R1Gka5M57CJMh1
Święty Aleksy Święty Aleksy Źródło: Père Igor, witraż, Église Saint-Pierre-ès-Liens (Pomport), licencja: CC BY-SA 3.0.
Święty Aleksy
Père Igor, witraż, Église Saint-Pierre-ès-Liens (Pomport), licencja: CC BY-SA 3.0

W średniowieczu rozwijał się kult świętych. Wynikało to z przeświadczenia, że śmiertelnikom potrzebni byli pośrednicy w kontaktach z Bogiem. Święty to zarówno wzorzec postępowania dającego nadzieję na pobyt w niebie, jak i ktoś wstawiający się za człowiekiem u Stwórcy.

Już wiesz

Poszukaj w dowolnym źródle, jakie warunki trzeba spełnić, aby dziś zostać uznanym przez Kościół katolicki za świętego. Jeśli to możliwe, sprawdź, czy te warunki były zawsze takie same.

j0000000C7B1v38_0000000E
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Wzorzec świętego

R1OxFtYVUNSNK
Sceny na drugim planie przedstawiają epizody z życia Aleksego.
José Juárez, Święty Aleksy, 1653, olej na płótnie, Museo Nacional de Arte, Meksyk, domena publiczna

Sztuka średniowieczna w znaczącym stopniu miała charakter parenetycznyj0000000C7B1v38_000tp001parenetyczny. Jej zadaniem było zaproponować odpowiednie wzorce osobowe, które należało naśladować. Jednym z nich był wzorzec świętego. Świętym można było zostać, jeżeli poniosło się śmierć męczeńską. Jednak gdy chrześcijaństwo stało się religią oficjalną, śmierć w imię wiary nie należała już do podstawowych dróg prowadzących do kanonizacjij0000000C7B1v38_000tp002kanonizacji. Kolejnym sposobem okazało się odpowiednie, czyli bogobojne, życie, zgodne z zasadami Dekalogu.

Jednak do kanonizacji potrzebne było coś jeszcze – osiągnięcie doskonałości moralnej. Udało się to św. Aleksemu.

Anonimowa legenda

Legenda o św. Aleksym, wydawana też pod tytułem Vita sancti Allexii rikmicej0000000C7B1v38_000tp003Vita sancti Allexii rikmice, jest obszernym, wierszowanym dziełem hagiograficznymj0000000C7B1v38_000tp004hagiograficznym. Już w tytule pojawia się wskazówka dotycząca przynależności gatunkowej dzieła: to legenda. Wyraz ten pochodzi od łacińskiego czasownika lego, legere – czytam, czytać. Był to przede wszystkim utwór do czytania (lub do słuchania). Podstawową cechą legendy jest obecność fantastyki, cudowności. Święci przecież czynili cuda.

Pierwsze wersje Legendy o św. Aleksym powstały prawdopodobnie już w V w. n.e. Na zachód Europy utwór dotarł z Bizancjum, w kolejnych stuleciach zyskiwał coraz większą popularność. Polska wersja tekstu pochodzi z połowy XV wieku.

RqfcwN8MZtJKI1
Kolegiata w Tumie pod Łęczycą nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego. Tum był jednym z najwcześniejszych miejsc kultu Aleksego w Polsce. Kolegiata w Tumie pod Łęczycą nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego. Tum był jednym z najwcześniejszych miejsc kultu Aleksego w Polsce. Źródło: Chrumps, licencja: CC BY-SA 4.0.
Kolegiata w Tumie pod Łęczycą nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego. Tum był jednym z najwcześniejszych miejsc kultu Aleksego w Polsce.
Chrumps, licencja: CC BY-SA 4.0
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)

Ach, krolu wieliki nasz,
Coż Ci dzieją Męszyjaszj0000000C7B1v38_000tp005Coż Ci dzieją Męszyjasz,
Przydaj rozumu k mej rzeczyj0000000C7B1v38_000tp006rzeczy,
Me sierce bostwem obleczyj0000000C7B1v38_000tp007obleczy,
Raczy mię mych grzechow pozbawić,
Bych mogł o twych świętych prawić.
Żywot jednego świętego,
Cożj0000000C7B1v38_000tp008Coż miłował Boga swego,
Cztęj0000000C7B1v38_000tp009Cztę w jednych księgach o nim.
Kto chce słuchać, ja powiem.
[...]

j0000000C7B1v38_00000_BIB_001Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice), [w:] , „Toć jest dziwne a nowe…”. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. Antonina Jelicz, Warszawa 1987, s. 118.
Ćwiczenie 1.1

Powiedz, kto i do kogo zwraca się w przywołanym fragmencie Legendy…

Ćwiczenie 1.2

Wyjaśnij, czego pragnie nadawca tekstu.

