Renesansowa muzyka świecka i instrumentalna jako przestrzeń realizmu, ekspresji i kunsztu kontrapunktu
Dla ciekawskich
Francesco Petrarca
Twórczość Francesca Petrarki wywarła ogromny wpływ nie tylko na literaturę, lecz także na muzykę renesansu. Jego poezja, oparta na subtelnym ukazywaniu uczuć i bogactwie środków wyrazu, stała się inspiracją dla kompozytorów włoskich madrygałów, którzy dążyli do jak najściślejszego połączenia muzyki ze słowem. Analiza postaci Laury, idei petrarkizmu oraz sposobów przedstawiania miłości pozwala lepiej zrozumieć zjawisko madrygalizmu, czyli podporządkowania środków muzycznych znaczeniu tekstu poetyckiego. Dzięki temu łatwiej dostrzec, dlaczego twórcy renesansu traktowali poezję nie tylko jako materiał do śpiewu, lecz także jako źródło inspiracji dla ekspresji muzycznej i kunsztu kompozytorskiego.
Francesco Petrarca
(ur. w 1304 r. w ArezzoArezzo, zm. w 1374 r. w Arquà) – w dzieciństwie jego rodzina – z powodów politycznych – musiała opuścić rejon Florencji i osiedliła się niedaleko Awinionu, ówczesnej siedziby papieża. Po studiach prawniczych Petrarca został duchownym, co nie oznaczało, że stronił od świeckich pokus – miał dwoje nieślubnych dzieci. Wielki humanista, wiele podróżował po zachodniej Europie, prowadził korespondencję z najważniejszymi uczonymi tego okresu, pisał dzieła filozoficzne (wypowiadał się w nich entuzjastycznie o Platonie), historyczne, religijne (szczególny szacunek wyrażał wobec św. Augustyna), utwory o charakterze moralizatorskim, a także przewodniki z licznych podróży. Jego twórczość w języku ojczystym jest uboższa niż pisarstwo łacińskie – zachowały się jedynie Sonety do Laury oraz (nieukończone) Triumfy, zawierające pełen alegorii i metafor opis drogi poety do Boga.
Najważniejszym dniem w życiu pisarza mógł być 8 kwietnia 1341 roku, gdy otrzymał laur poetycki. Jednak sam twórca twierdził, że istotniejsze dla niego wydarzenie miało miejsce 14 lat wcześniej. Co się wówczas wydarzyło?
Francesco Petrarca znacznie przyczynił się do poznania antyku. To on na przykład odnalazł listy Cycerona i napisał komentarze do dialogów Platona. Pracował jako wielki uczony, jeden z pierwszych przedstawicieli humanizmu włoskiego. Doskonale znał łacinę (znacznie słabiej – grekę). W języku łacińskim powstała większość jego dzieł. Za jedno z nich – Africa, czyli niedokończony epicki poemat na cześć Scypiona Afrykańskiego, otrzymał największą w tamtych czasach nagrodę literacką.
Laura
Kim była kobieta ujrzana przez Francesca Petrarkę? Czy Laura istniała naprawdę? Na te pytania nie ma zgodnej odpowiedzi.
Niektórzy uważają, że Laura to postać wyłącznie literacka. Dzień, w którym Petrarca miał ją poznać, czyli Wielki Piątek, jest tak symboliczny, że już to budziło wątpliwość. Giovanni Boccaccio, przyjaciel Petrarki, przekonywał, że ta kobieta istniała wyłącznie w poezji. Petrarca miał jakąś muzę dla swej twórczości. Trwają jednak spory, jak naprawdę się nazywała.
Wśród 366 utworów poetyckich zamieszczonych w Sonetach do Laury znajduje się 317 sonetów, 29 pieśni, 9 sekstyn, 7 ballad i 4 madrygały. Sonety stanowią zatem dominującą, zasadniczą partię zbioru.
Jak pisać o miłości?
Petrarca w Sonetach stworzył ideał kobiecego piękna, do którego odwoływali się twórcy następnych epok literackich w całej Europie. Ukształtował też model opisywania miłości.
Sonet 132Jeśli to nie jest miłość – cóż ja czuję?
A jeśli miłość – co to jest takiego?
Jeśli rzecz dobra – skąd gorycz, co truje?
Gdy zła – skąd słodycz cierpienia każdego?Jeśli z mej woli płonę – czemu płaczę?
Jeśli wbrew woli – cóż pomoże lament?
O śmierci żywa, radosna rozpaczy,
Jaką nade mną masz moc! Oto zamęt.Żeglarz, ciśnięty złym wodom dla żeru,
W burzy znalazłem się, podarłszy żagle,
Na pełnym morzu, samotny, bez steru.W lekkiej od szaleństw, w ciężkiej od win łodzi
Płynę, nie wiedząc już sam, czego pragnę,
W zimie żar pali, w lecie mróz mnie chłodzi.
Wpływ, jaki na twórczość o tematyce miłosnej wywarł Francesco Petrarca, spowodował, że historycy literatury i sztuki dostrzegają istnienie zjawiska kulturowego nazywanego petrarkizmem.
Biblioteka muzyczna
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D55PSV16U
Utwór muzyczny: Bon jour mon coeur. Wykonawca: Amarcord (Orlando di Lasso). Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D55PSV16U
Utwór muzyczny: La Guerre - „Bitwa pod Marignano”. Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się wirtuozerskim charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D55PSV16U
Nagranie Ricercaru nr 34 „La Compagna” Francesca da Milano w wykonaniu na lutni. Utwór ma spokojny, skupiony charakter i wielogłosową, kontrapunktyczną fakturę. Krótkie motywy melodyczne pojawiają się kolejno w różnych głosach i są rozwijane w dalszym przebiegu kompozycji, tworząc efekt imitacji. Poszczególne linie melodyczne zachowują względną samodzielność, a materiał muzyczny rozwijany jest płynnie i konsekwentnie, bez dominacji efektownych figuracji wirtuozowskich.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D55PSV16U
Utwór: C. Merulo, „Toccata quarta”, wykonanie: Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D55PSV16U
Utwór muzyczny: G. Frescobaldi - Canzona Quarta z II Księgi Toccat. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.