Dzieje narodu żydowskiego

Wśród największych religii monoteistycznych najstarszą jest judaizm – religia Żydów. Z niej czerpały dwie pozostałe religie monoteistyczne: chrześcijaństwo i islam.

To właśnie dzięki swej religii Żydzi stali się narodem i dzięki niej zachowali tożsamość. Biblista Waldemar Chrostowski przywołuje powiedzenie, że „Izrael stworzył Biblię, zaś Biblia stworzyła Izrael”. Choć Żydzi przez stulecia nie posiadali swojego państwa, łączyły ich wiara, obchodzenie najważniejszych świąt oraz przestrzeganie zasad judaizmu, a także wspólne symbole oraz znajomość języka, w którym napisana była Biblia i w którym modlono się – hebrajskiego. Żyli w diasporze, czyli rozproszeniu, wśród innych narodów i wyznawców innych religii. Bez względu na to, czy podtrzymywali swoją odrębność, czy też podejmowali próby asymilacji, ich kultura stała się ważną częścią światowego dziedzictwa.

Przymierze narodu z Bogiem

Choć współczesne państwo Izrael istnieje od połowy XX w., to historia narodu żydowskiego sięga wielu stuleci przed Chrystusem. Najważniejszym źródłem do poznania historii starożytnych Hebrajczyków (zwanych później Izraelitami), jest pięć pierwszych ksiąg Starego Testamentu, czyli Tora.

R9PK8MR8ZH9M8

Ilustracja przedstawia długi pas papieru zapisany pismem odręcznym. Zwój pergaminu zwinięty jest na dwóch wałkach wykonanych z drewna, a ich części wystające poza pergamin zdobione są rzeźbą i inkrustacją. Na karcie leży pałeczka w kształcie ręki.

Początki wiary Izraelitów wyprowadzane są od Abrahama, Izaaka i Jakuba – patriarchów, których losy datowane są na połowę drugiego tysiąclecia przed naszą erą. Według tradycji biblijnej za praojca Żydów uważany jest Abraham, który opuścił Mezopotamię i dotarł do krainy Kanaan, zwanej później Palestyną. To tam zawarł on z Bogiem (Jahwe) przymierze, w którym otrzymał obietnicę licznego potomstwa i własnego państwa. Poprzedzić je miała niewola egipska trwająca 400 lat.

R1aEwjzCiYIlF

Mapa przedstawiająca Bliski Wschód. Na mapie zaznaczono obszary: Kanaanu, Egiptu. Sumeru, Mezopotamii, Asyrii, Babilonii i Arabii. Sumer, Mezopotamia, Asyria, Babilonia zaznaczone kolorem różowym. Zielonymi paskami oznaczono tereny pól uprawnych - Delta Nilu, wschodni brzeg Morza Śródziemnego, północne i południowe wybrzeże Azji Mniejszej. Miasta znajdujące się na obszarze zaznaczonym na różowo: Ur, Larsa, Uruk, Babilon, Mari, Aszur, Niniwa, Harran. Miasta w Egipcie: Giza. Miasta w Kanaanie: Jerozolima, Jerycho, Tyr, Sychem, Betel. Pozostałe miasta: Suza, Hattuszasz, Damaszek. Pomarańczowa strzałka, pokazująca drogę Abrahama do Kanaanu: od Ur, przez Larsę, Uruk, Babilon, Mari, Harran, Damaszek, Sychem, Gizę do Betel. Zbiorniki wodne: Morze Czarne, Morze Kaspijskie, Morze Śródziemne, Morze Czerwone, Zatoka Perska.

R1BTEBKK8AEP8

Mapa ukazuje teren Żyznego Półksiężyca, który rozciąga się od Zatoki Perskiej, przez rzeki Tygrys i Eufrat, aż do Nilu. Obejmuje również Cypr i całe wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Regionami Żyznego Półksiężyca są Górny Egipt, Dolny Egipt, Palestyna, Fenicja, Asyria, Mezopotamia i Elam.

RGeTZ8nC8Eaai

Mapa przedstawia obszar nazywany ziemią świętą. Widoczne są na nim jeziora Hula, Galilejskie, i Morze Martwe. Przez wszystkie przepływa rzeka Jordan. Na wschód od Jordanu znajdują się krainy Baszan, Ammon, Moab i Edon. Na południe od Morza Martwego znajduje się pustynia Negeb. Na zachód od rzeki Jordan widoczne jest Morze Śródziemne. Między nim a rzeką znajdują się następujące miasta: Dan, Samaria, Jerycho, Jerozolima, Gaza, Beer Szewa. Na wybrzeżu morza Śródziemnego na północ od Gazy widoczna jest Nizina Filistyńska.

Jak głosi tradycja, Żydów wyzwolił z niej Mojżesz. Przeprowadził swój lud przez Morze Trzcinowe, które rozstąpiło się cudownie na rozkaz Boga. Jednak Hebrajczycy trafili do Ziemi Obiecanej dopiero po wielkiej wędrówce trwającej 40 lat. W jej trakcie Mojżesz, który przewodził plemionom hebrajskim, otrzymał na górze Synaj od Boga kamienne tablice z dziesięciorgiem przykazań. Zawierały one zasady, które stały się fundamentem wyznawanej przez Żydów religii monoteistycznej – judaizmu.