Ćwiczenie 1.3

Przypomnij sobie fragmenty Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią poznane na wcześniejszej lekcji. Wskaż podobieństwa między oboma tekstami. Jaki wniosek można wysnuć z tego porównania? Sformułuj go.

Ćwiczenie 1.4

Dlaczego nadawca Legendy… chce od „Męszyjasza” aż tak wiele?

Ćwiczenie 1.5

Określ, w jaki sposób utwór docierał do odbiorców. Dlaczego wybrano tę właśnie drogę?

Ćwiczenie 1.6

Wyjaśnij, skąd nadawca zaczerpnął historię Aleksego. Podaj odpowiedni cytat.

Ćwiczenie 1.7

Dlaczego nadawca podkreśla źródło swej wiedzy o świętym? Omów zagadnienie w kontekście poznanych przez ciebie utworów średniowiecznych.

j0000000C7B1v38_000tp003
j0000000C7B1v38_000tp004
j0000000C7B1v38_000tp005
j0000000C7B1v38_000tp006
j0000000C7B1v38_000tp007
j0000000C7B1v38_000tp008
j0000000C7B1v38_000tp009

W dziełach literatury średniowiecznej często na początku pojawiały się odezwy do Boga, jedynego Stwórcy. Człowiek (artysta) traktował siebie tylko jako medium. To po części tłumaczy anonimowość wielu tekstów z epoki.

j0000000C7B1v38_000tp001
j0000000C7B1v38_000tp002
j0000000C7B1v38_0000002Q
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Skąd pochodził Aleksy?

RCdu5s065BCj31
Miasto, na którego tle uwieczniono sylwetkę świętego, z pewnością nie przypomina Rzymu. Być może jest to Laodycea albo Edessa (inne miejsce pobytu Aleksego), ale niewykluczone, że twórca tak wyobrażał sobie właśnie Rzym. Typowo wschodnia architektura miasta przypomina, że Aleksy to święty, który jest do dziś ważny dla prawosławia.
Św. Aleksy, zwany Mężem Bożym, XVII wiek, anonimowa ikona, domena publiczna
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)

W Rzymie jedno panię było,
Coż Bogu rado służyło.
A miał barzo wielki dwor,
Procz panoszj0000000C7B1v38_000tp00AProcz panosz trzysta rycerzow,
Co są mu zawżdy służyli,
Zawżdy k jego stołu byli.
Chował je na wielebności i na krasiej0000000C7B1v38_000tp00BChował je na wielebności i na krasie,
Jimiał kożdy swe złote pasy.
Chował siroty i wdowy,
Dał jim osobne trzy stoły.
Za czwartym pielgrzymi jedli,
Ci jij0000000C7B1v38_000tp00Cji do Boga przywiedli.
Eufamijan jemu dzianoj0000000C7B1v38_000tp00Ddziano
Wielkiemu temu panu,
A żenie jego dziano Aglijas;
Ta była ubostwu w czasj0000000C7B1v38_000tp00ETa była ubostwu w czas.
Był wysokiego rodu,
Nie miał po sobie żadniego płoduj0000000C7B1v38_000tp00Fpłodu.
Więc‑ci jęli Boga prosić,
Aby je tym darował,
Aby jim jedno plemięj0000000C7B1v38_000tp00Gplemię dał –
Bog tych prośby wysłuchał.
A gdy się mu syn narodził,
Ten się w lepsze przygodziłj0000000C7B1v38_000tp00HTen się w lepsze przygodził:
Więc mu zdziano Aleksy,
Ten był oćca barzo lepszyj0000000C7B1v38_000tp00Ibył oćca barzo lepszy.

j0000000C7B1v38_00000_BIB_001Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice), [w:] , „Toć jest dziwne a nowe…”. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. Antonina Jelicz, Warszawa 1987, s. 118.
Ćwiczenie 2.1

Wyjaśnij, dlaczego autor tak dokładnie informuje, kim byli rodzice Aleksego.

Ćwiczenie 2.2

Scharakteryzuj oboje rodziców: Eufamijana i Aglijas.

Ćwiczenie 2.3

Zastanów się, czy pochodzenie Aleksego będzie dla niego przeszkodą w drodze do świętości.

Ćwiczenie 2.4

Powiedz, co sugeruje fakt, że Aleksy jest dzieckiem wymodlonym.

