Zwróć uwagę na cechy i predyspozycje Urszulki.

W dedykacji Kochanowski podkreślił niezwykłe cechy swojej córki. Urszulka była wdzięczna, urocza i kochana. Przynosiła radość rodzicom. Cechowała ją wyjątkowość. Była także dzielna. Wykazywała cechy mądrej dziewczynki. Zmarła nagle w wieku dziecięcym, pogrążając ojca i matkę w smutku.

Zwróć uwagę  na określenie Kochanowskiego w dedykacji.

Jan Kochanowski występuje w roli ojca, co potwierdza cytat: 'Jan Kochanowski, niefortunny ociec' oraz  poety, o czym świadczą słowa: 'swojej najmliszej dziewce złzami napisał'.

Zwróć uwagę, że w mitologii rzymskiej Juppiter (Jowisz),to bóg wszystkich bogów i całego świata.

Motto sugeruje, że ludzki los jest w rękach bogów.

Sytuacja liryczna to ogół zjawisk przedstawionych w utworze lirycznym; na sytuację liryczną składają się przede wszystkim: charakterystyka podmiotu lirycznego i bohatera lirycznego (kto mówi?, do kogo mówi?), okoliczności, w których mówi podmiot liryczny (gdzie?, kiedy?), jego stosunek do opisywanego świata (jak mówi?).

Sprawdź, czy w twoich odpowiedziach został uwzględniony żałobny charakter wiersza.

Zwróć uwagę, kogo dotyczy większa część utworu.

Bohaterem trenu jest Jan Kochanowski (podmiot autorski), który opisuje swoje cierpienie spowodowane przedwczesną śmiercią córki, co potwierdzają cytaty: 'Płakać nad głuchym grobem mej wdzięcznej dziewczyny / I skarżyć sie
na srogość ciężkiej Prozerpiny'. 'Gwałtem wbiła i moja nienagrodna szkoda'. 
 'Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę, / A cudzej śmierci płacząc, sam swe kości suszę'.

Zwróć uwagę na charakterystykę Urszulki i zachowanie Kochanowskiego wobec przedwczesnej śmierci córki.

Z Trenu II wynika, że Urszulka była wdzięczną dzieciną, która zmarła przedwcześnie. Odejście Urszulki zadało jej rodzicom ból. Na początku Jan Kochanowski przywołuje beztroski obraz opieki nad małymi dziećmi, pisze dla nich kołysanki. Ukazuje siebie jako zrozpaczonego ojca po śmierci Urszulki. Ma żal, że nie mógł się nacieszyć córką. Nie potrafi zrozumieć, dlaczego los odebrał mu ukochaną córkę. Buntuje się z powodu jej przedwczesnej śmierci.

Przypomnij sobie treść Trenu I.

Kochanowski w obu trenach przedstawił siebie w tych samych rolach, tzn. ojca, filozofa i poety. Stąd można wysnuć wniosek, że Tren I i Tren II stanowią cykl poetycki, ponieważ na pierwszy plan wysuwają się przeżycia poety po stracie ukochanej córki.

Zwróć uwagę na to, co robi Kochanowski.

Kochanowski musi 'nad dziećmi piórko (...) zabawić', ponieważ będzie pisał kołysanki, które będą usypiały dzieci, co potwierdza cytat: Jeslim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić, / A kwoli temu wieku lekkie rymy stawić, / Bodajżebych był raczej kolebkę kołysał / I z drugiemi nieważne mamkom pieśni pisał, Któremi by dziecinki noworodne spiły.

Epicedium jest antyczną pieśnią żałobną, łączącą żal po zmarłej osobie z pochwałą jej zalet.

Tren zawiera pochwałę zmarłej rozpoczynającą się od apostrofy: Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska. Podmiot liryczny wskazuje na wybitny talent literacki córki, nazywając ją Safoną, porównując do najsłynniejszej poetki starożytnej Grecji. Epitet słowieńska podkreśla, że Urszula mogłaby być  w przyszłości chlubą dla narodu polskiego.

