Cierpiący i radosny – Biedaczyna Boży z Asyżu
Święty to jedna z najważniejszych postaci kultury chrześcijańskiej obok wzorców dobrego władcy i idealnego rycerza. W średniowieczu świętość wymagała wyrzeczeń lub cierpienia. Ideałem był asceta, czyli człowiek, który wyrzekł się swojego majątku, aby w odosobnieniu prowadzić życie oddane pokucie i umartwieniu. Taką drogę wybrał święty Aleksy. Przeciwnikiem był święty Franciszek z Asyżu, który przyjął postawę pełną pokory i radosnego życia w ubóstwie. Twierdził, że asceza nie wiąże się z umartwianiem własnego ciała, zachęcał do kontaktu z ludźmi, przyrodą. W ten sposób zbliżał się do Boga.
Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia:
wyszukaj informacje o życiu św. Franciszka z Asyżu i napisz kilkuzdaniową notatkę.
Święty Franciszek z Asyżu
FranciszekFranciszek to jeden z najbardziej lubianych i podziwianych świętych na całym świecie, nie tylko przez chrześcijan, ale również osoby niedeklarujące się jako katolicy. Jego droga do powołania rozpoczęła się od polecenia odbudowania kościoła, które wydał Chrystus z ikony‑krzyża św. Damiana. Co o niej wiemy?
Ikona‑krzyż odegrała ważną rolę w procesie nawrócenia św. Franciszka, który schował się przed burzą w zniszczonym kościele św. Damiana, gdzie Jezus z krucyfiksu przemówił do niego słowami: 'Odbuduj mój kościół'. Franciszek własnoręcznie rozpoczął odbudowę świątyni. Z czasem okazało się, że słowa Jezusa należy traktować metaforycznie – biedaczyna z Asyżu miał odnowić moralnie cały zachodni Kościół. Służyło temu m.in. odrzucenie zamiłowania do zbytków.
Pochwała stworzenia
Wielu cennych informacji o Franciszku z Asyżu dostarczają Kwiatki św. Franciszka.
To anonimowy zbiór hagiograficznyhagiograficzny, zawierający ponad 50 krótkich opowieści o Franciszku i jego towarzyszach oraz o przyjaciółce – św. Klarze. Dzieło powstało w XIV wieku. Dołącza się do niego utwór ułożony przez samego Franciszka: Pieśń słoneczną albo pochwałę stworzeń.
Pieśń słoneczna albo pochwała stworzeńNajwyższy, wszechpotężny dobry Panie,
Twoja jest sława, chwała i cześć, i wszelkie błogosławieństwo.
Jedynie Tobie, Najwyższy, przystoją,
A żaden człowiek nie jest godzien nazwać Ciebie.
Pochwalony bądź, Panie, z wszystkimi swymi twory,
Przede wszystkim z szlachetnym bratem naszym, słońcem,
Które dzień stwarza, a Ty świecisz przez nie;
I jest piękne i promienne w wielkim blasku;
Twoim, Najwyższy, jest wyobrażeniem.
Pochwalony bądź, Panie, przez brata naszego, księżyc,
i nasze siostry, gwiazdy;
Tyś ukształtował je w niebie jasne i cenne, i piękne.
Pochwalony bądź, Panie, przez brata naszego, wiatr,
I przez powietrze, i czas pochmurny i pogodny, i wszelki,
Przez które dajesz tworom swoim utrzymanie.
Pochwalony bądź, Panie, przez siostrę naszą, wodę,
Co pożyteczna jest wielce i pokorna, i cenna, i czysta.
Pochwalony bądź, Panie, przez brata naszego, ogień,
Którym oświecasz noc,
A on jest piękny i radosny, i silny, i mocny.
Pochwalony bądź, Panie, przez siostrę naszą, matkę ziemię,
Która nas żywi i chowa,
I rodzi różne owoce z barwnymi kwiaty i zioły.
Pochwalony bądź, Panie, przez tych, co przebaczają
dla miłości Twojej
I znoszą słabość i utrapienie.
Błogosławieni, którzy wytrwają w pokoju,
Gdyż przez Ciebie, Najwyższy, będą uwieńczeni.
Pochwalony bądź, Panie, przez siostrę naszą, śmierć cielesną,
Której żaden człowiek żywy ujść nie może;
Biada tym, co konają w grzechach śmiertelnych;
Błogosławieni, którzy znajdą się w Twej najświętszej woli;
Bowiem śmierć wtóra zła im nie uczyni.