Ćwiczenie 2.5

Przeczytaj jeszcze raz ostatni wers fragmentu. Co mówi on o Aleksym?

j0000000C7B1v38_000tp00A
j0000000C7B1v38_000tp00B
j0000000C7B1v38_000tp00C
j0000000C7B1v38_000tp00D
j0000000C7B1v38_000tp00E
j0000000C7B1v38_000tp00F
j0000000C7B1v38_000tp00G
j0000000C7B1v38_000tp00H
j0000000C7B1v38_000tp00I
j0000000C7B1v38_00000048
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Początek drogi ku świętości

Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)

Ten więc służył Bogu rad.
Iże był star dwadzieścia k temu cztyrzy lataj0000000C7B1v38_000tp00JIże był star dwadzieścia k temu cztyrzy lata,
Więc k niemu rzekł ociec słowa ta:
„Miły synu, każę tobie,
Pojim zajegoćj0000000C7B1v38_000tp00KPojim zajegoć żonę sobie;
Której jedno będziesz chcieć,
[…]
Syn odpowie oćcu swemu,
Wszeko słuszaj0000000C7B1v38_000tp00LWszeko słusza starszemu:
„Oćcze, wszekom ja twoje dziecię,
Wiernie dałbych swoj żywot prze cię.
Cokolej0000000C7B1v38_000tp00MCokole mi chcesz kazać,
Po twej woli ma się to zstać”.
A więc mu cesarz dziewkęj0000000C7B1v38_000tp00Ndziewkę dał –
papieżj0000000C7B1v38_000tp00Opapież ji s nią oddałj0000000C7B1v38_000tp00Pji s nią oddał.
[…]
K[t]orej krolewnie Famijana dziano,
Co ją Aleksemu dano,
[…].
A gdy się s nią pokładał,
Tej nocy s nią gadał.
Wrocił zasięj0000000C7B1v38_000tp00Qzasię pirścień jej,
A rzekł tako do niej:
„Ostawiam cię przy twym dziewstwie,
Wroć mi jij0000000C7B1v38_000tp00RWroć mi ji, gdy będziewa oba w niebieskim krolewstwie.
Jutroć się bierzę od ciebiej0000000C7B1v38_000tp00Ssię bierzę od ciebie
Służy[ć] temu, coż ci jest w niebie;
[…]
Miła żono, każę tobie,
Służy Bogu w każdej dobie,
Ubogie karmi i odziewa[j],
Swych starszych nigdy nie gniewa[j];
[Chowa[j] się w[e] czci i w kaźni],
Nie traci nijednejj0000000C7B1v38_000tp00Tnijednej przyjaźni”.
Krolewna odpowie jemu:
„Mam też dobrą wolę k temu,
Namilejszy mężu moj,
Tego się po mnie nic nie boj;
Każdy członek w mym żywocie
Chcę chować w kaźni i w cnocie;
Jinako po mnie nie wzwieszj0000000C7B1v38_000tp00UJinako po mnie nie wzwiesz,
Dojąd ty żyw, ja też”.
A jeko zajutraj0000000C7B1v38_000tp00VA jeko zajutra wstał,
Od obiada się precz brał;
O tym nikt nie wiedział,
Jedno żona jego,
Ta wiedziała od niego.
Nabrał sobie śrebra, złota dosyć,
Co go mogł piechotą nosić;
Więc się na morze wezbrał,
A ociec w żałośc[i] ostał.
[…]
Rozdał swe ruchoj0000000C7B1v38_000tp00Wrucho żebrakom,
Śrebro, złoto popom, żakom.
Więc sam pod kościołem siedział,
A o jego księstwiej0000000C7B1v38_000tp00Xksięstwie nikt nie wiedział.
[…]
Eż się zstało w jeden czas,
Wstał z obraza Matki Bożej obrazj0000000C7B1v38_000tp00YWstał z obraza Matki Bożej obraz.
Szedł do tego człowieka,
Jen się kluczem opiekaj0000000C7B1v38_000tp00ZJen się kluczem opieka,
I rzekł jest tako do niego:
„Wstań, puści człowieka tego,
Otemkni mu kościoł Boży,
j0000000C7B1v38_000tp010 na tym mrozie nie leży”.
Żak sie tego barzo lęknął,
Wstawszy, kościoł otemknął.
To się nie jedno dziejało,
Ale się często dziejało.
Więc żak powiedał każdemu,
I staremu, i młodemu.
A gdyż to po nim uznali,
Wieliką mu fałęj0000000C7B1v38_000tp011fałę dali.
Za świętego ji trzymanoj0000000C7B1v38_000tp012Za świętego ji trzymano
I wiele mu prze Bogj0000000C7B1v38_000tp013prze Bog dawano.