Pierwsze przykazania Dekalogu zakazują oddawania czci innym bogom i wykonywania jakichkolwiek podobizn Boga. Nakazują odpoczynek w szabat (siódmy dzień tygodnia, który w judaizmie przypada na sobotę) oraz szacunek dla rodziców. Kolejne zawierają najważniejsze zasady moralne. Przede wszystkim zakazują mordowania, cudzołożenia, kradzieży, składania fałszywego świadectwa, czyli sporządzania wizerunków Boga. „Zdeponowanie” praw zawartych w Dekalogu w narodzie żydowskim łączy się z ideą wybraństwa Żydów, a o tym, że Bóg wybrał Żydów jest napisane w Biblii.

Od własnego państwa po życie w diasporze

RgCdeBBBR1Rhk

Obraz przedstawia Saula, pierwszego króla Izraela. Jest to starszy mężczyzna o długich ciemnych włosach i brodzie. Jest ubrany w czerwonozłote szaty. Ma złote kolczyki, koronę i bransoletę na prawej dłoni, którą trzyma się za głowę.

R1AoAtZCMmlon

Obraz przedstawia Dawida trzymającego odciętą głowę Goliata. Jest on młodym mężczyzną ubranym w białą koszulę i żółte spodnie. Ma krótkie kręcone włosy. W prawej ręce trzyma miecz który opiera na plecach, a w lewej krwawiącą głowę Goliata.

W wyniku zagrożenia ze strony sąsiadów żyjące w rozproszeniu 12 plemion hebrajskich postanowiło się zjednoczyć. Pierwszym królem Izraela był Saul (ok. 1032 r. p.n.e.), jednak to dopiero jego następca Dawid ostatecznie dzięki dokonywanym podbojom utrwalił władzę Żydów w całej Palestynie. Ustanowił on nową stolicę państwa w Jerozolimie, która z czasem stała się najświętszym miastem judaizmu. Salomon, następca króla Dawida, otoczył stolicę wspaniałymi murami i wybudował pierwszą Świątynię Jerozolimską (powstała w latach 966‑959 p.n.e.). Umieszczono w niej największą relikwię Żydów – Arkę Przymierza ze znajdującymi się w niej kamiennymi tablicami z Dekalogiem. Poniżej znajduje się obraz przedstawiający wyobrażenie Arki.

Po śmierci Salomona kraj został podzielony na dwie części: królestwo Izraela i królestwo Judy.

RlVNCuoA6651M

Mapa Palestyny na przełomie II/I tysiąclecia p.n.e. Państwa: Egipt, Juda, Izrael. Kolorem niebieskim zaznaczono ziemie zamieszkane przez Hebrajczyków- Judę na południu i Izrael na północy do granic jeziora Genezaret. Ziemie podbite przez króla Dawida oznaczono kolorem pomarańczowym- ziemie Aramejczyków. Kierunek wyjścia Izraelitów z Egiptu do Kanaanu- z miasta Ramses przez Zatokę Sueską, Półwysep Synaj, Kadesz Barnea- Ezion-Geber do Jerycha. Terytorium Egiptu oznaczono kolorem żółtym. Plemiona: Amalekici, Edomici, Moabici, Ammonici, Filistyni, Aramejczycy. Morza: Morze Śródziemne. Wyspy: Cypr. Miasta: Kadesz, Byblos, Sydon, Tyr, Joppe, Gaza, Megiddo. Jerycho, Jerozolima, Hebron, Ezion-Geber, Kadesz- Barnea, Ramses, Tanis.

W VI w. p.n.e. królestwo Izraela zostało podbite przez Babilonię, co rozpoczęło okres tzw. niewoli babilońskiej. Pierwsza Świątynia, wzniesiona za czasów króla Salomona w latach 966‑959 p.n.e., została zniszczona przez wojska króla Nabuchodonozora II w 587 lub 586 r. p.n.e. Kolejnymi najeźdźcami byli Persowie, Grecy i w końcu Rzymianie. Liczne powstania Żydów przeciwko okupantom kończyły się klęską i najczęściej zniszczeniem Jerozolimy. Stało się tak również w I w. n.e., kiedy Rzymianie zburzyli Drugą Świątynię w Jerozolimie w 70 r. (jej rekonstrukcję przedstawia ilustracja poniżej) i zmusili Izraelitów do opuszczenia terenów miasta.

Żydzi zaczęli żyć w diasporze, czyli w rozproszeniu, wśród innych narodów i wyznawców innych religii. Trwało to aż do połowy XX w., przyczyniając się do umocnienia wśród Żydów poczucia wspólnoty, ale również odrębności od innych. Do dziś Ściana Płaczu – fragment muru, który prawdopodobnie jest pozostałością Drugiej Świątyni w Jerozolimie, widoczny na poniższym zdjęciu – jest najświętszym miejscem judaizmu, celem pielgrzymek Żydów od wielu wieków.

