Systemy religijne i etyczne cywilizacji Bliskiego i Dalekiego Wschodu – wypracowanie
Cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu - Sumerowie
Tajemniczy lud Sumerów pojawił się w południowej Mezopotamii (nazwanej od nazwy ludu Sumerem) w IV tysiącleciu p.n.e. Do czasów podboju całego regionu przez Akadów w połowie XXIV w. p.n.e. wytworzył oryginalną cywilizację, z której osiągnięć korzystali nie tylko zdobywcy, ale także inne ludy. Włącznie z nami.
Opiszesz rozwój pisma wymyślonego przez Sumerów.
Scharakteryzujesz elementy dziedzictwa sumeryjskiego w naszej codzienności i przełomowe wynalazki, które im zawdzięczamy.
Porównasz życie ucznia w szkole sumeryjskiej i współczesnej.
Ocenisz wartość historyczną źródła dotyczącego dziejów Sumeru.
Państwa‑miasta
Mapa Mezopotamii. Na mapie zaznaczone są:
Rzeki Mezopotamii:
Tygrys,
Eufrat.
Tereny uprawne były wzdłuż rzek.
Miasta na terenie Mezopotamii:
Babilon,
Uruk,
Lagasz,
Ur.
Kontynent na którym leżała Mezopotamia: Azja.
Sumerowie przybyli do Mezopotamii jako koczownicy, ale z czasem zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Nie stworzyli jednak jednolitego państwa, które obejmowałoby większą część Mezopotamii. Ich życie toczyło się we wspólnotach, nazywanych miastami‑państwami. Ukształtowały się one w IV tysiącleciu p.n.e. w południowej Mezopotamii. Było ich kilkanaście (archeologowie odkryli pozostałości 18), spośród których jednym z najlepiej zbadanych przez archeologów jest Uruk.
Niemal cała ludność takich miast‑państw zamieszkiwała kilkunastotysięczną miejscowość. Kontrolowała ona okoliczne wsie i tereny uprawne z siecią irygacyjną.
Od innych ośrodków politycznych dzieliły je pustynie albo bagna. Miasto zwykle było otoczone murami; najważniejszy budynek stanowił zikkurat położony w centrum. Służył on nie tylko jako ośrodek kultu, ale także jako spichlerz i skarbiec. Przypuszcza się, że początkowo takimi wspólnotami kierowali kapłani, nadzorujący również przebieg prac irygacyjnych (było to wielkie przedsięwzięcie logistyczno‑budowlane, które musiało, jak wierzono, uzyskać przychylność bogów). Z czasem, w następstwie prowadzonych wojen, które wymagały podporządkowania naczelnemu wodzowi, władzę przejmowały jednostki. Królowie dążyli do ugruntowania władzy w obrębie jednego rodu lub dynastii. Ludność, która podlegała władcom, była zróżnicowana, większość stanowili wolni mieszkańcy (na szczycie z elitami pałacową i świątynną), przy czym wielu z nich zajmowało się zajęciami pozarolniczymi (kupiectwo, rzemiosło). Ludność zależna i niewolnicy pracowała w majątkach właścicieli ziemskich.
Pismo
Jednym z najbardziej przełomowych wynalazków Sumerów było pismo. Znaki zapisywano przy użyciu trzciny na miękkich glinianych tabliczkach. Po zapisaniu tabliczki były wypalane w piecach albo suszone na słońcu. Setki tysięcy takich glinianych tabliczek i ich kawałków zachowało się do naszych czasów.
Jak wynika z fragmentu poematu epickiego Enmerkar i pan Aratty (XXI w. p.n.e.), wynalazek pisma przypisywano legendarnemu Enmerkarowi, drugiemu królowi Uruku, możliwe więc, że to w tym mieście użyto go po raz pierwszy w historii.
Powyżej przedstawiono fragment jednego z najcenniejszych zabytków sztuki sumeryjskiej - Sztandaru z Ur. Nazwa, błędnie wprowadzona przez badaczy, sugerowała wykorzystanie obiektu jako proporca bojowego. Tak naprawdę
Sztandar z Ur jest drewnianą płytą, prezentującą malowidła sceny wojenne i życia politycznego cywilizacji Sumerów. W jednej z bocznych ścian zabytku znajduje się niewielka skrytka. Na tej podstawie część naukowców wysunęła przypuszczenie, iż naprawdę obiekt służył za ruchomy skarbiec, w którym znajdowały się fundusze na prowadzenie wojny. Po dziś dzień prawdziwe przeznaczenie Sztandaru z Ur pozostaje zagadką. Niemniej można je traktować także jako źródło historyczne, prezentujące życie codzienne Sumerów.
