Systemy religijne i etyczne cywilizacji Bliskiego i Dalekiego Wschodu – wypracowanie
Cywilizacja Chin
W przeciwieństwie do wielkich cywilizacji basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu cywilizacja chińska rozwijała się w pewnym odosobnieniu. Ze względu na tę odrębność i brak bezpośrednich powiązań z tradycją grecko‑rzymską, dla większości Europejczyków jest ona słabo znana i bardzo osobliwa. W rzeczywistości Chiny już na bardzo wczesnym etapie stanowiły potężny krąg kulturowy, który w wielu aspektach stał wyżej w rozwoju niż jego zachodni odpowiednicy.
Określisz okoliczności, w jakich powstało ponaddwutysiącletnie cesarstwo chińskie,
Wyjaśnisz, dlaczego pierwszy chiński cesarz umieścił w swoim grobowcu ponad 8 tys. terakotowych żołnierzy naturalnych rozmiarów,
Wytłumaczysz, w czym Chińczycy byli lepsi od innych starożytnych cywilizacji.
Prapoczątki i pierwsza chińska dynastia - zapoznaj się z filmem
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RS5GG9FUDPZHO
Film nawiązujący do treści materiału
Już w starożytności Chiny stanowiły jeden z najludniejszych krajów świata. Główne skupiska ludzi znajdywały się przede wszystkim w dorzeczu dwóch wielkich rzek: Huang He (Żółtej Rzeki) oraz Jangcy (Niebieskiej Rzeki). Tamtejsze doliny były niezwykle żyzne dzięki nanoszonemu wraz z wodą mułowi, który użyźniał ziemię i wzbogacał uzyskiwane plony. Chińczycy uprawiali tam przede wszystkim ryż oraz proso, z którego sporządzano rodzaj owsianki. Tereny te (tzw. Nizina Chińska) były dość gęsto zaludnione już w III tysiącleciu p.n.e., a więc w czasach kiedy nie powstała jeszcze scentralizowana władza, a mieszkańcy organizowali się w niewielkie wspólnoty wiejskie podporządkowane (czasami) lokalnym ośrodkom władzy. Przełom nastąpił w XVIII w. p.n.e., kiedy to w dość niejasnych okolicznościach do władzy doszła pierwsza znana chińska dynastia – Shang (czyt. Szang) (XVIII–XII lub XI w. p.n.e.). Część naukowców jest zdania, że konsolidacja władzy w rękach jednego rodu królewskiego związana było z koniecznością koordynowania podejmowanych wokół wielkich rzek prac irygacyjnych.
Od rozbitego królestwa do cesarstwa
Shang zostali obaleni przez ród Zhou (czyt. Czou), który panował między XII (lub XI) a III w. p.n.e. Cechą charakterystyczną tego okresu jest stopniowa decentralizacja władzy i umacnianie się na obrzeżach królestwa udzielnych księstw (uzależnionych od władzy zwierzchniej). Owe peryferyjne państewka jedynie nominalnie uznawały władzę królów Zhou, którzy z czasem stali się władcami jedynie z tytułu. W roku 771 p.n.e. nastąpił ostateczny rozpad Chin na wiele drobnych i niezależnych księstw. Z zażartej i długiej walki o władzę między tymi organizmami politycznymi w tzw. okresie Walczących Królestw, zwycięsko wyszło w 221 r. p.n.e. księstwo Qin.
Władca Qin, Zheng, nie przyjął przysługującego jego poprzednikom z dynastii Zhou tytułu króla, lecz nazwał się „huangdi” (boski władca), co przyjęło się tłumaczyć jako „cesarz”. Do historii przeszedł jako Shi Huangdi, czyli Pierwszy Cesarz.
Cesarstwo chińskie…
Jeszcze jako udzielny władca jednego z wielu chińskich księstw Zheng wprowadził szereg reform, które najpierw pomogły mu przejąć władzę nad całym krajem, potem zaś zostały rozszerzone na zjednoczone cesarstwo. Miały one na celu jedno: wzmocnienie władzy centralnej. Wprowadzono więc jednolite prawo, którego jedynym źródłem był odtąd sam panujący. Zniesiono wszelkie posiadłości oddane w dzierżawę: cała ziemia stała się własnością cesarza. Kraj podzielono na 36 prowincji pokrywających się z okręgami wojskowymi. Wprowadzono jednolite dla całych Chin miary i wagi, pieniądz oraz typ pisma.