Synagoga, czyli bożnica

Zniszczenie Drugiej Świątyni sprawiło, że konieczne było ustalenie zasad wyznawania judaizmu bez jego najważniejszego ośrodka. Sprawowanie kultu zostało przeniesione do synagog, które stały się nie tylko miejscem modlitwy, ale także studiowania Tory i Talmudu. Ten ostatni jest komentarzem do biblijnej Tory między innymi wyjaśniającym, jak przestrzegać zawartego w Torze prawa w sytuacji życia na wygnaniu. Zwoje Tory przechowywane są w synagodze w „świętej skrzyni” – aron ha‑kodesz, a wnękę ją zawierającą przesłania ozdobna zasłona – parochet. Nad nią wisi lampka ner tamid – „wieczne światło”. Obok często stoi menora, czyli siedmioramienny świecznik – jeden z najważniejszych symboli judaizmu, upamiętniający świecznik ze Świątyni Jerozolimskiej. Centralnym punktem synagogi jest bima, czyli podwyższenie z pulpitem do czytania Tory. Może jej towarzyszyć też pulpit dla lektora nazywany amud.

W synagodze nie oddaje się czci obrazom ani posągom – zgodnie z zapisem Dekalogu. To przede wszystkim miejsce codziennych modlitw, modlitw, które odbywają się w niej z okazji szabatu oraz innych żydowskich świąt, takich jak Pascha (na pamiątkę wyprowadzenia Izraelitów z Egiptu), Święto Tygodni (Szawuot), na cześć otrzymania przez Mojżesza przykazań na górze Synaj, czy Święto Namiotów (Sukot), będące wspomnieniem zamieszkiwania pod namiotami w drodze do Ziemi Obiecanej, Nowy Rok (Rosz haSzana), Dzień Pojednania (Jom Kipur), Chanuka, Purim.

Symbole judaizmu

Większość wyznawców judaizmu łączy dziś obchodzenie wspólnych świąt (np.
szabatu i innych wymienionych wcześniej świąt) oraz czytanie świętych ksiąg. Najważniejszą z nich jest Tora. W godle Izraela oraz domach wielu Żydów znajduje się natomiast menora – świecznik o siedmiu ramionach. Na fladze Izraela oraz tkaninach liturgicznych, fasadach synagog i nagrobkach uwieczniona jest gwiazda Dawida – sześcioramienny znak symbolizujący władzę Boga nad wszechświatem. W domach religijnych Żydów miejsce na zewnętrznej framudze drzwi przeznaczone jest dla mezuzy – pojemnika zawierającego zwitek pergaminu z fragmentami z Tory. Wspomniane symbole można obejrzeć w galerii poniżej.

RwRTyUL8mlsKj

Ilustracja przedstawia biały prostokąt z dwoma poziomymi niebieskimi pasami i umieszczoną na środku, na białym tle, niebieską sześcioramienną gwiazdę Dawida.

Ri8VJQjinzAn5

Ilustracja przedstawia siedmioramienny świecznik – menorę, umieszczoną na niebieskiej tarczy pomiędzy dwiema gałązkami oliwnymi i napisem „Izrael” poniżej.

R58Ndt9rN8Yud

Ilustracja przedstawia siedmioramienny złoty świecznik, stojący na sześciobocznej zdobionej podstawie.

R1JTlXlmiewzO

Ilustracja przedstawia pojemnik w kształcie metalowej rurki ze stożkowatymi zdobionymi końcówkami. Pojemnik służył do przechowywania zwitka papieru z fragmentami Tory. Zawieszano go na zewnętrznej prawej framudze drzwi.

RuCK2WMyzC4Va

Ilustracja przedstawia niewielkie, okrągłe nakrycie głowy, wykonane na drutach bądź szydełku, różnokolorowe. Jest to jarmułka noszona przez Żydów. Mężczyźni noszą ją na czubku głowy.

Zapoznaj się z filmem 

R1ZB8EDCBHO62

Film opowiadający o judaizmie.

Film opowiadający o judaizmie.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1ZB8EDCBHO62

Film opowiadający o judaizmie.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 3

Wydarzenie przedstawione na płaskorzeźbie – pochód z łupami – miało miejsce po zdobyciu Jerozolimy przez Rzymian w 70 r. Uzasadnij to stwierdzenie, wskazując właściwy element płaskorzeźby.

R1PGXCAZCJUTU

Płaskorzeźba nieznanego autora przedstawia łupienie świątyni jerozolimskiej – dzieło znajduje się na rzymskim łuku triumfalnym. Na płaskorzeźbie znajduje się grupa ludzi ubrana w szaty i tuniki wynosząca różne kosztowności ze świątyni np. menorę. Płaskorzeźba pokazuje sceny z 71 r. n.e. Płaskorzeźba ma kolor piaskowy.

RaTgW3Gfd52th

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

RVnaNaMNrRlWs

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na przedmioty, które niosą Rzymianie.

Pokaż odpowiedź

Wskazują na to przedmioty niesione przez Rzymian - menora i złoty stół na którym kładziono chleby pokładne oraz dwie trąby, służące kapłanom żydowskim do ogłaszania roku jubileuszowego.

Słownik