Przeczytaj uważnie tren. Zwróć uwagę na charakterystykę Urszulki jako poetki i dziecka.

• Kochanowski podkreśla młody wiek córki, ponieważ zmarła przedwcześnie. Poeta uważał Urszulkę za dziedziczkę swojej twórczości. Wierzył w jej ogromny talent. Czas miał pokazać, czy spełnią się marzenia poety o talencie córki, ale jej śmierć sprawiła, że świat nie miał szans ujrzeć zdolności dziewczynki. Rozstanie z córką, która opuszcza dom rodziców (np. po ślubie) powinno być radosne wśród śpiewu, tańców i weselnych zabaw. Tu było pożegnaniem wywołałującym rozpacz rodziców w chwili śmierci córki.

• Kochanowski podkreśla uzdolnienia zmarłej, gdyż był przekonany, że stanie się wybitną poetką jak Safona. Dziewczynka od najmłodszych lat przejawiała żywe zainteresowanie śpiewem i poezją. Kochanowski pragnął słuchać śpiewu córki, który napełniał go radością, ale śmierć odebrała mu to szczęście. Poeta podkreśla wielki talent Urszulki, gdyż miał nadzieję, że będzie wybitną poetką, którą wszyscy docenią.

Zwróć uwagę, z kim żegna się Urszulka w końcowej partii utworu.

W utworze oprócz Urszuli i poety pojawia się matka, co potwierdza cytat: A matce, słysząc żegnanie tak żałościwe, / Dobre serce, że od żalu zostało żywe.

Zwróć uwagę, w jaki sposób Urszulka żegna się z matką.

Urszulka żegna się z matką, którą całuje i zwraca się do niej słowami pieśni śpiewanej przez pannę młodą opuszczającą po ślubie dom rodzinny. Podkreśla to rozpacz rodzicielki, która oczekiwała innego pożegnania z córką.

Zwróć uwagę na osoby występujące w trenie.

Postacie, o których wspomina podmiot liryczny w Trenie VII to ojciec, matka i córka.

Zwróć uwagę na obraz zaślubin i pochówku.

Wykorzystane w trenie zestawienie łoża małżeńskiego, czyli początku życia i trumny - śmierci, służy podkreśleniu kontrastu. Matka miała wprowadzić córkę w dorosłe życie, czego wyrazem jest małżeństwo. Urszulka jednak zmarła. Jej śmierć przekreśliła szczęśliwą wizję przyszłości, przynosząc cierpienie rodzicom. W utworze zestawiono przemijanie ludzkiego życia z przedmiotami, które zostają po zmarłej Urszulce, stając się dla żyjących przyczyną cierpienia.

Metafora, inaczej przenośnia, to połączenie dwóch lub większej liczby wyrazów, które razem mają zupełnie inne znaczenie niż oddzielnie np. prawda w oczy kole.

Kochanowski określił śmierć mianem snu wiecznego za pomocą metafory:  Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany. Epitet sen żelazny powoduje strach przed śmiercią rozumianą jako więzienie. Określenie sen twardy jest złagodzeniem śmierci, ponieważ śpiąca osoba budzi się z trudem. Natomiast wyrażenie nieprzespany sen znaczy taki, z którego nie można się obudzić.

Pytanie retoryczne to takie, na które nie jest oczekiwana odpowiedź. Zadając pytania, poeta odwołuje się do różnego rodzaju wobrażeń o życiu pośmiertnym.

Czyś ty nad wszystki nieba wysoko wniesiona
I tam w liczbę aniołków małych policzona?
Czyliś do raju wzięta? [...]

Czyli sie w czyścu czyścisz, jesli z strony ciała
Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?

Powyższe pytania nawiązują do chrześcijańskich wyobrażeń o życiu pośmiertnym, świadczą o tym takie elementy jak; anioły, raj, czyściec.

Czyliś na szcześliwe Wyspy zaprowadzona?

Czy cię przez teskliwe Charon jeziora wiezie i napawa zdrojem
Niepomnym, że ty nie wiesz nic o płaczu moim?

Te pytania nawiązują do mitologii greckiej, gdyż jest tu mowa o Charonie przewoźniku dusz do Hadesu.