Chwalcie i błogosławcie Pana, i czyńcie Mu dzięki,
I służcie Mu z wielką pokorą.Źródło: św. Franciszek, Pieśń słoneczna albo pochwała stworzeń, [w:] tegoż, Kwiatki św. Franciszka z Asyżu, tłum. Leopold Staff, Wrocław 1995, s. 19.
Opisz obraz Boga w Pieśni słonecznej.
Scharakteryzuj podmiot liryczny w Pieśni słonecznej i określ jego stosunek do Boga i otaczającego świata.
Określ środki stylistyczne występujące w zacytowanych fragmentach i funkcje, jakie one pełnią.
Określ środki stylistyczne występujące w zacytowanych fragmentach i funkcje, jakie one pełnią. Wypełnij tabelę, wybierając właściwą odpowiedź z zaproponowanych.
Wyjaśnij, jakie znaczenie ma użycie słownictwa wartościującego w odniesieniu
do Boga.
Ustal i wyjaśnij, w jaki sposób Pieśń słoneczna odzwierciedla ideę teocentryzmu.
Kazanie do ptaków
Poprzez piękno przyrody przedstawionej w Pieśni słonecznej wyrażona została doskonałość Stwórcy. Cały świat jest dziełem Boga, dlatego też Franciszek go wychwalał i podejmował próbę porozumienia się z każdą żywą istotą. Dzięki życiu w harmonii z naturą święty odczuwał bliskość Boga. Taka postawa motywowała świętego do wygłaszania kazań do ryb, ptaków, a nawet do wilka.
Jak święty Franciszek […] kazał do ptaków[...] I przybył w okolicę między Caunaio a Bevagno. Idąc z zapałem tym dalej, podniósł oczy i ujrzał drzew kilka obok drogi, a na nich mnóstwo nieskończone ptaków. Więc dziwił się święty Franciszek i rzekł do towarzyszy: 'Czekajcie mnie tu na drodze, pójdę kazać do mojej braci ptaków'. Wszedł na pole i tu zaczął kazać do ptaków, które siedziały na ziemi. I wnet te, które były na drzewach, zleciały ku niemu i wszystkie siedziały nieruchomo, póki święty Franciszek nie skończył kazania. Również i potem odleciały nie prędzej, aż im nie udzielił błogosławieństwa swego. […] Treść kazania świętego Franciszka była taka: 'Ptaszki, braciszki moje, bądźcie bardzo wdzięczne Bogu, Stwórcy swemu. Zawsze i na każdym miejscu winnyście Go chwalić, bowiem pozwolił wam swobodnie latać wszędzie i dał wam odzienie podwójne i potrójne. I przeto jeszcze, że zachował wasz rodzaj w arce Noego, by nie ubyło rodzaju waszego. Bądźcie Mu również wdzięczne za żywioł powietrzny, który wam przeznaczył. Nadto, nie siejecie i nie żniecie, a Bóg was żywi i daje wam rzeki i źródła do picia; daje wam góry i doliny dla schrony i drzewa wysokie do budowania gniazd waszych. A chociaż nie umiecie prząść ani szyć, Bóg was odziewa i dziatki wasze, więc kocha was bardzo wasz Stwórca, skoro wam tyle zsyła dobrodziejstw; strzeżcie się, bracia moi, grzechu niewdzięczności i starajcie się zawsze chwalić Boga'. Kiedy święty Franciszek mówił te słowa, wszystkie ptaki zaczęły otwierać dzioby i wyciągać szyje i skrzydła rozwijać, i z czcią schylały głowy aż do ziemi, okazując ruchami i ćwierkaniem, że ojciec święty sprawia im rozkosz wielką. A święty Franciszek wraz z nimi cieszył się i radował […].
Źródło: św. Franciszek, Jak święty Franciszek […] kazał do ptaków, [w:] tegoż, Kwiatki św. Franciszka z Asyżu, tłum. Leopold Staff, Wrocław 1995, s. 48.
Wypisz z tekstu kazania zdrobnienia i wyjaśnij, jaką pełnią funkcję.
Wyjaśnij, jakie elementy tekstu wskazują na to, że utwór pt. Jak święty Franciszek […] kazał do ptaków jest utworem pochwalnym.
Sformułuj dwa argumnety potwierdzające słusznośc tezy: Kazanie do ptaków ukazuje nową postawę Franciszka wobec stworzenia.
Wyjaśnij, do jakiego biblijnego wydarzenia wspomnianego przez św. Franciszka nawiązuje tęcza i co symbolizuje.
Rozmowa z wilkiem
O przeświętym cudzie, którego św. Franciszek dokonał nawróciwszy okrutnie dzikiego wilka z GubbioKiedy św. Franciszek bawił w mieście Gubbio, zjawił się w okolicy ogromny wilk, straszny i dziki, który pożerał nie tylko zwierzęta, lecz i ludzi, tak że wszyscy mieszkańcy w wielkim żyli strachu, jako że często podchodził pod miasto.
[…]
Przeto św. Franciszek, litując się ludziom tego miasta, postanowił wyjść do wilka, acz mieszkańcy zgoła nie doradzali mu tego. I uczyniwszy znak krzyża świętego, wyszedł za miasto z towarzyszami swymi, pokładając ufność całą w Bogu.
Kiedy inni wahali się iść dalej, ruszył św. Franciszek w drogę ku miejscu, gdzie wilk miał leże.
[…]
Św. Franciszek, zbliżając się doń, uczynił znak krzyża świętego i przywołał go ku sobie, i rzekł: 'Pójdź tu bracie wilku. Rozkazuję ci w imię Chrystusa nie czynić nic złego ni mnie, ni nikomu'. I dziw! Ledwo św. Franciszek uczynił znak krzyża, straszliwy wilk zamknął paszczę i stanął.
A kiedy św. Franciszek wydał rozkaz, podszedł łagodnie jak baranek i położył sie u stóp św. Franciszka. Wówczas św. Franciszek rzekł: 'Bracie wilku, wyrządzasz wiele szkód w tej okolicy i popełniłeś moc złego, niszcząc i zabijając wiele stworzeń bez pozwolenia Boga. A zabijałeś i pożerałeś nie tylko zwierzęta, lecz śmiałeś zabijać i ludzi, stworzonych na podobieństwo Boskie. Przeto zasłużyłeś na stryczek, jako złodziej i zbójca najgorszy, i lud cały krzyczy i szemrze przeciw tobie, i cała okolica jest tobie wroga. Lecz zawrę, bracie wilku, pokój między tobą a nimi, byś ich nie krzywdził więcej, a oni przebaczą ci wszelką urazę dawną i ani ludzie, ni psy nie będą cię już prześladować'.
Po tych słowach okazywał wilk ruchami ciała, ogona i oczu, że zgadza się na to, co mu rzekł św. Franciszek, i że będzie tego przestrzegał. […]
Żył potem wilk wspomniany dwa lata w Gubbio; chadzał poufale po domach od drzwi do drzwi, nie czyniąc zła nikomu i nie doznając go od nikogo. A ludzie żywili go uprzejmie. Kiedy tak chadzał po okolicy i po domach, nigdy pies żaden za nim nie szczeknął.
Źródło: św. Franciszek, O przeświętym cudzie, którego św. Franciszek dokonał nawróciwszy okrutnie dzikiego wilka z Gubbio, [w:] tegoż, Kwiatki św. Franciszka z Asyżu, tłum. Leopold Staff, Wrocław 1995, s. 57–59.
Podaj przykłady tytułów utworów literackich, w których bohaterem jest wilk i wyjaśnij, czego on jest symbolem.
Wypisz przykłady słownictwa o charakterze wartościującym i wyjaśnij, jaką funkcję pełnią te wyrazy.
Wytłumacz znaczenie frazeologizmu 'łagodny jak baranek', który charakteryzuje wilka.
Wyjaśnij alegoryczny sens opowieści o wilku z Gubbio.
Św. Franciszek jest dziś m.in. patronem ekologów. W XIII wieku jego postawa była rewolucyjna. Człowiek średniowiecza postrzegał świat jako podległy sobie
i nie zauważał związków między istotą ludzką a środowiskiem naturalnym. Franciszek natomiast nazywał zwierzęta i rośliny braćmi i siostrami, ponieważ bardzo kochał przyrodę, którą postrzegał jako dzieło stworzone przez Boga.
Określ, w jaki sposób malarz ukazał świętość postaci.
Na podstawie opisu powyższego obrazu określ, w jaki sposób malarz ukazał świętość postaci.
Życie świętego
Życie Franciszka nie upływało jedynie na spotkaniach z ludźmi i zwierzętami. Biografia świętego zawiera niezywkłe wydarzenia, jakim było otrzymanie stygmatówstygmatów podczas nadprzyrodzonego spotkania z Jezusem, który ukazał mu się jako Serafin okryty sześcioma skrzydłami i przybity do krzyża.
O trzecim rozpamiętywaniu stygmatów przenajświętszych[...] Na dzień przed świętem Krzyża Najświętszego, miesiąca września, kiedy święty Franciszek modlił się tajemnie w swej celi, zjawił mu się anioł Boży i rzekł doń w imieniu Boga: 'Umacniam cię i napominam, byś przygotował się i przysposobił pokornie, z całą cierpliwością przyjąć to, co Bóg dać ci raczy i spełnić na tobie'. Odrzecze święty Franciszek: 'Jestem gotów cierpliwie znieść wszystko, co Pan mój mi zechce uczynić'. Po tych słowach anioł znikł. [...]
Mając taką obietnicę, zaczął święty Franciszek rozpamiętywać najpobożniej mękę Chrystusa i Jego miłosierdzie nieskończone. A żar pobożności rósł w nim tak, że z miłości i współczucia zmienił się cały w Jezusa. Płonąc w rozpamiętywaniu, ujrzał tego samego rana schodzącego z nieba Serafina o sześciu skrzydłach lśniących i ognistych, który w szybkim locie zbliżył się do świętego Franciszka tak, że ten mógł spostrzec i poznać dokładnie, iż miał postać Ukrzyżowanego. A skrzydła Jego taki miały układ, że dwa skrzydła rozpościerały się ponad głową, dwa otwierały się do lotu, a dwa trzecie okrywały całe ciało. Widząc to święty Franciszek przeląkł się wielce, a zarazem pełen był radości, bólu i podziwu. [...]
W owym zjawisku serafickim Chrystus, który się ukazał, mówił
do świętego Franciszka rzeczy tajemne i wzniosłe [...]. A słowa były takie: 'Czy wiesz – rzekł Chrystus – co uczyniłem? Dałem ci stygmaty, które są znakiem mej męki, abyś chorążym był moim. I jako dnia śmierci swojej zstąpiłem do piekieł i wszystkie dusze, które tam zastałem, wydobyłem mocą swych stygmatów, tak też tobie pozwalam, corocznie dnia śmierci twojej, zstępować do czyśćca i wszystkie dusze trzech twoich Zakonów, to jest braci mniejszych, klarysek i tercjarzy [...], wydobywać mocą stygmatów swoich i wieść je do chwały raju, byś był mi w śmierci podobien, jako nim byłeś za życia'. Kiedy po długim czasie i tajnej rozmowie znikło widzenie cudowne, pozostał w sercu świętego Franciszka żar niezmierny i płomień miłości Boskiej; a na ciele jego pozostał cudowny obraz i ślad męki Chrystusa. Bowiem natychmiast na rękach i nogach świętego Franciszka zaczęły ukazywać się znaki gwoździ, jak widział je wówczas na ciele Jezusa Chrystusa ukrzyżowanego, który zjawił mu się w postaci Serafina. […] Podobnie na prawym boku ukazał się od dzidy znak niezagojonej rany, czerwonej i krwawej. Rana ta często potem broczyła krwią ze świętej piersi świętego Franciszka i krwawiła mu płaszcz i spodnie.Źródło: O trzecim rozpamiętywaniu stygmatów przenajświętszych, [w:] Kwiatki św. Franciszka z Asyżu, tłum. Leopold Staff, Wrocław 1995, s. 132–134.
Rozstrzygnij, czy istnieją analogie między obrazem Święty Franciszek otrzymuje stygmaty a fragmentem O trzecim rozpamiętywaniu stygmatów przenajświętszych. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do obu dzieł.
Na podstawie opisu obrazu rozstrzygnij, czy istnieją analogie między obrazem Święty Franciszek otrzymuje stygmaty a fragmentem O trzecim rozpamiętywaniu stygmatów przenajświętszych. Zapisz i uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do obu dzieł.
Wyjaśnij, jak rozumiesz słowa: 'z miłości i współczucia zmienił się cały w Jezusa'.
Wyjaśnij, jak rozumiesz słowa: 'z miłości i współczucia zmienił się cały w Jezusa'. Zapisz odpowiedź poniżej.
'Biedaczyna z Asyżu' w swych wystąpieniach do ludzi nie zawsze okazywał się tak dobrotliwy jak wobec wilka. Potrafił otwarcie krytykować ludzkie wady. Dla zła
nie miał pobłażania. Występował przeciw okrucieństwu, nienawiści, zabijaniu i chciwości.
Filozofia miłości i wiary
Biedaczyna asyski
Biedaczyno asyski!Biedaczyno asyski, któryś kochał brata
Trędowatego, nędzarza,
Zbrodniarza,
Kumając się z hołotą
I w wilki wklinał miłosierne duchy!
Świat jest bogaty, kiedy chleb je suchy.
Nie zubożyło nic tak bardzo świata,
Jak złoto.Kiedyś, gdy na coś znów miłość się przyda –
Choć my legniemy w śmiertelnej koszuli,
Co skryje serca rany –
Wnucy, wcielając wreszcie jasnowidza
Śnienia wróżebne,
Będą ze złota kuli
Kajdany,
Już niepotrzebne.Źródło: Leopold Staff, Biedaczyno asyski!, [w:] Poezje, wybór Bohdan Zadura, Lublin 1986, s. 308.
Wyjaśnij, czemu w tym wierszu zostało przeciwstawione złoto. Omów, dlaczego Leopold Staff pisze o 'ze złota [...] kajdanach'. Wyjaśnij funkcję zastosowania metafory.
Wyjaśnij, jak rozumiesz słowa: 'Kumając się z hołotą', które charakteryzują postawę św. Franciszka.
Wytłumacz, jak rozumiesz sformułowanie: 'Świat jest bogaty, kiedy chleb je suchy'.
Określ środki stylistyczne występujące w zacytowanych fragmentach i podaj ich funkcje.
Określ środki stylistyczne występujące w zacytowanych fragmentach i podaj ich funkcje. Wypełnij tabelę, wybierając właściwą odpowiedź z zaproponowanych.
Trudy franciszkanizmu
*** [Święty Franciszku z Asyżu]Święty Franciszku z Asyżu
nie umiem Cię naśladować –
nie mam za grosik świętości
nad Biblią boli mnie głowa
Ryby nie wyszły mnie słuchać –
nie umiem rozmawiać z ptakiem –
pokąsał mnie pies proboszcza
i serce byle jakie
Piękne są góry i lasy
i róże zawsze ciekawe
lecz z wszystkich cudów natury
jedynie poważam trawę
Bo ona deptana niziutka
bez żadnych owoców, bez kłosa
trawo – siostrzyczko moja
karmelitanko bosaŹródło: Jan Twardowski, Święty Franciszku z Asyżu, [w:] tegoż, Wiersze, red. Waldemar Smaszcz, Białystok 1993, s. 40.
Scharakteryzuj podmiot liryczny utworu.
Podmiot liryczny informuje o tym, czego nie potrafi robić. Wyjaśnij, dlaczego zwraca się z tym do św. Franciszka.
Uzasadnij, że wiersz ma charakter modlitwy.
Na podstawie wiersza sformułuj dwa argumenty potwierdzające słuszność tezy: 'Życie w skromności przybliża do Boga'.
Postawa franciszkańska
Ustal i wyjaśnij, czy współcześnie można żyć według zasad (wartości) św. Franciszka, nie wierząc w Boga. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Sformułuj własną definicję stygmatów w formie mapy myśli.
Sformułuj własną definicję stygmatów.
Zadaniowo
Stwórz mapę skojarzeń związanych z postacią św. Franciszka.
Wypisz skojarzenia związane z postacią św. Franciszka.
Napisz wypowiedź o charakterze argumentacyjnym na temat: 'Czy można jednocześnie cierpieć i być radosnym?'. Odwołaj się do:
wiersza O przeświętym cudzie, którego św. Franciszek dokonał nawróciwszy okrutnie dzikiego wilka z Gubbio,
wybranej lektury obowiązkowej,
wybranych kontekstów.
Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.
Napisz wypowiedź o charakterze argumnetacyjnym na temat: 'Po co nam umartwianie się? Czy postawa ascetyczna ma sens?'. Rozważ problem, odwołując się do:
wiersza Biedaczyno asyski L. Staffa,
wybranej lektury obowiązkowej,
wybranych kontekstów.
Przedstaw również swoje zdanie i je uzasadnij. Twoja praca powinna liczyć
co najmniej 400 wyrazów.
Zapoznaj się z poniższymi słowami kluczami związanymi z lekcją, a następnie zaproponuj ich własną kolejność. Możesz kierować się tym, co cię zaciekawiło, poruszyło, zaskoczyło itp. Przygotuj krótkie uzasadnienie swojej propozycji. Słowa klucze: święty Franciszek, franciszkanizm, asceza, hagiografia, stygmaty, ekologia.