Dwór królewski – przestrzeń renesansowej harmonii

Muzyka polskiego renesansu rozwijała się równolegle z architekturą, literaturą i nauką, tworząc spójny obraz kultury „złotego wieku”. Dwór królewski był nie tylko centrum życia politycznego, lecz także miejscem spotkania artystów, uczonych i humanistów. Dzięki mecenatowi Jagiellonów rozkwitały kapela królewska, sztuka i nauka.

Przebudowa Wawelu w stylu renesansowym wprowadziła do Polski włoskie wzorce oparte na harmonii, proporcji i symetrii. Te same idee odnajdujemy w renesansowej muzyce polifonicznej, której uporządkowana konstrukcja odzwierciedlała dążenie do ładu i równowagi.

Muzyka pozostawała również w ścisłym związku z literaturą. Przekład Psalmów Jana Kochanowskiego stał się podstawą zbioru „Melodie na psałterz polski” Mikołaja Gomółki, pokazując znaczenie języka narodowego w kulturze renesansu. Na rozwój muzyki oddziaływały także reformacja oraz osiągnięcia nauki, których symbolem była działalność Mikołaja Kopernika i renesansowe przekonanie o harmonijnym porządku świata.

Polska kultura muzyczna XVI wieku była częścią szerokich przemian artystycznych i intelektualnych. Dwór królewski stał się miejscem, w którym muzyka współtworzyła z architekturą, literaturą i nauką jedną z najważniejszych epok w dziejach polskiej kultury.

Wpływy włoskie

Wpływy włoskie w polskiej sztuce renesansowej są szczególnie widoczne w architekturze rezydencjonalnej oraz sakralnej, zwłaszcza w Kaplicy Zygmuntowskiej – mauzoleum ostatnich Jagiellonów. Odnajdujemy je również w dekoracji rzeźbiarskiej oraz projektowaniu pomników nagrobnych. Przez pierwsze dziesięciolecia XVI wieku renesans, wywodzący się z włoskiej sztuki inspirowanej antykiem, pozostawał w Polsce domeną króla, członków jego dworu, biskupów i magnatów, podczas gdy w architekturze nadal dominował gotyk. Nowe wzorce estetyczne przejawiały się m.in. w harmonijnych proporcjach budowli, dekoracji belkowań i archiwolt oraz zastosowaniu charakterystycznych dla architektury włoskiej pilastrów.

R6mo8OQR44O1V

Ilustracja przedstawia widok na Katedrę św. Stanisława i św. Wacława na Wawelu w Krakowie, od strony południowej. Najbardziej przykuwającym uwagę elementem południowej fasady są dwie, niemal identyczne kaplice: kaplica Zygmuntowska i kaplica Wazów. Kaplica Zygmuntowska jest zwieńczona złoconą kopułą na ośmiobocznym bębnie z okrągłymi otworami okiennymi. Na szczycie kopuły znajduje się latarnia.

R1W4LDe5pCA8f

Ilustracja przedstawia zbliżenie na złotą kopułę kaplicy Zygmuntowskiej. Za nią znajduje się kaplica Wazów, w tle - wieża kościelna tzw. Srebrnych Dzwonów, zbudowana z czerwonej cegły.

Projektantem bramy wjazdowej Zamku Królewskiego na Wawelu jest  Bartolomeo Berrecci.  Po bokach środkowego wejścia widoczne są charakterystyczne dla sztuki włoskiej dwie półkolumny w stylu korynckim. Ich cokoły są ozdobione rombami. Podobne geometryczne motywy odnajdziemy także na korpusie Kaplicy Zygmuntowskiej. Dodatkową ozdobą jest przyczółek. Nad nim widnieje łaciński napis: SI DEUS NOBISCUM QUIS CONTRA NOS – jeśli Bóg z nami któż przeciw nam. Na budynku znajduje się motyw heraldyczny orła piastowskiego pochodzący z końca XIV wieku. W korytarzu znajdują się tarcze z herbami Polski, Litwy i Sforzów oraz rozety autorstwa Bartolomeo Berrecciego i Francesco Fiorentino.

Ro4O6ubHhQXIn

Ilustracja przedstawia bramę wjazdową do zamku królewskiego na Wawelu. Budynek jest dwupiętrowy z trzema oknami na każdym piętrze, zwieńczony attyką i wjazdem zwieńczonym półokrągłym łukiem. Znajduje się pomiędzy zwartą zabudową.