Czy człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze,
Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?
Pytanie to nawiązuje do platońskiej koncepcji życia po śmierci, która mówi o tym, że ciało odradza się w nowej, fizycznej formie. Wpółcześnie wiara w reinkarnację występuje m.in. w buddyzmie i hinduizmie.

Pytania retoryczne wyrażają wewnętrzny monolog poety, jego dylematy, poszukiwania miejsca kontaktu z duszą dziecka. Wyrażają niepewność, co do pośmiertnych losów Urszulki. Nadają wypowiedzi charakter emocjonalny. Cierpienie powiduje bunt podmiotu lirycznego, który jest bezradny wobec śmierci.

Kochanowski to poeta doctus, czyli osoba wszechstronnie wykształcona, erudyta.

Poeta zna mitologię starożytnej Grecji, religioznawstwo, filozofię Platona oraz katechizm.

Zwróć uwagę, na słowa Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest... .

Prośba zawarta w cytacie 'Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest ...' świadczy o głębokim kryzysie podmiotu lirycznego. Kochanowski - katolik - wątpi w istnienie Boga i życie po śmierci.

Znajdź w słowniku motywów literackich hasło sen.

Motyw snu pojawił się w Trenie VII, w którym sen jest utożsamiany ze śmiercią:
Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany oraz w Trenie X:  Pociesz mię, jako możesz, a staw sie przede mną / Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną, w którym sen jest rodzajem pocieszenia dla zrozpaczonego ojca. Natomiast w Trenie XIII Urszulka zostaje porównana do snu: Omyliłaś mię jako nocny sen znikomy, / Który wielkością złota cieszy smysł łakomy, / Potym nagle uciecze, a temu na jawi / Z onych skarbów jeno chęć a żądzą zostawi. 
Sen z Trenu XIII nie jest tożsamy z tamtymi, ponieważ podkreśla jej nagłe zniknięcie.

Kontrast – zestawienie przeciwieństw, np. zimny – gorący, ładny – brzydki.

W utworze życie zostało przeciwstawione śmierci.

Epitet to wyraz określający rzeczownik.

Kochanowski określił Urszulkę epitetami wartościującymi: wdzięczna, droga, które wskazują na czułą relację między ojcem a córką.

Zwróć uwagę, kto jest przeciwnikiem szatana.

W Trenie XVII 'ludzkimi rzeczami' rządzi Bóg, co potwierdza cytat: Pańska ręka mię dotknęła, / Wszytkę mi radość odjęła. / Ledwie w sobie czuję duszę / I tę podobno dać muszę.

Zwrócić uwagę na rozum/mądrość w ujęciu stoickim.

Rozum nie przynosi ulgi w cierpieniu, ukoić może je jedynie Bóg.  Mądrość
nie ma żadnego znaczenia w obliczu tak bolesnych przeżyć jak śmierć dziecka. Rozum w ujęciu stoickim pomaga człowiekowi żyć w zgodzie z naturą, to znaczy nie ulegać własnym emocjom i obiegowym opiniom. Istota ludzka wie,
że postępując rozumnie, zapewnia sobie szczęście.

Skromność cechuje kogoś, kto nie dba o rozgłos i uznanie.

Skromność może pomóc człowiekowi żyć z dala od cierpienia i smutków.

Przypomnij sobie koncepcję renesansowego Boga.

Bóg tak mocno doświadczył osobę mówiącą w wierszu, ponieważ buntowała się przeciwko Bogu. Poeta nie potrafił zaufać Stwórcy i miał do niego żal. Z czasem jednak zaczął się godzić się ze śmiercią córki. Zdał sobie sprawę, że Urszulka odeszła z woli Boga. Zrozumiał, że strata dziecka nie jest powodem do wyrzeczenia się wiary.

Przypomnij sobie postawę biblijnego Hioba wobec Boga.

