Ćwiczenia
Tren IXKupić by cięKupić by cię, Mądrości, za drogie pieniądze!
Która, jeśli prawdziwie mieniąmienią, wszytki żądze,
Wszytki ludzkie frasunki umiesz wykorzenić,
A człowieka tylko nie w anioła odmienić,
Który nie wie, co boleść, frasunku nie czuje,
Złym przygodamprzygodam nie podległ, strachom nie hołdujenie hołduje.
Ty wszytki rzeczy ludzkie masz zamasz za fraszkę sobie,
Jednaką myślJednaką myśl tak w szczęściu, jako i w żałobiew żałobie
ZawżdyZawżdy niesiesz. Ty śmierci namniejnamniej się nie boisz,
Bezpieczna, nieodmienna, niepożyta stoiszBezpieczna, nieodmienna, niepożyta stoisz.
Ty bogactwa nie złotem, nie skarby wielkimi,
Ale dosytem mierzysz i przyrodzonymiAle dosytem mierzysz i przyrodzonymi
Potrzebami. Ty okiem swym nieuchronionymokiem swym nieuchronionym
Nędznika upatrujeszNędznika upatrujesz pod dachem złoconym,
A uboższym nie zajźrzysz szczęśliwego mieniaA uboższym nie zajźrzysz szczęśliwego mienia,
Kto by jednoby jedno chciał słuchać twego upomnienia.
Nieszczęśliwy ja człowiek, którym lata swoje
Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje!
Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony
I między insze, jeden z wielajeden z wiela, policzony.Źródło: Jan Kochanowski, Tren IX, [w:] tegoż, Treny, Wrocław 2009, s. 10.
Kochanowski nadał tytuł jedynie ostatniemu z trenów, pozostałe mają wyłącznie określenia liczbowe. Zaproponuj tytuł Trenu IX. Uzasadnij swój wybór.
Wskaż, kto jest podmiotem lirycznym trenu?
Zaproponuj podział utworu na mniejsze części. Umotywuj swoją propozycję.
Wymień zalety mądrości, o których wspomina postać mówiąca w tekście.
Na czyją opinię powołała się osoba mówiąca w trakcie wyliczania zalet mądrości? Wskaż odpowiedni fragment tekstu.
Określ, dokąd prowadziły schody, o których mowa w ostatnich wersach trenu?
Wskaż, kim są 'inszy', o których mówi się w ostatnim wersie.
Osoba mówiąca w liryku wspomina, że jest nieszczęśliwa. Określ, z czego
to nieszczęście wynika.
Zaznacz koncepcję filozoficzną, do której odwołuje się autor w Trenie IX.
Jan Kochanowski
Tren X
Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?
W którą stronę, w którąś się krainę udała?
Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona
i tam w liczbę aniołków małych policzona?
Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szczęśliwe
wyspy zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe
Charon jeziora wiezie i napawa zdrojem
niepomnym, że ty nie wiesz nic o płaczu mojem?
Czy, człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze,
wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?
Czyli się w czyścu czyścisz, jeśli z strony ciała
jakakolwiek zmazeczka na tobie została?
Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była,
niżeś się na mą ciężką żałość urodziła?
Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości,
a nie możesz li w onej dawnej swej całości,
pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną
lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną!
Tren XOrszulo moja wdzięczna, gdzieś mi sie podziała?
W którą stronę, w którąś sie krainę udała?
Czyś ty nad wszystki niebanad wszystki nieba wysoko wniesiona
I tam w liczbę aniołków małych policzona?
Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szcześliweszcześliwe
WyspyWyspy zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe
CharonCharon jeziora wiezie i napawa zdrojemzdrojem
NiepomnymNiepomnym, że ty nie wiesz nic o płaczu moim?
Czy człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze,
Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?
Czyli sie w czyścu czyścisz, jesli z strony ciała
Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?
Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej byłaCzyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była,
Niżeś sie na mą ciężką żałość urodziła?
Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości,
A nie możesz li w onej dawnej swej całości,
Pociesz mię, jako możesz, a staw sie przede mną
Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemnąmarą nikczemną.Źródło: Tren X, [w:] Jan Kochanowski, Treny, Wrocław 2009, s. 11.
Pytania zadawane w Trenie X opierają się na różnych wyobrażeniach pośmiertnego losu człowieka. Wypisz z tekstu cytaty wskazujące kierunki filozoficznych poszukiwań poety oraz wyjaśnij, z jakimi koncepcjami się one łączą.
Wypisz z Trenu X przykłady wskazanych środków stylistycznych i określ ich funkcje.
Wyjaśnij, jak rozumiesz wątpliwości wyrażone przez poetę w podanych fragmentach Trenów. Każdy z cytatów opatrz krótkim komentarzem.
Zaznacz poprawne zdania.
Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?, 2.
Czy, człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze, / Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?, 3.
Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości, 4.
Pociesz mię, jako możesz, a staw' się przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną!
Uzupełnij mapę myśli o cytaty, które ilustrują podane motywy. Skorzystaj z Biblii lub innych tekstów literackich, które mógł znać Jan Kochanowski.
Na podstawie mapy myśli stwórz wypunktowanie i uzupełnij je cytatami, które ilustrują podane motywy. Skorzystaj z Biblii lub innych tekstów literackich, które mógł znać Jan Kochanowski.
Po wysłuchaniu nagrania recytacji Trenu X uzupełnij mapę myśli. Wypisz cytaty ilustrujące podane środki stylistyczne oraz określ, jaką funkcję pełnią w utworze.
Po zapoznaniu się z treścią nagrania recytacji Trenu X i mapą myśli stwórz wypunktowanie, w którym umieścisz cytaty ilustrujące podane środki stylistyczne oraz określisz, jaką funkcję pełnią w utworze.
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii „Tren X”
Nazwa kategorii: apostrofa – bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa, idei, wydarzenia, pojęcia lub przedmiotu
Nazwa kategorii: pytanie retoryczne – pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi
Nazwa kategorii: epitet – słowo wskazujące właściwości rzeczownika
Nazwa kategorii: anafora – powtórzeniu tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych zdań, wersów, zwrotek
Nazwa kategorii: wyliczenie – wymienienie w szeregu analogicznie zbudowanych zdań coraz to nowych elementów tej samej kategorii
Nazwa kategorii: liryka inwokacyjna – wiersz będący bezpośrednim zwrotem do adresata
Nazwa kategorii: zdanie warunkowe – zdanie w trybie warunkowym
Nazwa kategorii: motyw reinkarnacji
Nazwa kategorii: motyw wysp szczęśliwych
Nazwa kategorii: motyw Elizjum
Nazwa kategorii: motyw czyśćca
Nazwa kategorii: motyw piekła
Nazwa kategorii: motyw nieba
Nazwa kategorii: topos ubi sunt gdzie są? (ci, który byli przed nami)
Koniec elementów należących do kategorii „Tren X”
Elementy należące do kategorii motyw wysp szczęśliwych
Nazwa kategorii: cytat: „Komu trzej sędziowie przyznają, że żył sprawiedliwie, ten odjeżdża na Wyspę Błogosławionych. Za zbliżaniem się do tej krainy wiecznej szczęśliwości ogarnia duszę już z daleka cudownie miłe i wonne powietrze, w którym czuć zapach róż, narcyzów, hiacyntów, lilij, fiołków, mirtu, wawrzynu i kwiatu winnego”.
Nazwa kategorii: funkcja:
Koniec elementów należących do kategorii motyw wysp szczęśliwych
Elementy należące do kategorii motyw Elizjum
Nazwa kategorii: cytat: „Miejsce biesiad leży na tzw. Polu Elizejskim. Jest to prześliczna łąka, otoczona gęstym lasem przeróżnych drzew rzucających cień na biesiadników, gdy leżą na sofach z kwiatów. Dokoła sali biesiadnej stoją olbrzymie drzewa z najprzeźroczystszego kryształu, a rosną na nich czarki z winem rozmaitego kształtu i wielkości. Słowiki i inne śpiewaki leśne, unoszące się ponad nimi, zasypują ich, niby śniegiem, kwieciem, które zbierają swymi dzióbkami na sąsiednich łąkach”.
Nazwa kategorii: funkcja:
Koniec elementów należących do kategorii motyw Elizjum
Elementy należące do kategorii motyw nieba
Nazwa kategorii: cytat: Kor 1 2,9 „9 lecz właśnie głosimy, jak zostało napisane, to, czego ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują”
Nazwa kategorii: funkcja:
Koniec elementów należących do kategorii motyw nieba
Zapoznaj się z komentarzem do Trenu X napisanym przez Janusza Pelca. Wyjaśnij, jak rozumiesz stwierdzenie, że utwór poety ma charakter bluźnierstwa. Czy zgadzasz się ze stanowiskiem badacza? Uzasadnij odpowiedź.
Jan Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiejZbolały ojciec‑poeta, poeta‑myśliciel, którego w największej potrzebie zawiodły ideały i pewniki, jakie podsuwała filozofia, pobożność, ludzkie przekonania i wierzenia, wypowiada tu najbardziej podstawowe pytanie egzystencjalne: jeśliś jest”? Bo może po śmierci w ogóle ciebie już nie ma? Może ostatecznie i bezpowrotnie zakończyłaś swój byt? Dla chrześcijanina XVI wieku [...] pytanie takie było właściwie bluźnierstwem. I poeta przed takim bluźnierstwem nie cofnął się jednak.
Źródło: Janusz Pelc, Jan Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiej, Warszawa 1980, s. 450.
Odpowiedz na pytanie, czy zgadzasz się z tezą, że Tren X symbolizuje upadek filozofa, katolika i człowieka? Zbierz argumenty i uzasadnij swoje zdanie.