Enmerkar i pan ArattyPosłaniec miał język ciężki, nie był w stanie powtórzyć przesłania. Ponieważ posłaniec miał język ciężki i nie był w stanie powtórzyć przesłania, pan Kullab [Uruk] ugniótł glinę i odcisnął w niej słowa niczym na tabliczce. Wcześniej nikt nie odcisnął słów na glinie. Kiedy słońce rozbłysło, okazało się oczywiste: słowa, które pan Kullab [Uruk] odcisnął na tabliczce, stały się widoczne.
Źródło: Enmerkar i pan Aratty, [w:] Maria Luisa Uberti, Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu, tłum. A. Mrozek, Warszawa 2010, s. 43.
Czytamy, że Enmerkar wynalazł pismo, ponieważ mowa nie była doskonałym przekaźnikiem informacji. Najstarsze tabliczki wskazują, że początkowo pismo było używane do celów administracyjnych: dzięki niemu zapisywano ilość zwierząt w stadach, bogactw i innych dóbr w magazynach. Dopiero z czasem zaczęło być używane do wyrażania bardziej abstrakcyjnych pojęć i tworzenia dzieł literackich. Umożliwiła to ewolucja pisma, która wyglądała w skrócie następująco: najpierw zapisywano proste znaki, tzw. piktogramy, na określenie jakiegoś dobra, np. rysowano kozę; później te znaki zyskiwały szersze znaczenie, np. narysowana noga nie oznaczała tylko kończyny, ale także to, co można było nią robić, a więc takie słowa jak „biec”, „kopać”, „stać”. W końcu znaki zostały przypisane do dźwięków mowy, lecz nie głosek (jak w naszym piśmie), ale sylab. W ostatniej fazie rozwoju pisma znaki odpowiadające dźwiękom mowy były łączone w słowa, a piktogramy zostały zamienione na kreski albo kliny. To właśnie od kresek dzieło Sumerów zyskało słynną nazwę pisma klinowego. Składało się na nie kilkaset znaków. Opanowanie sztuki pisania wymagało wielu lat praktyki. Na jednej z tabliczek z III tysiąclecia p.n.e. znajdujemy zdanie: Wśród rzemieślników całego rodu ludzkiego nie masz zawodu równie trudnego jak sztuka pisania
.
Tabliczka z III tys. p.n.e. zapisana językiem sumeryjskim. Wgląd w życie sumeryjskiej szkołyTen, który był odpowiedzialny za [-] [rzekł] „Dlaczego bez mojego zezwolenia rozmawiałeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za [-] [rzekł] „Dlaczego bez mojego zezwolenia podniosłeś głowę?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za rysunek [rzekł] „Dlaczego bez mojego zezwolenia wstałeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za bramę [rzekł] „Dlaczego bez mojego zezwolenia wychodziłeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za [-] [rzekł] „Dlaczego bez mojego zezwolenia wziąłeś [-]?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za sumeryjski [rzekł] „Mówiłeś [-]”, wychłostał mnie.
Mój nauczyciel [rzekł] „Twoja ręka nie jest dobra”, wychłostał mnie.
Źródło: Tabliczka z III tys. p.n.e. zapisana językiem sumeryjskim. Wgląd w życie sumeryjskiej szkoły, [w:] G. Chomicki, S. Sprawski, Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, Kraków 1999, s. 41.
Inne przełomowe wynalazki
W celu usystematyzowania treści związanych z osiągnięciami cywilizacji Mezopotamii zapoznaj się z filmem
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1OKLPBUTB9AO
Film nawiązujący do cywilizacji Sumerów.
Jaka była przyczyna narodzin nowych rozwiązań technicznych? Odpowiedź uzasadnij.
Gdzie odkryto pierwsze toalety? Co było w tym odkryciu niezwykłego?
Trenuj i ćwicz
Napisz i wyjaśnij, na czym polegał system irygacji.
Określ, który zabytek pochodzi z Sumeru. Uzasadnij odpowiedź.
Źródło A
Źródło B
Źródło C
Przeanalizuj poniższe zdjęcia broni. Rozstrzygnij, którą z nich prawdopodobnie chętniej posługiwałby się sumeryjski wojownik w XXV w. p.n.e. Uzasadnij odpowiedź.