Pomiot liryczny buntuje się przeciwko Bogu, ponieważ uważa, że niesprawiedliwie wystawił go na próbę. Poeta czuje się ukarany przez Boga tak jak biblijny Hiob. Nie rozumie, dlaczego spotkało go takie nieszczęście. W końcu żył według nauk Chrystusa. Mimo to musi się zmierzyć się z ogromnym bólem po stracie ukochanej córki. Podmiot liryczny ma żal do Boga. Tak samo jak Hiob zdaje sobie sprawę, że jego cierpienie jest niezawinione. Poecie brakuje pokory, którą cechował się Hiob wobec Stwórcy.

Zwróć uwagę na postawę apatii wobec cierpienia.

Słowa te świadczą o tym, że nie jest możliwe panowanie nad emocjami, ponieważ ból i żal po stracie dziecka są tak silne, że rozum zawodzi. Dystans, w filozofii starożytnej stan lub postawa nieczułości, beznamiętności, niewzruszoności osiągany przez mędrca nie pomaga człowiekowi w wyrzuceniu z siebie żalu, który narasta. Poeta jest świadomy, że nie stanowi to wielkiego pocieszenia w czasie smutku. Tak samo jak cierpienie może ono przyjść od Boga.

Odszukaj w słowniku terminów literackich hasło oniryzm.

Tren XIX mówi o wizji, w której pojawia się matka Kochanowskiego z Urszulką
na ręku. Poeta nie jest pewny, czy śnił, czy miał widzenie na jawie.

Przeczytaj uważnie część trenu rozpoczynającą się od słów: Na ten czas sie matka własnie ukazała...

Urszulka przybyła z babką, ponieważ ta stara się uspokoić zranione serce swojego syna. Uświadamia poetę, że jego córeczka jest w niebie. Prosi go, aby ten
nie zakłócał spokoju dziecka swoją rozpaczą.

Zwróć uwagę, że matka Kochanowskiego przedstawia życie pośmiertne w pozytywnym świetle.

Matka Jana Kochanowskiego tłumaczy krótkość życia Urszulki, podając argumenty:

• Urszulkę ominęło wiele trudów życia doczesnego, w niebie jest bardzo szczęśliwa.

• W życiu pośmiertnym nie ma trosk i nie trzeba pracować.

• Urszulka nie doznaje frasunków i nie wylewa łez.

• Nie cierpi z powodu chorób.

• Nie ma tu starości i śmierci.

Zwróć uwagę, że matka Kochanowskiego udziela mu wskazówki zachowania stoickiego spokoju.

Matka Kochanowskiego pociesza syna, starając się odbudować jego wiarę w Boga.  Poucza, że należy zachować stoicki spokój, kiedy się cierpi. Tylko Bóg może dać  pocieszenie i ukoić smutek, dlatego Kochanowski powinien mu zaufać.

Zwróć uwagę na nadzieję poety dotyczącą życia pośmiertnego córki.

Sygnalizowana przez poetę niepewność, czy Urszulka ukazała mu się we śnie,
czy też na jawie, jest wyrazem nadziei na jej szczęśliwy los po śmierci. Dzięki zwątpieniu poeta zyskuje odpowiedź na swoje pytanie, gdzie przebywa Urszulka. Już teraz wie, że w niebie.

Wyszukaj w słowniku terminów literackich pojęcie epitafium.

Epitafium to napis umieszczany na nagrobku, który upamiętnia zmarłego.
To również wiersz poświęcony zmarłej osobie. Cechuje go zwięzłość. Stanowi pochwałę zmarłego. Nie używano w nim słów wprost mówiących o śmierci. Wiersz poświęcony Hannie Kochanowskiej wypełnia zasady tego gatunku, ponieważ skierowany jest do zmarłej i ma zwięzłą formę.

Zwróć uwagę, kim była Hanna i w jakim wieku zmarła.

Hanna, podobnie jak jej siostra, odeszła przedwcześnie.

Zwróć uwagę na wytłumaczenie od słów: 'Aby ociec nieszczęsny za raz odżałował / Wszytkiego, a na trwalsze rozkoszy się chował'.

Śmierć Hanny, która odeszła wkrótce po Urszuli, wywołała głęboką traumę.  Odejście obu córek zburzyło jego szczęśliwe życie.