Religia była bardzo ważną częścią cywilizacji starożytnych. Zaspokajała ona pierwotną potrzebę zrozumienia procesów zachodzących w przyrodzie i wpływania na nie (poprzez modlitwy i ofiary). Dawała też pokrzepienie w obliczu śmierci najbliższych i pozwalała mieć nadzieję, że nie jest to koniec istnienia. Wiara w karę lub nagrodę pośmiertną kształtowała także moralność społeczną: ludzie unikali złych uczynków, a starali się czynić dobrze (przynajmniej w teorii). Nic więc dziwnego, że każda cywilizacja starożytna stworzyła własną religię. Miały one pewne cechy wspólne, ale można także wskazać zasadnicze różnice między wierzeniami Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Zostaną one omówione w dalszej części pracy.

Pierwsze religie były politeistyczne, tzn. uznawały wielu bogów. Dobrym przykładem jest tu religia ludów Mezopotamii. Jednym z najważniejszych bogów był Enki – pan słodkich wód, bóg mądrości i twórca człowieka. Wśród bóstw kobiecych prym wiodła natomiast Inana – bogini miłości i wojny (źródło A). Bóstwa te czcili już Sumerowie, a po zdominowaniu Mezopotamii przez ludy posługujące się językiem akadyjskim, zmieniono im jedynie imiona: Enki na Ea, Inana zaś na Isztar. Obok nich występuje również bóg słońca (sumeryjski Utu lub akadyjski Szamasz), pozwala to sądzić, że kult bogów wywodzi się z pierwotnej czci dla sił przyrody, w tym wypadku – Słońca. Ważnym, choć niewystępującym na pieczęci Adda bogiem był również Enlil – pan powietrza, syn boga Nieba (An) i bogini Ziemi (Ki). To on zesłał na świat potop, z którego ocalił się jedynie Utnapisztim.

Warto zwrócić uwagę, że bogowie są przedstawieni jak ludzie. Podobnie też jak w ziemskim świecie, pomniejsi służą większym (np. Isimud/Usumu był sługą Enki/Ea). Wszyscy bogowie mają charakterystyczne spiczaste czapki oraz swoje atrybuty. Usumu ma dwie twarze, Inana skrzydła, Szamasz dzierży nóż, a Enkiemu towarzyszą ryby i ptak (źródło A). Zabiegi te mają na celu łatwą identyfikację bogów na dziełach artystycznych.

Podobne zabiegi stosowali też starożytni Egipcjanie. Charakterystyczne dla nich było przedstawianie bogów jako ludzi z głowami zwierząt. Na przedstawionym w źródle D Sądzie Ozyrysa widać, jak Anubis (z głową szakala) prowadzi na sąd zmarłego. Jego serce jest kładzione na wadze, na drugiej szali leży pióro prawdy. Jeśli serce okaże się cięższe, oznacza to, że człowiek popełnił zbyt dużo grzechów. Wtedy serce zostaje zjedzone przez siedzącego obok potwora Ammita, co oznacza koniec życia pozagrobowego. Wynik sądu zapisuje bóg mądrości Tot (z głową ibisa). Po tym wstępnym teście Horus (z głową sokoła) prowadzi zmarłego przed oblicze swojego ojca Ozyrysa (pana świata podziemnego), siedzącego na tronie w białej szacie i królewskiej koronie. Za nim stoją jego żona Izyda oraz siostra Neftyda – bogini śmierci.

Egipcjanie przywiązywali duże znaczenie do życia pozagrobowego. Wierzono, że dusza po śmierci mieszka w ciele i żyje tak długo, jak ono trwa. W źródle E opisany jest fragment tzw. Księgi Umarłych, mający być wzorem obrony wygłaszanej przez zmarłego przed sądem Ozyrysa. Aby zapewnić faraonom jak najdłuższe życie, opracowano proces mumifikacji oraz budowano wspaniałe grobowce. Sam faraon był uważany za syna któregoś z bogów, zwykle Amona‑Re – pana wiatru.

Religie Egiptu i Mezopotamii ulegały licznym przemianom na przestrzeni dziejów. Zmieniały się nie tylko imiona bogów, ale także ich pozycja w hierarchii, gdy np. któreś z miast zdobyło dominację, jego bóstwo opiekuńcze również awansowało. Religie wpływały na siebie nawzajem, a także na wierzenia sąsiednich ludów. Przykładowo Isztar zaczęto z czasem utożsamiać z egipską Izydą, syryjską Astarte a po przybyciu Greków – również z Afrodytą. Najbardziej jednak radykalna, choć krótka zmiana nastąpiła za panowania faraona Amenhotepa IV. Władca ten przyjął imię Echnatona – syna Atona, który miał zastąpić Amona‑Re i wszystkich innych bogów. Był to pierwszy krok w kierunku monoteizmu, jednak po śmierci faraona przywrócono stare kulty.

Mimo to na Bliskim Wschodzie powstał w końcu pierwszy system monoteistyczny – judaizm. Opierał się on na dziesięciu przykazaniach (dekalogu) oraz wierze w szczególne przymierze między jedynym Bogiem a jego narodem wybranym – Izraelitami. Kluczową rolę odgrywała święta księga – Biblia. Choć wyznający judaizm Żydzi, mieszkający w Palestynie, nigdy nie zdobyli dominującej pozycji, to ich religia stworzyła podstawy pod chrześcijaństwo i islam – dwie do dziś największe na świecie religie.

Duże znaczenie dla Bliskiego Wschodu miał też mazdaizm – religia Persów, którzy w VI w. p.n.e. zdominowali cały region. Zakładał on dualizm świata, w którym toczy się nieustanna walka między dobrym bogiem Ahura Mazdą (Ormuzdem) a złym Angra Mainju (Arymanem). Z religii tej wyłonił się następnie istniejący do dziś zaratusztrianizm. Obie te wiary miały pewien wpływ na rozwój chrześcijaństwa oraz szyickiego islamu.