Narzucone i bezwzględnie wprowadzane zmiany nie zyskały poparcia społecznego. Po śmierci pierwszego cesarza (210 lub 209 r. p.n.e.) kraj na kilka lat pogrążył się w chaosie walk o władzę, z których zwycięsko wyszli przedstawiciele dynastii Han (III w. p.n.e.–III w. n.e.). Mimo potępienia okrutnych rządów Shi Huangdi i wycofania się z jego najbardziej niepopularnych planów, nowi władcy zasadniczo kontynuowali zapoczątkowany przez niego trend centralizowania chińskiej monarchii.
Cztery stulecia panowania dynastii Han uważa się za złoty okres w dziejach Chin. Cesarstwo znacznie poszerzyło swe granice niemal we wszelkich możliwych kierunkach. Na północy nie tylko podporządkowano sobie znaczne tereny Półwyspu Koreańskiego, lecz przede wszystkim z sukcesami walczono z koczowniczym plemieniem Xiongnu, które część naukowców uznaje za tożsame ze znanymi nam skądinąd Hunami. Na południu chińskie wpływy sięgnęły aż do dzisiejszego Wietnamu, na zachodzie zaś – daleko w głąb Azji Środkowej, pozwalając na otwarcie Szlaku Jedwabnego.
…i jego społeczeństwo
Rządy dynastii Han to nie tylko rozwój terytorialny i ekonomiczny państwa, lecz również ostateczne ukształtowanie się struktur społecznych, które, w swoich zrębach, pozostaną nie zmienione aż do XX wieku. Na czele państwa stał cesarz, Syn Niebios, który swą władzę zawdzięczał przychylności bezosobowego bóstwa zamieszkującego nieboskłon. Władca stał ponad prawem, będąc jednocześnie jego źródłem. Należała do niego cała ziemia w państwie, którą mógł dysponować wedle własnego uznania.
Elitę rządzącą Chin stanowili cesarscy urzędnicy, pochodzący z warstwy zwanej „wen” („umiejących pisać”). Wyłaniano ich na podstawie wymagających i wielopoziomowych egzaminów państwowych, na których sprawdzano przede wszystkim wykształcenie kandydatów. Do rekrutacji mógł podejść każdy, zarówno chłop jak i potomek rodu arystokratycznego. Ów „demokratyczny” charakter naboru do kadry urzędniczej przyćmiewa fakt, że do uzyskania porządnej edukacji najczęściej potrzebny był nie lada majątek, co wykluczało większość społeczeństwa, aczkolwiek znane są przypadki urzędników – byłych rolników.
Na dole hierarchii chińskiego społeczeństwa znajdowali się rolnicy („mong”), rekrutujący się z nich rzemieślnicy („gong”), a także kupcy („shang”).
Kultura i technika
Cywilizacja chińska już w starożytności mogła poszczycić się osiągnięciami, których próżno doszukiwać się w innych ówczesnych kręgach kulturowych. Najsłynniejsze z nich to, rzecz jasna, papier z masy roślinnej. Początkowo w Chinach pisano na jedwabiu lub na deskach bambusowych. Pierwszy materiał był jednak niezwykle drogi, drugi natomiast – dość nieporęczny. Ok. 105 r. n.e. urzędnik cesarski, Cai Lun, dokonał przełomowego odkrycia i wynalazł papier czerpany, który w Chinach produkowano z rozmaitych materiałów: z jedwabnych i lnianych fragmentów tkanin, przede wszystkim zaś — z kory drzewnej i włókien konopi.
Wynalezienie papieru zmniejszyło co prawda koszty powielania ksiąg, jednak problemem nadal pozostał znaczny nakład pracy konieczny do sporządzania kopii. Ok. roku 175 n.e. upowszechnił się jednak w Chinach „druk” w postaci seryjnie wytwarzanych odbitek, który umożliwił stosunkowo szybkie powielanie tekstów literackich. Metoda ta polegała na tym, że sporządzano kamienne tablice z wyrytą na nich treścią. Następnie powlekano je tuszem, a zawartość odbijano na papierze. Około XI w. n.e. chiński uczony Bi Sheng wynalazł ruchomą czcionkę, o cztery stulecia wyprzedzając w tym Gutenberga.