Ilustracja A
Ilustracja B
Przeczytaj poniższy fragment Eposu o Gilgameszu. Gilgamesz był legendarnym władcą Uruku. Najstarsze wersje tej opowieści pochodzą z III tysiąclecia p.n.e. Jest to jedno z arcydzieł literackich starożytnego Bliskiego Wschodu. Na podstawie analizy tekstu wykonaj polecenie zamieszczone poniżej.
Epos o GilgameszuWysłannicy króla Aggi opuścili Kisz, by udać się do Gilgamesza do Uruk. Władca Gilgamesz przed starszyznę swojego miasta zaniósł sprawę i poprosił o radę: „Nie poddawajmy się domowi z Kisz, chwyćmy przeciw niemu za broń”. Zgromadzenie składające się ze starszyzny miasta odpowiedziało Gilgameszowi: „Poddajmy się domowi z Kisz, nie chwytajmy przeciw niemu za broń”. Gilgamesz […] nie wziął sobie do serca słów starszyzny swojego miasta. Po raz drugi Gilgamesz przed wojowników ze swojego miasta zaniósł sprawę i poprosił o radę: „Nie poddawajmy się domowi z Kisz, chwyćmy przeciw niemu za broń!”. Zgromadzenie składające się z wojowników z jego miasta odpowiedziało Gilgameszowi: „Nie poddamy się domowi z Kisz, chwyćmy przeciw niemu za broń!”. Wówczas Gilgameszowi, na te słowa wojowników z jego miasta, ucieszyło się serce i rozjaśniła dusza.
Źródło: Epos o Gilgameszu, [w:] Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, oprac. G. Chomicki, S. Sprawski, Kraków 1999, s. 35.
Sumeryjska lista królów to jeden z zabytków pozwalających poznać dzieje Sumeru. Powstał dopiero w XIX w. p.n.e., ale autor (lub autorzy) wykorzystał spisy władców pochodzące z wcześniejszych czasów, które zachowały się w poszczególnych miastach‑państwach. Na podstawie analizy tekstu oceń wartość historyczną źródła.
Sumeryjska lista królówGdy królestwo zostało zesłane z nieba, było królestwo w Eridu.
W Eridu A‑lulima został królem i rządził 28800 lat.
Alalgar rządził 36000 lat;
dwóch królów rządziło 64800 lat.
Porzucam Eridu; jego królestwo do Bad‑tibira zostało przeniesione.
W Bad‑tibira En‑men‑lu‑Anna rządził 43200 lat;
En‑men‑gal‑Anna rządził 28800 lat;
boski Dumu‑zi, pastrz, rządził 36000 lat;
trzech królów rządziło 108000 lat.
Porzucam Bad‑tibira; jego królestwo do Larak zostało przeniesione.
[…]
Potop zmiótł wszystko.
Kiedy potop zmiótł wszystko, kiedy królestwo zostało zesłane z nieba, było królestwo w Kisz.
[…]
23 królów rządziło 24510 lat, 3 miesiące, trzy i pół dnia.
Kisz zostało porażone orężem, a jego królestwo zostało przeniesione do E‑Anna.
[…]
En‑mer‑kar […] ten, który zbudował Uruk,
został królem i rządził 420 lat.
[…]
Boski Gilgamesz, jego ojcem był demon, kapłan, rządził 126 lat.
Ur‑Nungal, syn boskiego Gilgamesza, rządził 30 lat.
Utul‑kalamm, syn Ur‑Nungala, rządził 15 lat.
Labah rządził 9 lat.Źródło: Sumeryjska lista królów, [w:] Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, oprac. G. Chomicki, S. Sprawski, Kraków 1999, s. 34–35.
Poniższy posąg przedstawia Ebih‑ila (jak głosi inskrypcja). Porównaj posąg z płaskorzeźbą i udowodnij, że Ebih‑il należał do elity.
Słownik
najwyższy bóg panteonu sumeryjskiego, panujący nad ziemią, powietrzem i wiatrami; twórca człowieka
bogini wojny i miłości; Sumerowie nazywali ją Inanna
znak pisma obrazkowego
system nawadniania pól; w Mezopotamii polegał na budowie kanałów doprowadzających wodę na obszary uprawne; rozbudowa kanałów, która wymagała wielkiego nakładu pracy (organizowała ją świątynia i pałac), prowadziła do uzyskania nadwyżek żywności; pozwoliły one na powstanie dużych skupisk ludzi (tj. miast), które było czym wykarmić, a także na podział pracy: żywności było na tyle dużo, że nie wszyscy musieli zajmować się rolnictwem, mogli więc skierować swoje wysiłki na rzemiosło, handel i inne zajęcia
monumentalna budowla sakralna charakterystyczna dla Mezopotamii