Także religie Dalekiego Wschodu miały pierwotnie charakter politeistyczny. Do najważniejszych bogów w Indiach należeli Wisznu, Sziwa i Brahma. Byli oni trójką bogów‑stworzycieli. Z czasem niektóre odłamy hinduizmu (religia mieszkańców Indii) stwierdziły, że istnieje tylko jeden bóg, a pozostali są jedynie jego emanacjami.

Tym, co najdobitniej odróżniało hinduizm od religii Bliskiego Wschodu, była wiara w wędrówkę dusz – reinkarnację. Po śmierci „dźiwa”, czyli dusza człowieka trafiała do królestwa Jamy – boga zaświatów. Tam decydowano, w jakiej formie narodzi się po raz kolejny i przez ile lat będzie musiała w niej żyć. Było to determinowane jej uczynkami za życia. Każdy grzech wymagał innej pokuty, np. przeżycia określonego czasu w ciałach robaków, ptaków, ryb lub innych zwierząt, a nawet rakszasów – złośliwych demonów. Popełnione za życia grzechy niekiedy determinowały także to, jaką śmiercią zginie się w następnym wcieleniu, np. ten, kto zabił bezbronnego, sam miał później wielokrotnie ginąć od broni (źródło C).

Karą było nie tylko odrodzenie się w ciele zwierzęcia, ale także człowieka innej kasty. Religia bowiem sankcjonowała ścisły podział społeczeństwa hinduskiego na grupy, z których najwyżej stali bramini. Istniały specjalne przepisy zabraniające im kontaktów z upadłymi (zapewne chodzi tu o najniższą kastę niedotykalnych). Bramini stanowili klasę kapłańską, składającą ofiary i dobrze znającą Wedy – święte księgi hinduizmu.

Warto zwrócić uwagę, że niektóre grzechy są podobne do tych zakazanych przez dekalog, jak cudzołóstwo, lekceważenie rodziców, zabijanie bezbronnych. Podobnie jak w chrześcijaństwie istnieje też konieczność odbycia pokuty za grzechy lub wyznania ich kapłanom. Pozwalało to uniknąć kary w późniejszych wcieleniach. Najwyższą wartością była prawość, kto ją zachował, osiągał niebo, kto stracił – trafiał do piekła (źródło C).

Z hinduizmu wywodzi się też druga wielka religia Indii – buddyzm. Jest ona uważana za tzw. religię nonteistyczną – gdyż nie afirmuje (z wyjątkiem niektórych odłamów) ani nie neguje istnienia bogów, ale skupia się raczej na rozwoju moralnym jednostki. Protoplastą tej religii był Budda Siakjamuni, żyjący na przełomie VI i V w. p.n.e. W religii tej istniały również święte teksty oraz mnisi (źródło B). Buddyzm szybko się rozprzestrzeniał i zyskał duże znaczenie w Azji.

Główne założenia buddyzmu można odnaleźć w Dhammapadzie (źródło B). W centrum uwagi postawiona jest nie dusza, ale umysł – tylko jego oczyszczenie pozwala uniknąć nieszczęścia. Za źródło zła buddyzm uważa nienawiść, którą można zwalczać jedynie jej brakiem. Należy wystrzegać się także nieumiarkowania, nieopanowania, marnotrawstwa i gonitwy za przyjemnościami, ponieważ w przeciwnym razie człowiek wystawia się na działanie boga‑kusiciela – Mary. W zwalczaniu tych pokus pomaga medytacja. Wyćwiczony umysł pozwala zwalczyć żądze. Pragnienia są bowiem źródłem cierpienia, gdyż nigdy nie można ich wszystkich zaspokoić. Wyzbycie się pragnień pozwala zaś osiągnąć nirwanę i zakończyć cykl wędrówki duszy.

Także religie mieszkańców Chin zalicza się do nonteistycznych. Wyliczyć tu należy przede wszystkim taoizm i konfucjanizm. Za twórcę pierwszego uważa się Laozi (Lao‑cy), a drugiego – Konfucjusza. Obaj żyli ok. VI–V w. p.n.e. Niektórzy badacze uważają te systemy raczej za poglądy filozoficzne niż religie. Taoizm za najwyższą siłę rządzącą światem uważa dao. Człowiek powinien działać w zgodzie i harmonii z ową siłą (źródło G).

Z kolei konfucjanizm wywodził się z kultu zmarłych przodków. Stali oni na straży „niebiańskiego porządku”, któremu człowiek cnotliwy winien się podporządkować. Konfucjanizm nakazywał bezwzględne posłuszeństwo wobec autorytetów, zwłaszcza cesarza. Rządzący zaś powinni się kierować zasadą humanizmu i władać tak, by nie krzywdzić poddanych (źródło F). Nic dziwnego, że ten system szybko stał się ideologią państwową w Chinach. Rozprzestrzenił się też na Koreę, Japonię i Indochiny.

Podsumowując – zarówno na Bliskim, jak i na Dalekim Wschodzie religie były początkowo politeistyczne. Później jednak te pierwsze rozwijały się stopniowo w stronę monoteizmu, a drugie – nonteizmu. Wszystkie przywiązywały dużą wagę do życia pozagrobowego, podczas gdy jednak Egipcjanie wierzyli, że dusza żyje, póki istnieje jej ciało, Hindusi uważali, że ciało jest jedynie powłoką, którą dusza zrzuca, aby przybrać nową. Wiele z opisanych religii wywarło znaczny wpływ na losy świata i istnieje do dnia dzisiejszego.