luteranizm rozprzestrzeniał się coraz szerzej.
Autor nieznany, portret Marcina Lutra, online-skills, CC BY 3.0

Chorał protestancki

Chorał protestancki jest też nazywany luterańskim, ponieważ dotyczy on Kościoła luterańskiego oraz jego nabożeństw i wiary. Pierwszy zbiór pieśni przeznaczonych dla nowego kościoła ukazał się w 1524 roku; jego autorem był Johann Walter, a sam śpiewnik nosił nazwę Geystliches Gesangk Buchleyn i zawierał ponad czterdzieści pieśni, psalmów oraz hymnów w układzie czterogłosowym. Jeszcze wcześniejszym zbiorem był Achtliederbuch, wydany na przełomie lat 1523/1524, zawierał on jednak zaledwie cztery melodie, a także był w układzie jednogłosowym; z tego względu dzieło Johanna Waltera jest uznawane za pierwsze zawierające faktyczne chorały protestanckie. Luter uważał, iż śpiew powinien pełnić ważną rolę zarówno w liturgii, jak i w modlitwie; postulował, by teksty były w języku niemieckim z niezbyt skomplikowanymi melodiami, w taki sposób, aby wierni bez wykształcenia mogli je wykonywać. Opracowanie Waltera, chociaż czterogłosowe, było stworzone przy zastosowaniu techniki nota contra notam, a więc takich samych wartości rytmicznych dla wszystkich partii; melodię prowadził sopran, co w konsekwencji było na tyle prostsze w wykonaniu, że praktycznie wszyscy wierni mogli brać udział w śpiewie.

R1ApIJjy3tcoS
Ilustracja interaktywna przedstawia: Autor nieznany, „portret Johanna Waltera”, 1496. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. – niemiecki kompozytor, kantor i kapelmistrz okresu renesansu.Był najwybitniejszą postacią muzyki protestanckiej. W latach 1521–1525 studiował w Lipsku i śpiewał w kapeli elektora saskiego w Altenburgu. W 1526 osiadł w Torgau, gdzie był kantorem w szkole łacińskiej. Od 1548 roku prowadził kapelę dworską w Dreźnie.
Autor nieznany, „portret Johanna Waltera”, 1496, online-skills, CC BY 3.0 (ilustracja); Johann Walter, „Christ ist erstanden”, online-skills, CC BY 3.0

Rola chorału protestanckiego w edukacji

Luteranizm był sporą zmianą w stosunku do katolicyzmu; wśród licznych różnic warto tu wyróżnić między innymi zniesienie celibatu oraz ślubów zakonnych. Spowodowało to, iż spora ilość zakonów oraz klasztorów na terenach, na których luteranizm zyskał popularność została zlikwidowana. Luter chciał jednak, aby proces został przeprowadzony w mądry sposób, a ponieważ mnisi mieli służyć nie tylko Bogu, ale też ludziom, to dobra zakonne i klasztorne miały zostać spożytkowane w dwóch celach: dobroczynnych i oświatowych. Dzięki temu powstała olbrzymia ilość szkół ludowych, a dawni mnisi poświęcili się pracy zawodowej nauczycieli i opiekunów sierot oraz chorych. Ponieważ śpiew pełnił według Lutra wyjątkową rolę, w szkołach bardzo szybko rozpoczęto nauczanie protestanckich pieśni i hymnów, często posługując się techniką chorału. Dwóch z istotnych kompozytorów okresu, tworzących chorały protestanckie, mocno przyczyniło się do rozwoju edukacji oraz kształcenia śpiewaków. Pierwszy z nich, Sebald Heyden, stworzył dzieło o nazwie De arte canendi (O sztuce śpiewu), które pozwoliło na poprawę umiejętności wielu uczniów oraz amatorskich wykonawców, mających na celu poprawę swojej techniki. Drugi z nich to Nikolaus Herman, który tworzył mnóstwo utworów przeznaczonych dla uczniów oraz dzieci; dzięki nim nauczyciele mieli odpowiednie materiały i repertuar, aby rozwijać zdolności i technikę dzieci i młodzieży.