Za przebudowę Zamku Królewskiego w Krakowie był odpowiedzialny Francesco Fiorentino zwany Franciszkiem Florentczykiem. Na szczególną uwagę zasługuje dziedziniec wawelski, który został przebudowany w latach 1502- 1507. Nawiązuje do pałacu włoskiego, z patio w środku. Dziedziniec został zbudowany na planie kwadratu. Nowym elementem stały się krużganki, a dominującym motywem arkady, które nadają całej konstrukcji lekkość ale także rytmiczności i regularności. Krużganki powstały w czasie przebudowy zamku w latach 1507‑1536, kierowanej przez Florentczyka, a po jego śmierci w 1516 – przez Berrecciego. Na szczególną uwagę zasługuje najwyższe piętro, gdzie znajdują się charakterystyczne smukłe kolumny. Mamy więc tutaj do czynienia z tzw. piano nobile, czyli „piętrem szlachetnym”, reprezentacyjnym. Na tej kondygnacji znajdowały się królewskie komnaty. O ile jednak we Włoszech funkcję piano nobile sprawowało pierwsze piętro, to w przypadku Wawelu jest to piętro drugie.

R8aZLAFqcT9Yg

lustracja przedstawia widok na dziedziniec Wawelski. Przed nami rozciąga się harmonijna, uporządkowana i rytmiczna kompozycja, nadająca lekkości budowli dzięki równowadze elementów pionowych z poziomymi. Trójkondygnacyjne krużganki są zwieńczone dachem o dużym spadku, co stanowi znaczną część wysokości budynku. Dwie pierwsze, niemal identyczne kondygnacje arkad wprowadzają do elewacji partie wyraźnie oświetlone i zacienione. Kondygnacja trzecia jest tak wysoka, jak dwie pierwsze. Architekt wrażenie lekkości piętra osiągnął przez zastosowanie cienkich kolumn, które w połowie wysokości przewiązał pierścieniami. W ten sposób cała kondygnacja jest bardzo dobrze doświetlona. Zdjęcie zostało wykonane podczas słonecznego dnia, a nad spacerującymi ludźmi, ponad dachem zamku widoczne jest błękitne niebo.

Dzięki przebudowie dziedziniec nie tylko spełniał funkcję reprezentacyjną ale także umożliwiał szybszą komunikację. Ponadto krużganki mogły stanowić galerię dla widzów podczas odbywających się tu turniejów i innych uroczystości. Pomimo tego, że artyści przy planowaniu przebudowy Wawelu kierowali się wzorami florenckimi, to sam dziedziniec różni się od tych spotykanych we Włoszech. Przykładem może być inna konstrukcja dachu – stroma, a nie płaska. Ponadto dwuspadowy dach posiadał dekoracyjne akcenty, barwne dachówki i był nasunięty na krużganek. Innymi odstępstwami od florenckiego pałacu są: baszty, dodanie więcej niż jednej kondygnacji budynku, a także wymiary turniejowego dziedzińca.

Włoskie renesansowe wpływy są widoczne na krakowskim rynku. Renesansowy gmach sukiennic powstał w II połowie XVI wieku w pracach wzięło udział kilku wybitnych włoskich artystów. Najważniejszym z nich był Giovanni Maria Mosca (znany jako Jan Maria Padovano). Według projektu była to trójnawowa bazylika z kramami. Ściany attykowe zostały zwieńczone grzebieniem. Ich autorami byli: mistrz Pankratius oraz Santi Gucci. Na uwagę zasługują także boczne schody projektu Jana Frankensteina z Ząbkowic Śląskich. Jak podkreśla Kębłowski (1987) zatrudnienie przy tej budowie najwybitniejszych artystów dało dobre wyniki: powstał nie tylko nowy motyw konstrukcyjno‑dekoracyjny - attyka zwieńczona – znakomicie nadający się do tworzenia niezliczonych wariantów, ale równocześnie zupełnie nowa bryła budynku: z horyzontalnym dekoracyjnym zamknięciem, o motywach architektonicznych, geometrycznych, roślinnych i figuralnych, tworzącym główny akcent plastyczny. Obowiązek stawiania ścian przeciwpożarowych w Krakowie przyczynił się do popularyzacji attyki.

R1OymzDeVpuNK

Ilustracja przedstawia widok na Krakowskie Sukiennice: długi, poziomy budynek z wysokimi ścianami attykowymi z podziałem na ślepe arkady. Attyki utworzone zostały z powtarzających się rytmicznie i ujętych w leżące woluty cokolików z maszkaronami. Widoczne na zdjęciu arkadowe podcienia w stylu neogotyckim powstały w II połowie XIX wieku.

RvfcICpagR7i5

Ilustracja przedstawia widok z lotu ptaka na Krakowskie Sukiennice. Za rynkiem rozciąga się panorama miasta, na horyzoncie widoczne są wzgórza. Przed Sukiennicami przechadzają się ludzie.