Innym znacznym osiągnięciem cywilizacji chińskiej była produkcja wyrobów porcelanowych, którą możemy datować już na III w. n.e. Dla porównania, produkcja porcelany w Europie rozpoczęła się dopiero w XVIII w., wcześniej sprowadzano ją właśnie z Chin. O popularności tamtejszych wyrobów na naszym kontynencie świadczy fakt, że w języku angielskim na określenie porcelany używano terminu china, czyli „porcelana chińska”.
Chińczycy słynęli także z umiejętności wytwarzania jedwabiu, uzyskiwanego poprzez zanurzenie w gorącej wodzie kokonów owadów zwanych jedwabnikami. Uzyskiwaną w ten sposób tkaninę wykorzystywano do wielu celów, przede wszystkim jednak jako materiał do produkcji odzieży.
Wysoki poziom reprezentowała także chińska nauka. Należy tu przede wszystkim wskazać na astronomię. Dzięki regularnym obserwacjom nieba oraz położenia gwiazd i planet Chińczycy jako pierwsi (w 613 r. p.n.e.) udokumentowali pojawienie się komety Halleya. Na wysokim poziomie stała również chińska matematyka: z powodzeniem stosowano równania kwadratowe z wykorzystaniem liczb dodatnich i ujemnych.
Jedną z charakterystycznych cech kultury starożytnych Chin była wyjątkowo wysoka pozycja uczonych, którzy stanowili część elity społecznej. Do najwybitniejszych myślicieli należeli: Laozi (Lao‑Cy) i Kong Fuzi (Konfucjusz), twórcy dwóch największych systemów filozoficznych dawnych Chin: taoizmu i konfucjanizmu.
Poniżej znajduje się prezentacja, opisująca dzieje i dokonania chińskiej cywilizacji. Przełączaj slajdy za pomocą przycisków zamieszczonych w pasku poniżej ilustracji, aby poznać szczegóły.
Cywilizacja chińska
W III tysiącleciu p.n.e. pojawiło się stałe osadnictwo w dolinach dwóch rzek Niziny Chińskiej: Żółtej – Huang He [czyt.: Huang Hy] i Niebieskiej – Jangcy. Mieszkańcy dość szybko stworzyli tam sieć kanałów nawadniających, co pozwoliło na rozwój rolnictwa. Podstawową rośliną uprawną stał się ryż. W diecie Chińczyków pojawiły się też pędy bambusa i herbata. Ważną rolę w gospodarce zaczęła odgrywać hodowla jedwabnika.
Silnie ufortyfikowane osady były samowystarczalnymi państwami, w których władzę sprawowali mędrcy. Za protoplastę Chińczyków uchodzi jeden z nich Huang Di, czyli Żółty Cesarz, uważany za wynalazcę pisma obrazkowego i kalendarza księżycowego. Jego potomkowie mieli stworzyć wywodzącą się z miasta Luoyang na półlegendarną dynastię Xia, która rozpoczęła proces jednoczenia osad.
W pełni zcentralizowane państwo uformowało się dopiero w XVII wieku p.n.e. za dynastii Shang. Jej główny ośrodek mieścił się w mieście Zhengzhou słynącym z tkactwa i metalurgii. Władzę absolutną sprawował tu król uważany za „syna Niebios”. Atrybuty boskie władcy pozwalały mu być najwyższym kapłanem i zwierzchnikiem wojska. Służyły również uzasadnieniu prowadzonych wojen w celu poszerzenia granic Chin. Spór co do sposobu prowadzenia polityki wewnętrznej doprowadził w XI wieku p.n.e. do obalenia dynastii Shang przez arystokratyczny ród Zhou z północy Chin. Społeczeństwo chińskie zostało podzielone na zhierarchizowane struktury, którym przewodzili „umiejący pisać”. Nieco niższe miejsce w hierarchii zajmowali rolnicy i rzemieślnicy, a najniżej znajdowali się kupcy. Przyśpieszeniu uległ rozwój cywilizacyjny. Wprowadzono do użytku żelazo. Pojawiła się kusza i chomąto. Zaczęto stosować trujące gazy bojowe, kompas i mapy.