Ry3PDoLPkG9Rk1
Friedrich Schönemann, portret Sebalda Heydena, 1760, Biblioteka Narodowa Francji, Paryż, wikimedia, CC BY 3.0
R1KtJYfbTQa6I
Ilustracja interaktywna przedstawia: Autor nieznany, portret Nikolausa Herman. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: utwór Nikolaus Herman „Lobt Gott, ihr Christen alle gleich". Chór dziewcząt w katedrze w Limburgu, z kościoła katolickiego Heilig Kreuz w Geisenheim. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się dynamicznym charakterem.
Autor nieznany, portret Nikolausa Hermana, wikimedia, CC BY 3.0 (ilustracja); Nikolaus Herman, „Lobt Gott, ihr Christen alle gleich”, online-skills, CC BY 3.0

Chorał gregoriański i chorał protestancki - zestawienie

Chorał protestancki jako gatunek muzyczny mocno różni się od chorału gregoriańskiego. Różnice zostały przedstawione poniżej:

Chorał protestancki

  • Teksty w języku niemieckim (i innych językach narodowych)

  • W wykonaniu uczestniczą organy w roli instrumentu towarzyszącego

  • Śpiewają wszyscy wierni

  • System dur‑moll

  • Czterogłosowość

Chorał gregoriański

  • Teksty łacińskie

  • Śpiew a cappellaA cappellaŚpiew a cappella

  • Śpiewają przygotowane zespoły

  • ModalnośćModalny systemModalność

  • Jednogłosowość

Chorał protestancki w renesansie

Biorąc pod uwagę początek reformacji w 1517 roku, czyli podczas trwania epoki renesansu, historia chorału protestanckiego powinna zacząć się dopiero od tego momentu w historii. Teoretycznie tak właśnie było, jednak warto pamiętać o jednej, dodatkowej kwestii związanej z tym typem chorału: twórcy luteranizmu chcieli szybko i sprawnie stworzyć materiał i repertuar, który byłby dość szeroki i pozwalał na wykonywanie różnych hymnów oraz pieśni. Z uwagi na pożądane cechy - czyli prostą melodykę oraz nieskomplikowane teksty w języku narodowym - część utworów nie powstała od zera; niektóre ich elementy były przejmowane. Dotyczyło to zarówno strof, jak i melodii. Zdarzało się, że chorały protestanckie opierały się na tekście pochodzącym z innych utworów religijnych, z poezji albo stanowiły tłumaczenie łacińskich hymnów. Podobnie było z melodiami - były komponowane, ale miejscami przejmowano je razem z tekstem lub opierano się na dziełach liturgicznych i religijnych Kościoła katolickiego. Dopiero ustanowienie wspólnego mianownika - czyli wspomnianego już przekładu na język niemiecki, uproszczenia melodii oraz stworzenia opracowania czterogłosowego powodowało, iż o utworze można było mówić w kontekście chorału protestanckiego. W celu jak najszerszego rozpowszechnienia i propagowania, pieśni i hymny były wydawane w zbiorach, które nazywano kancjonałamiKancjonałkancjonałami bądź kantyczkamiKantyczkikantyczkami.

R1UpTTB45cg9V1
XVII-wieczny kancjonał luterański, wikimedia.org, CC BY 3.0
R1IFPFSC9di6A
Utwór muzyczny: hymn Wach auf, mein Herz w angielskim tłumaczeniu i opracowaniu Jana Sebastiana Bacha. Utwór z albumu Glorious the Song. Wykonawca: Harvard University Choir (Nikolaus Selnecker). Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.