j0000000C7B1v38_00000_BIB_001Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice), [w:] , „Toć jest dziwne a nowe…”. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. Antonina Jelicz, Warszawa 1987, s. 118.
R13Bda4pkM43J1
Ślub św. Aleksego
Garcia Fernandes, Ślub św. Aleksego, 1541, domena publiczna
Ciekawostka

Imiona bohaterów Legendy… są tzw. „nazwami mówiącymi”, tzn. zawierają pewną informację. Aleksy (z gr. alexis) oznacza „ten, który pomaga”; Eufamijan (Eufemian) wywodzi się od gr. éuphemos, czyli „pomyślny, święty”; Aglijas (Aglae) natomiast ma źródła w przymiotniku aglaós, oznaczającym „świetny, wspaniały, szlachetny”.

Ćwiczenie 3.1

Rozwiąż test:

Ćwiczenie 3.2
RRWkHnZSWOZYY1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3.3

Ćwiczenie 3.4
R11nIDM4pIfXH1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3.5

Zastanów się nad powodami, dla których Aleksy zwlekał ze ślubem aż do dwudziestego czwartego roku życia.

Ćwiczenie 3.6

Zastanów się, czego dowodzi interwencja Matki Bożej w sprawie Aleksego.

j0000000C7B1v38_000tp00J
j0000000C7B1v38_000tp00K
j0000000C7B1v38_000tp00L
j0000000C7B1v38_000tp00M
j0000000C7B1v38_000tp00N
j0000000C7B1v38_000tp00O
j0000000C7B1v38_000tp00P
j0000000C7B1v38_000tp00Q
j0000000C7B1v38_000tp00R
j0000000C7B1v38_000tp00S
j0000000C7B1v38_000tp00T
j0000000C7B1v38_000tp00U
j0000000C7B1v38_000tp00V
j0000000C7B1v38_000tp00W
j0000000C7B1v38_000tp00X
j0000000C7B1v38_000tp00Y
j0000000C7B1v38_000tp00Z
j0000000C7B1v38_000tp010
j0000000C7B1v38_000tp011
j0000000C7B1v38_000tp012
j0000000C7B1v38_000tp013
j0000000C7B1v38_0000006W
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Powrót do ojca

Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)

Steskszyj0000000C7B1v38_000tp014Steskszy sobie ociec jego,
Przej0000000C7B1v38_000tp015Prze swego syna jedynego,
Rozsłał po wszym ziemiam lud
I zadał jim wielki trud,
Strawili wieliki pieniądz,
Swego księdzaj0000000C7B1v38_000tp016księdza szuk[aj]ąc.
Tu ji nadjelij0000000C7B1v38_000tp017Tu ji nadjeli
W jednym mieście, w Jelidocnij0000000C7B1v38_000tp018w Jelidocni.
Nie znał go jeden, jekoj0000000C7B1v38_000tp019jeko drugi,
 […]
A nie poznał żadny jego,
A oćcu są powiedzieli:
„Nigdziejsmy go nie widzieli”.
 […]
A więc świętemu Aleksemu,
Temu księdzuj0000000C7B1v38_000tp01Aksiędzu wielebnemu,
Nieluba mu fała była,
Co się mu ondziej0000000C7B1v38_000tp01Bondzie wodziła.
Tu się wezbrał jeko mogęj0000000C7B1v38_000tp01Cjeko mogę,
Wsiadł na morze w kogęj0000000C7B1v38_000tp01Dw kogę,
Brał się do ziemie, do jednej,
Do miasta Tarsa w Syryjejj0000000C7B1v38_000tp01EDo miasta Tarsa w Syryjej.
[…]
Więc się wietr obrocił,
Ten ci [ji] zasię nawrocił.
A gdy do Rzyma przyjąłj0000000C7B1v38_000tp01Fprzyjął, Bogu dziękował,
Iż do swej ziemie przygnał.
A rzekąc: „Już tu chcę cirzpieć
Mękę i wsztki złe file jimiećj0000000C7B1v38_000tp01Gjimieć.
U mego oćca na dworze,
Gdym nie przebył za morze”.
Potkał na żorawiuj0000000C7B1v38_000tp01Hna żorawiu oćca swego
Przed grodem i jął go prosić:
„W jimię Syna Bożego
I dla syna twego, Aleksego,
A racz mi swą jełmużnę dać,
Bych mogł ty odrobiny brać,
Co będą z twego stoła padać”.
 […]
Tu pod wschodemj0000000C7B1v38_000tp01Ipod wschodem leżał,
Każdy nań pomyje [[złą wodę]]\dymek‑ref={j0000000C7B1v38_000tp01J} lał.
A leżał tu sześćnaćcie lat,
Wsztko cirpiał Bog rad;
Siodmegonaćciej0000000C7B1v38_000tp01KSiodmegonaćcie lata zamorzon był,
Co sobie nic nie czynił.
A więc gdy już umrzeć miał,
Sam sobie list napisał
I ścisnął ji twardo w ręce,
Popisawszy swoje wsztki męki
wsztki skutkij0000000C7B1v38_000tp01Lwsztki skutki, co je płodził,
Jako się na świat narodził.

j0000000C7B1v38_00000_BIB_001Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice), [w:] , „Toć jest dziwne a nowe…”. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. Antonina Jelicz, Warszawa 1987, s. 118.
Ćwiczenie 4.1
R1L4sVTflSxCY1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4.2

Zastanów się i powiedz, w jakim celu Aleksy przed śmiercią spisał swoje uczynki.

j0000000C7B1v38_000tp014
j0000000C7B1v38_000tp015
j0000000C7B1v38_000tp016
j0000000C7B1v38_000tp017
j0000000C7B1v38_000tp018
j0000000C7B1v38_000tp019
j0000000C7B1v38_000tp01A
j0000000C7B1v38_000tp01B
j0000000C7B1v38_000tp01C
j0000000C7B1v38_000tp01D
j0000000C7B1v38_000tp01E
j0000000C7B1v38_000tp01F
j0000000C7B1v38_000tp01G
j0000000C7B1v38_000tp01H
j0000000C7B1v38_000tp01I
j0000000C7B1v38_000tp01J
j0000000C7B1v38_000tp01K
j0000000C7B1v38_000tp01L
j0000000C7B1v38_0000008P
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Śmierć świętego

Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)
Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice)

A gdy Bogu duszę dał,
Tu się wielki dziw zstał:
Samy zwony zwoniły,
Wsztki, co w Rzymie były.
Więc się po nim pytano,
Po wsztkich domiech szukano;
Nie mogli go nigdziej najć,
A wżdy nie chcieli przestać.
Jedno młode dziecię było,
To jim więc wzjawiłoj0000000C7B1v38_000tp01Mwzjawiło,
A rzekąc: „Azaj0000000C7B1v38_000tp01NAza wy nie wiecie o tym,
Kto to umarł? Jać wam powiem.
U Eufamijanać leży,
O jimże ta fała bieży;
Pod wschodem ji najdziecie,
Acz go jedno szukać chcecie”.
Więc tu papież z kardynały,
Cesarz z swymi kapłany
Szli są k niemu z chorągwiami,
A zwony wżdy zwoniły samy;
Tu więc była ludzi siłaj0000000C7B1v38_000tp01Osiła,
Silno wielka ciszczba była.
Kogokole para zaleciałaj0000000C7B1v38_000tp01PKogokole para zaleciała
Od tego świętego ciała,
Ktory lej0000000C7B1v38_000tp01QKtory le chorobę miał,
Natemieściej0000000C7B1v38_000tp01RNatemieście zdrow ostał.
 […]
Chcieli mu list z ręki wziąć,
Nie mogli go mu wziąć:
Ani cesarz, ani papież,
Ani [wsz[y]tko kapłaństwo takież]

j0000000C7B1v38_00000_BIB_001Legenda o św. Aleksym (Vita sancti Allexii rikmice), [w:] , „Toć jest dziwne a nowe…”. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. Antonina Jelicz, Warszawa 1987, s. 118.
Ćwiczenie 5.1

Wyszukaj we fragmencie zamykającym Legendę… informacje o cudach związanych z Aleksym.

Ćwiczenie 5.2

Ćwiczenie 5.3
R1swv5V1C6od41
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.4

Zastanów się, co mogło być przyczyną, że nikt nie rozpoznał Aleksego.

Ćwiczenie 5.5

Wykonaj polecenia:

Nazwij środek stylistyczny zastosowany w poniższym fragmencie:

Więc tu papież z kardynały,
Cesarz z swymi kapłany
Szli są k niemu z chorągwiami.

Wyjaśnij, jaki jest skutek zastosowania tego środka stylistycznego przez autora. Co dzięki niemu uzyskał?

Ćwiczenie 5.6

Wyszukaj w tekście wszystkie powody, które mogły się przyczynić do tego, że Aleksy został świętym.

Ćwiczenie 5.7

Ćwiczenie 5.8
R1N9WtMkI1Yhp1
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
RrmgAtW4AzQHW1
Św. Aleksy i św. Maria Egipcjanka. Oboje święci propagowali podobny styl życia.
XVII wiek, ikona, domena publiczna
Asceza
Definicja: Asceza

(gr. áskēsis – ’ćwiczenie‘) – postawa życiowa polegająca na dobrowolnej rezygnacji z określonych dóbr oraz praktykach umartwiania ciała (np. odmawianie sobie pokarmu, biczowanie, ograniczanie snu). Celem życia ascetycznego jest dążenie do wewnętrznej doskonałości, której warunkiem jest odwrócenie się od materialnych i doczesnych przyjemności na rzecz rozwoju duchowego. Wszelkie umartwienia mają zostać nagrodzone np. życiem wiecznym w niebie.

j0000000C7B1v38_000tp01M
j0000000C7B1v38_000tp01N
j0000000C7B1v38_000tp01O
j0000000C7B1v38_000tp01P
j0000000C7B1v38_000tp01Q
j0000000C7B1v38_000tp01R
j0000000C7B1v38_000tp01S
j0000000C7B1v38_000tp01T
j0000000C7B1v38_000tp01U
j0000000C7B1v38_000tp01V
j0000000C7B1v38_000EX002
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Dyskusyjny model świętości

Ważne!

Proces kanonizacji wymaga, by wystąpiła w nim osoba poszukująca skaz w życiu kandydata na świętego. Ma ona podkreślać wszystko, co nie zgadza się ze wzorcem świętości.

Ćwiczenie 6

Wyszukaj w tekście informacje o tych uczynkach Aleksego, które budzą twoją wątpliwość jako nieprzystające do świętości.

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

Już w średniowieczu uważano, że wprawdzie św. Aleksy zasługuje na podziw za hart ducha i wytrwałość, ale nie należy go bezwzględnie naśladować, łatwo bowiem można skrzywdzić drugiego człowieka. Aleksy porzucił Famijanę w noc poślubą. Przysporzył matce i ojcu wielu zgryzot.
Te zarzuty stawiane są jednak z perspektywy ziemskiej. Nie wolno zapominać, że dla średniowiecznych chrześcijan wszystko, co materialne, było podejrzane, a głównym celem stało się osiągnięcie nieba. Gdy pamięta się o tym, można dostrzec sens postępowania Aleksego: cierpienie rodziców „zapewniło” im szczęście niebiańskie; samotność Famijany zaowocuje duchowym związkiem w wieczności.

Samotność Famijany

Legenda o św. Aleksym ma wiele wersji. Część z nich określa się wspólnym mianem: wersja małżeńska. Podkreślają one wielką rolę żony Aleksego, Famijany. W tzw. wersjach kanonicznych była to rola niewielka – małżonka świętego jest tam niemal bezwolna i wszystko dzieje się poza nią. Wersje małżeńskie wskazują nie tyle na znaczenie sakramentu małżeństwa, ile na godność kobiety.

Ćwiczenie 7.1

Poszukaj w utworze tych fragmentów, w których pojawia się Famijana.

Ćwiczenie 7.2

Określ, na czym polega samodzielność poczynań Famijany w tych fragmentach.

Dla zainteresowanych

Nie znamy zakończenia polskiej Legendy o św. Aleksym. W niektórych wersjach zachodnich niedługo po mężu umiera Famijana, która zostaje pochowana blisko swego małżonka. To wydaje się oczywiste, ale należy pamiętać, iż Aleksy był już wówczas czczony jako święty, a jego kości traktowano jak relikwie. W przekonaniu średniowiecznych chrześcijan grób znajdujący się niedaleko relikwii to niemal gwarancja dostania się do nieba. Famijana leży najbliżej, jak tylko można.

Tak więc nie przypadkiem na początku dzieła opowiadający historię Aleksego prosi o łaskę Boga, argumentując: „Bych mogł o twych świętych prawić”. „Świętych”, a nie – „świętym”. Choć najbardziej spektakularne było postępowanie samego Aleksego, to na wieczność w niebie zasłużyli również jego rodzice oraz żona.

Czy zatem święty Aleksy był okrutny, jeśli zapewnił szczęście wieczne swym rodzicom i żonie?

j0000000C7B1v38_000000BI
JPOL_E3_E4_Konteksty

Teksty do wyboru

Opowieść małżonki świętego AleksegoKazimiera Iłłakowiczówna
Kazimiera Iłłakowiczówna Opowieść małżonki świętego Aleksego

Zostawiona sama śród nocy w oczekiwaniu,
spędziłam czas od rana na pustym bez ciebie posłaniu,
owinięta twego płaszcza rycerską purpurą
o Aleksy.