Na początku V wieku p.n.e. rozwinęła się nauka filozoficzna, zwana konfucjonizmem. Jej twórca należał do elity intelektualnej kraju i pędził żywot dworskiego uczonego. Korupcja na szczytach władzy oraz ustawiczne intrygi między właścicielami ziemskimi i wojownikami doprowadziły do porzucenia przez niego dotychczasowego życia. Konfucjusz wędrował po kraju i oferował swoje usługi innym władcom ufając, że znajdzie w końcu zrozumienie dla swoich idealistycznych poglądów.
Głosił, że człowiek jest istotą dobrą z natury. Uważał, że każdy powinien wykorzystać swoje przyrodzone zdolności z pożytkiem dla siebie i społeczeństwa. Jego zdaniem ludzie powinni wypełniać swoje obowiązki wynikające z pozycji społecznej nie licząc ani na zaszczyty, ani na pieniądze, jedynie działając dla dobra ogółu. W polityce był za zachowaniem tradycji, ładu i porządku. Ideologia ta po jego śmierci stała się oficjalną doktryną państwa chińskiego, którą realizowali od III wieku p.n.e. do XIX wieku n.e. kolejni władcy.
Rozwinięciem tych praw na gruncie religijnym stała się koncepcja taoistyczna, która zapanowała w Chinach na przełomie III i II wieku p.n.e. Jej twórcą był mędrzec Laocjusz żyjący w tym samym czasie co Konfucjusz, ale w odróżnieniu od niego bardziej wycofany z życia. Unikał sławy, żył skromnie i głosił powszechne prawdy o umiarze, roztropności i wyrozumiałości dla wszystkich stworzeń. Wierzył w energetyczne przenikanie się męskiego i żeńskiego pierwiastka życia, co pozwala jego zdaniem zachować równowagę ducha i osiągnąć szczęście. Jego wyznawcy do dziś podkreślają konieczność wyznaczenia stref zamieszkania w przyjaznym dla człowieka otoczeniu, wykorzystując przy tym różnego rodzaju urządzenia miernicze. Chcą też ujarzmiać siły przyrody, aby jak wiatr czy ogień służyły człowiekowi.
Filozoficzny i religijny ferment w chińskiej kulturze przypadał na okres wewnętrznych wojen. Za sprawą zajmujących silną pozycję bogatych właścicieli ziemskich doszło po 770 roku p.n.e. do upadku państwa. Kraj rozpadł się na ponad 200 niezależnych miast. Wzrosło również zagrożenie od strony koczowniczych plemion mongolskich. Zjednoczenia Chin dokonało w 221 roku p. n.e. państwo Qin, którego władca Zheng ogłosił się Shi Huangdiem, czyli pierwszym cesarzem.
Wznowiono budowę wału umocnień na północnych granicach państwa, które miały zabezpieczać Chiny przed najazdami koczowniczych plemion oraz chronić szlaki handlowe.
O potędze dynastii Qin miała świadczyć Terakotowa Armia zgromadzona w mauzoleum pierwszego cesarza. Grupowała ona wojskowych i ich pomocników, którzy mieli towarzyszyć władcy w zaświatach.
Dynastia Qin została wkrótce obalona przez władców Han, dla których najistotniejsza w kontekście gwałtownego przyrostu ludności stawała się ekspansja w kierunku południowym i wschodnim. Trwające do III wieku n.e. panowanie tej dynastii objawiło się też znacznym postępem technologicznym i naukowym. Rozwinęła się astronomia i matematyka. Zaczęto rejestrować pojawienie się komet na niebie. Odkryto liczby ujemne. Wynaleziono papier, ster i sejsmograf.
Uruchomiono tzw. Jedwabny Szlak łączący dotychczasowe drogi handlowe w obrębie Niziny Chińskiej w ciąg tras wychodzących na Bliski Wschód i zmierzających do Europy. Szlak na długości około 12 tys. km pozwalał na eksport chińskich towarów, ale także sprzyjał upowszechnieniu wynalazków nieznanych Chińczykom. W ten sposób dotarły na Nizinę Chińską z Indii szachy.
Ważną rolę w komunikacji ze światem zewnętrznym zaczynał odgrywać papier, który zastąpił w I wieku n.e. dotychczasowe materiały pisarskie: jedwab i bambusowe deszczułki. W kolejnych stuleciach Chińczycy wynaleźli porcelanę, proch i ruchomą czcionkę używaną do druku. Nie zniwelowało to jednak izolacji Chin wobec Europy, która trwała aż do czasów nowożytnych.
Ustal, jak Chińczycy radzili sobie z zagrożeniem najazdami z zewnątrz.
Zastanów się i zapisz, dlaczego pozycja uczonych w państwie chińskim była wyższa niż gdziekolwiek indziej.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z ilustracjami i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z mapą i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z mapą i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi i wykonaj polecenie.
Cywilizacja chińskaTwój sługa słyszał, iż panowanie dynastii In [tj. Shang] i Czou [tj. Zhou] trwało dłużej niż tysiąc lat. (A było tak dlatego, że władcy z tych dynastii) dali lenna swoim synom, swym młodszym braciom i swym wybitnym poddanym, aby byli oni podporą. Teraz oto Wasz Majestat posiadł wszystko w obrębie mórz, a Twoi synowie i młodsi bracia są zwykłymi ludźmi (…) O ile mi wiadomo, nie zdarzyło się jeszcze nigdy, by w jakiejś sprawie, nie biorąc za wzór starożytności, można było zapewnić sobie trwanie.
Źródło: M. Granet, Cywilizacja chińska, Warszawa 1973, s. 48–49.
Cywilizacja chińskaPięciu Władców nie naśladowało się wzajemnie, Trzy Dynastie nie naśladowały się wzajem (…) dlatego, że czasy się zmieniały. Teraz oto Wasz Majestat dokonał po raz pierwszy wielkiego dzieła i zdobył sławę, która przetrwa dziesięć tysięcy pokoleń, a jest to z pewnością coś, czego głupi uczeni nie są w stanie pojąć (…) W starożytności Chiny były podzielone i skłócone i nie było nikogo, kto by je zjednoczył. Dlatego też rozwijali się panowie feudalni. Uczeni w swych wystąpieniach mówilii o starożytności, by oczerniać czasy współczesne (…) Zachęcają oni lud do wymyślania oszczerstw. A skoro tak stoją sprawy, to jeśli się temu nie przeciwstawić, w górze obniży się pozycja władcy, podczas gdy w dole wzmocnią się stowarzyszenia (…) Proponuję więc, by spalić wszystkie historie oficjalne prócz zapisków księstwa Ts'in [tj. Qin].
Źródło: M. Granet, Cywilizacja chińska, Warszawa 1973, s. 48–49.
Słownik
lud koczowniczy, który wiekach IV i V n.e. najeżdżał tereny imperium rzymskiego, przyczyniając się do upadku jego zachodniej części
zabiegi rolnicze polegające na dostarczaniu wody do gleby w celu polepszenia jej jakości
szlak handlowy łączący Chiny z krajami Bliskiego Wschodu i Europą. Funkcjonował od III w. p.n.e. do wieku XVII n.e., kiedy to w wyniku odkrycia drogi morskiej do Chin stał się mniej uczęszczany
nizina położona we wschodnich Chinach
ciało niebieskie krążące po wydłużonej eliptycznej orbicie wokół Słońca. Jeden pełny obieg komety wynosi ok. 76 lat. Nazwa pochodzi angielskiego uczonego Edmonda Halleya, który w XVIII w. zbadał istniejące zapiski o pojawianiu się komety w przeszłości i przepowiedział jej kolejne zbliżenie do Ziemi (pomylił się zaledwie o rok).
chiński system filozoficzny powstały w V w. p.n.e. Jego podstawą był ideał hierarchicznego społeczeństwa, w którym każdy miałby z góry określone miejsce.
pierwszy władca Cesarstwa Chińskiego, Qin Shi Huang, zjednoczył w 221 r. p.n.e. Walczące Królestwa
chiński system religijno‑filozoficzny zapoczątkowany przez uczonego Laozi (Lao‑Cy) w VI w. p.n.e. Jego podstawową zasadą była wiara w istnienie „dao” („tao”) - siły tworzącej Wszechświat. Taoizm głosił konieczność pogodzenia się naturalnym porządkiem rzeczy, z działaniem w świecie dwóch przeciwnych sobie sił: „yin” oraz „yang”. Promował skromność, bezinteresowność, wolność jednostki oraz życzliwość w stosunku do drugiego człowieka.