Chorał protestancki w baroku

Liczne formy oparte na chorale protestanckim stawały się coraz bardziej popularne; szczyt ich popularności przypadł na epokę baroku. Wariacje chorałowe oraz preludiumPreludiumpreludium chorałowe (tzw. Choralvorspiel) były najczęściej tworzone z myślą o organach; kantata chorałowa była utworem o charakterze wokalnym, wykonywana zazwyczaj przez chór. Oprócz nich istniały również przygrywka chorałowaPrzygrywka chorałowaprzygrywka chorałowa (wielogłosowe opracowanie chorału, najczęściej na organy) oraz jej odmiana: fantazja chorałowa (dłuższa przygrywka z elementami wariacyjnymi i imitacyjnymi). Bardzo często przy barokowych formach opartych na chorale luterańskim przytacza się postać Jana Sebastiana Bacha; utwory jego autorstwa są wręcz określane jako doskonałe. Chorał był jednym z głównych i najważniejszych źródeł inspiracji dla kompozytora; pracował on nawet nad książką z tradycyjnymi luterańskimi hymnami kościelnymi, opracowanymi w sposób umożliwiający naukę gry na organach. To dzieło pod nazwą Orgelbüchlein zadedykował swojemu synowi, Wilhelmowi Friedemannowi; nie zostało jednak nigdy ukończone. Miało zawierać ponad sto sześćdziesiąt preludiów organowych; Bach napisał ich ostatecznie czterdzieści sześć, z których każdy korzystał z jakiegoś znanego chorału w charakterze cantus firmusCantus firmuscantus firmus.

RxVtaCFPA15FI1
Pomnik Jana Sebastiana Bacha, Lipsk, Niemcy online-skills, CC BY 3.0
RbtCwA0xE5GWk
Ilustracja interaktywna przedstawia wizerunek młodego Jana Sebastiana Bacha, autorstwa Johanna Ernsta Rentscha (starszego). . Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: utwór Jan Sebastian Bach, „Preludium chorałowe BWV 639 Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ". Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
Johann Ernst Rentsch (starszy), „Portret młodego Jana Sebastiana Bacha”, ok. 1715, Angermuseum, Erfurt, Niemcy, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Jan Sebastian Bach, „Preludium chorałowe BWV 639 Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ”, online-skills, CC BY 3.0

Zadania

R163l5tYyvIKM
Ćwiczenie 1
W którym roku miało miejsce wystąpienie Marcina Lutra? Jest to umowna data rozpoczęcia ruchu reformacyjnego. Możliwe odpowiedzi: 1. 1518, 2. 1517, 3. 1519
RWxQ5SF9lUFrh
Ćwiczenie 2
Czego dotyczyły tezy Lutra? Prawidłowa jest więcej niż jedna odpowiedź! Możliwe odpowiedzi: 1. odpustów, 2. skruchy, 3. hierarchii kościelnej
R1E0CTjRbr038
Ćwiczenie 3
Chorał protestancki oraz gregoriański mają sporo różnic. Wybierz odpowiednią cechę do chorału. Chorał protestancki. Możliwe odpowiedzi: 1. śpiew z towarzyszeniem organów, 2. system dur-moll, 3. czterogłosowość, 4. śpiew wszystkich wiernych, 5. tekst łaciński, 6. modalność, 7. jednogłosowość, 8. tekst niemiecki, 9. śpiew a capella, 10. wykonanie przygotowanych zespołów. Chorał gregoriański. Możliwe odpowiedzi: 1. śpiew z towarzyszeniem organów, 2. system dur-moll, 3. czterogłosowość, 4. śpiew wszystkich wiernych, 5. tekst łaciński, 6. modalność, 7. jednogłosowość, 8. tekst niemiecki, 9. śpiew a capella, 10. wykonanie przygotowanych zespołów.
R4bM4lCPTXstS
Ćwiczenie 4
Który ze śpiewników jako pierwszy zawierał czterogłosowe opracowania chorału luterańskiego? Możliwe odpowiedzi: 1. Geystliches Gesangk Buchleyn, 2. Achtliederbuch, 3. Praxis pietatis melica
RHVWN0GFvHB9N
Ćwiczenie 5
Czym jest kancjonał? Możliwe odpowiedzi: 1. techniką śpiewu liturgicznego, 2. psalmem o tematyce biblijnej, 3. zbiorem pieśni i hymnów religijnych
R1CzOOU5IU0TZ
Ćwiczenie 6
Które z form korzystały z chorału luterańskiego i były przeznaczone przede wszystkim na organy? Możliwe odpowiedzi: 1. Kantata chorałowa, 2. Preludium chorałowe, 3. Wariacje chorałowe
R1II2YqBAUi5r
Ćwiczenie 7
Uzupełnij zdanie. Za najwybitniejszego twórcę utworów opartych o chorał protestancki uznawany jest 1. Antonio Vivaldi, 2. Jan Sebastian Bach, 3. Georg Friedrich Haendel.