Czekałam na ciebie lat dziesięć i dwadzieścia, i trzydzieści z górą,
młoda, piękna, pachnąca – potem zimna, twarda, z zeschłą, pomarszczoną skórą.
Na wezgłowiu mym pozostał pas i płaszcz twój purpurowy zwinięty
o Aleksy.

Wysyłałam po ciebie sługi i wysyłałam po ciebie okręty...
...Nie przywiedziono cię... Lecz wieść głosiła, żeś święty...
I zagasła mi twoja twarz, i tysiączne miałeś dla mnie lica
o Aleksy.

Ja – miłująca cię, ja – ślubowana ci oblubienica...
Lecz tyś odszedł... Stopy bose, sakwy, kij i włosiennicaj0000000C7B1v38_000tp01Wwłosiennica,
I mrowie robactwa, i dokoła twarze plugawe żebraków
o Aleksy.

I chwytałam się nadziei jak odlatujących ptaków,
i biegłam do wróżbitów, i szukałam na niebie znaków,
i biłam głową o mur, i wzywałam cię w imię Jezu Chrysta
o Aleksy.

Zamieszkał w dwudziestym roku stwór, płaz, zjawa nieczysta
w komorze zimnej u bramy, włóczęga obmierzły jak glista,
jeden z gadów, dla których opuściłeś mnie – z rodu królewską
o Aleksy.

Sypiał na kawałku drewna drugą przykryty deską,
by za odpadki z kuchni, za drwiny, za rany nieopatrzone wysłużyć koronę niebieską.
I tak mieszkał lat dziesięć i więcej, aż śmiertelnie wreszcie zachorzałj0000000C7B1v38_000tp01Xzachorzał
o Aleksy.

Zbudzono mnie nad ranem, bo zdawało się, że ze wszech stron pożar
ogarnął Rzym; coś się tłukło po powietrzu jak orzeł
dzwony biły i latały światła, i ludzie wylegli z domów
o Aleksy.

Ruszyły zewsząd procesje z lasem gromnic i feretronówj0000000C7B1v38_000tp01Yferetronów,
papież z cesarzem wyszli na bruk śród modlitw i bicia dzwonów
i wszystkie ulice poczęły iść jak nagle zbudzone rzeki
o Aleksy.

A gdym się ocknęła ze strachu i przetarłam zdumione powieki,
tom ujrzała i posłyszała, że zbliżał się grom, zrazu daleki,
śpiew, jęk, bełkotanie bębnów, mieczów szczęk o kolczugi
o Aleksy.

Już są... już tutaj doszli, już popadały w proch sługi,
już znikli w bramie – papież pierwszy, a cesarz drugi,
już dziedziniec pełen świty mocarzów, gdy oni w komorze
o Aleksy.

Zbiegłam w dół... Klęczą... płacz... migotanie świec... I w pokorze
modlący się owi dwaj... I żebrak umarły – o Boże! –
i teść mój, i świekraj0000000C7B1v38_000tp01Zświekra leżący krzyżem tuż przy barłogu
o Aleksy.

I spytał się Ojciec Święty: „Kto zacz, kto oddał Bogu
w tym domu czystą swą duszę?” – I nie ozwał się nikt. U progu
byłam wówczas już i ujrzałam na ciele umarłego stojące rzędem anioły
o Aleksy.

Milczenie... A w ręku trup trzymał kartę, ukrytą na poły,
więc sięgnął po nią cesarz, lecz cofnął się wnet, jakby goły
miecz ujrzał, i papież tknąć jej nie mógł ni żaden z księży
o Aleksy.

Tedy teść mój jął próbować, czyli zwoju sam nie dosięże,
jako gospodarz trupa... I już strach w ich sercach się lęże,
bo i świekra pergaminu nie mogła z dłoni zimnego wziąć trupa
o Aleksy.

Przeleciał szept po obecnych, od ciuryj0000000C7B1v38_000tp020ciury aż do biskupa
zbledli wszyscy... Lecz jam ujrzała światła snop na kształt słupa,
który wołał mnie po imieniu twoim umiłowanym głosem
o Aleksy.

Więc przeszłam pośród klęczących, zakrywszy oblicze włosem,
i poznałam cię, jakeś leżał obdarty, sczerniały i bosy,
i wzięłam twoim pismem kreśloną z twej ręki kartę
o Aleksy.

Przeczytałam im dziesięćkroć imię twe, po wieczność niestarte,
całowałam ręce twoje, oczy twe szeroko otwarte...
...Ojciec twój, matka twoja legli na twym ciele płaczący
o Aleksy.

Oto papież z cesarzem sławią cię ponad tysiące,
oto ciżby wokoło klęczące, oto dzwony w niebo bijące,
chorągwie – w pokłonach, monstrancje idą ku tobie ze wszystkich kościołów
o Aleksy.

Jako rybak mądry wyszedłeś wczesnym rankiem z siecią na połów;
powróciłeś z chwałą w twej sieci, w chórze aniołów...
...Lecz moje serce – rozdarte, rozdarte, ciężkie, ciężkie jak ołów,
o Aleksy, Aleksy, Aleksy!

j0000000C7B1v38_00000_BIB_002Kazimiera Iłłakowiczówna, Opowieść małżonki świętego Aleksego, [w:] , Poezje wybrane, Warszawa 1995.
Ćwiczenie 8.1

Wytłumacz, w jaki sposób XX‑wieczna poetka nawiązuje do średniowiecznej legendy.

Ćwiczenie 8.2

Powiedz, kto jest nadawcą, a kto - odbiorcą w przywołanym wierszu.

Ćwiczenie 8.3

Opisz uczucia małżonki św. Aleksego. Czy według niej poświęcenie męża miało sens?

Ćwiczenie 8.4

Wyjaśnij, czemu służą apostrofy zamykające każdą strofę.

Święty Szymon SłupnikStanisław Grochowiak
Stanisław Grochowiak Święty Szymon Słupnik

Powołał go Pan
Na słup.
Na słupie miał dom
I grób.

A ludzie chłopaka na szafot przywiedli,
Unieśli mu głowę w muskularnej pętli.
Powołał go Pan
na stryk.

Powołał go Pan,
By trwał.
By śpiewał mu pieśń
i piał.

A ludzie dziewczynę wśród przekleństw gwałcili
I włosy jej ścięli, i ręce spalili.
Powołał ją Pan
na gnój.

Powołał go Pan
Na słup.
Na słupie miał dom
i grób.

A ludzie mych wierszy słuchając powstają
I wilki wychodzą żerującą zgrają...
Powołał mnie Pan
Na bunt.

j0000000C7B1v38_00000_BIB_003Stanisław Grochowiak, Święty Szymon Słupnik, [w:] , Ballada rycerska, Warszawa 1985, s. 15.
Ćwiczenie 9.1

Znajdź w dowolnym źródle informacje o św. Szymonie Słupniku.

Ćwiczenie 9.2

Powiedz, do czego – zdaniem postaci mówiącej – może zostać powołany człowiek. Wymień te role.

Ćwiczenie 9.3

Wyjaśnij, jaką rolę poecie i poezji przypisuje Stanisław Grochowiak.

j0000000C7B1v38_000tp01W
j0000000C7B1v38_000tp01X
j0000000C7B1v38_000tp01Y
j0000000C7B1v38_000tp01Z
j0000000C7B1v38_000tp020
j0000000C7B1v38_000000DG
JPOL_E3_E4_Preteksty

Preteksty

Ćwiczenie 10

Dziś postawa św. Aleksego nie jest traktowana jak coś oczywistego. Jednak współcześnie coraz częściej ludzie bardzo aktywni zamykają się w klasztorach o surowej regule. Zastanów się, co może być przyczyną wyboru takiej drogi życiowej. Sformułuj argumenty.

Ćwiczenie 11

Czy można dążyć do dobra, krzywdząc innych ludzi? Postaw tezę i sformułuj argumenty ją uzasadniające.

j0000000C7B1v38_000000DO
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 12

O czym mogli rozmawiać Famijana i rodzice jej męża w dniu, w którym Eufamijan i Aglijas odkryli zniknięcie syna? Napisz dialog między nimi. Pamiętaj, że Famijana przyrzekła zachowanie tajemnicy, a równocześnie winna jest szacunek swoim teściom.

R1OxFtYVUNSNK1
Sceny na drugim planie przedstawiają epizody z życia Aleksego.
José Juárez, Święty Aleksy, 1653, olej na płótnie, Museo Nacional de Arte, Meksyk, domena publiczna
Ćwiczenie 13

Przypomnij sobie obraz José Juáreza przedstawiający różne sceny z życia św. Aleksego. Wynotuj z Legendy… fragmenty, które mogłyby stać się komentarzem do tych scen.

RGP4fg55XoCmv1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.