Słownik pojęć

A cappella
A cappella

czysto wokalne wykonanie utworu.

Cantus firmus
Cantus firmus

głos stanowiący podstawę w wielogłosowym utworze.

Kancjonał
Kancjonał

zbiór pieśni kościelnych i religijnych.

Kantyczki
Kantyczki

rękopiśmienne lub drukowane zbiory pieśni religijnych, zwłaszcza kolęd, pastorałek, przeznaczone dla ludu, wydawane, zwykle bez nut, XVIII–XIX w.

Nota contra notam
Nota contra notam

z łaciny nuta przeciw nucie; technika polegająca na tworzeniu głosów o tych samych wartościach rytmicznych.

Modalny system
Modalny system

system dźwiękowy oparty na stałych strukturach dźwiękowych (typach skal) oraz schematach melicznych i rytmicznych zwanych modi.

Preludium
Preludium

praeambulum, muz. początkowo krótki utwór o charakterze improwizacyjnym na organy lub lutnię, z fragmentami akordowymi i figuracyjnymi

Przygrywka chorałowa
Przygrywka chorałowa

utwór organowy oparty na chorale protestanckim, grany przed śpiewaniem chorału przez wiernych.

Źródło:

encyklopedia.pwn.pl

Biblioteka muzyczna

RYJegSSpZxvV3
Wykonawca: Quire Cleveland (Johann Walter)Utwór: pieśń wielkanocna Christ ist erstandenKatedra św. Jana Ewangelisty, Cleveland, 13.04.2011
R1KtJYfbTQa6I
Ilustracja interaktywna przedstawia: Autor nieznany, portret Nikolausa Herman. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: utwór Nikolaus Herman „Lobt Gott, ihr Christen alle gleich". Chór dziewcząt w katedrze w Limburgu, z kościoła katolickiego Heilig Kreuz w Geisenheim. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się dynamicznym charakterem.
Autor nieznany, portret Nikolausa Hermana, wikimedia, CC BY 3.0 (ilustracja); Nikolaus Herman, „Lobt Gott, ihr Christen alle gleich”, online-skills, CC BY 3.0
R1IFPFSC9di6A
Utwór muzyczny: hymn Wach auf, mein Herz w angielskim tłumaczeniu i opracowaniu Jana Sebastiana Bacha. Utwór z albumu Glorious the Song. Wykonawca: Harvard University Choir (Nikolaus Selnecker). Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
RbtCwA0xE5GWk
Ilustracja interaktywna przedstawia wizerunek młodego Jana Sebastiana Bacha, autorstwa Johanna Ernsta Rentscha (starszego). . Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: utwór Jan Sebastian Bach, „Preludium chorałowe BWV 639 Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ". Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
Johann Ernst Rentsch (starszy), „Portret młodego Jana Sebastiana Bacha”, ok. 1715, Angermuseum, Erfurt, Niemcy, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Jan Sebastian Bach, „Preludium chorałowe BWV 639 Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ”, online-skills, CC BY 3.0
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida