Poemat symfoniczny Step zawiera oprócz programowego tytułu również motto zapisane przez Noskowskiego w partyturze: Stepie wspaniały, pieśnią cię witam. Pośród twoich niezmierzonych przestrzeni słychać było i szum skrzydeł, i dźwięk kopyt konnicy, rozbrzmiewała fujarka pastusza i tęskna pieśń kozacza, której towarzyszyły teorbany i bębenki, rozlegały się okrzyki wojenne i zgrzyt ścierających się szabel. Walki i zapasy olbrzymie skończyły się, wojownicy w grobie legli. Ty jeden tylko, wielki stepie, pozostałeś wiecznie piękny i spokojny!...

R1H5EPN75BXF1

Rycina w kolorystyce sepii (odcieniach brązu) przedstawia cztery postacie - bohaterów "Ogniem i mieczem" Henryka Sienkiewicza: Helenę, Zagłobę, Wołodyjowskiego i Rzędziana. Każda z postaci jedzie konno wierzchem, otacza je bujna roślinność łąkowa - wysokie trawy i rośliny kwitnące. Jest to scena ucieczki z Czortowego Jaru.

Powyższa rycina nawiązuje bezpośrednio do dzieła Henryka Sienkiewicza. Warto zwrócić uwagę na szczegóły ryciny Juliusza Kossaka (1824‑1899), słynącego zwłaszcza z malarstwa o tematyce historycznej i batalistycznej.

Ta szczególna inwokacjainwokacjainwokacja do stepu jest nawiązaniem do świeżo wówczas wydanej i szybko zyskującej ogromną popularność pierwszej części Trylogii Henryka Sienkiewicza – powieści Ogniem i mieczem, która ukazywała się w odcinkach w latach 1883–1884 w warszawskim dzienniku „Słowo” i w krakowskim „Czasie”, a jej pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1884 r. w Warszawie. Henryk Sienkiewicz tak opisał w swej powieści step, czyli Dzikie Pola:

Polecenie 1

Przypatrz się dokładnie mapie Rzeczypospolitej z przełomu XVI i XVII wieku. Dokonaj porównania z dzisiejszymi granicami naszego państwa.

RnT3SVZyU0jEg1

Fotografia przedstawia Rzeczpospolitą w XVI–XVII w., z lewej strony ukazana jest lokalizacja państwa polsko-litewskiego (wraz z lennami) na mapie Europy, z prawej – mapa szczegółowa. Nad Dnieprem i Dniestrem widać obszar Dzikich Pól.

Polecenie 1

RK6BSH33MVODR

Podaj przełom jakich czasów w historii powszechnej opisywany jest przez Henryka Sienkiewicza w Trylogii?

Pokaż odpowiedź

To wiek XVII.

Poemat symfoniczny Step jako dźwiękowe echo sienkiewiczowskiej epopei

Poemat symfoniczny Step ma postać rozbudowanej uwertury skomponowanej na bazie schematu formy sonatowej. Dramaturgia utworu wynika z formy sonatowej: dualizm tonalny i kontrastujące tematy w ekspozycji ukazują strony polsko‑kozackiego konfliktu, rozstrzygające konflikt przetworzenie to scena batalistyczna, a repryza akcentuje zwycięstwo polskiego wojska.

Jak można usłyszeć, kompozycja Noskowskiego oparta jest na zupełnie innej zasadzie kształtowania formy – na elemencie przetworzeniowym, rozwiniętej pracy tematycznej, zestawianiu usamodzielnionych głosów, kontrastach tonalnych i zróżnicowanym planie tonalnym, na zmienności i różnorodności zniuansowanej dynamiki, harmoniki i instrumentacji. Step Noskowskiego to forma dynamiczna, a nie statyczna, chodzi w niej o przedstawienie akcji, dramatu, a nie szeregu obrazów. Do zrozumienia utworu Noskowskiego nieodzowne okazuje się poznanie jego pełnego programu – i to nie tylko krótkiej inwokacji zapisanej przez kompozytora w partyturze w formie, jaka była dopuszczalna przez carską cenzurę, lecz także pierwowzoru literackiego znanego jego słuchaczom – powieści Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza. Koniecznie potrzebna jest również wiedza o epoce, w której toczy się akcja powieści – czyli o potędze XVII‑wiecznej Rzeczypospolitej, wreszcie świadomość, że dzieło Noskowskiego było pisane ku pokrzepieniu serc. Wbrew carskiej cenzurze, każdy polski słuchacz Stepu wiedział, że oto właśnie szumią skrzydła pędzącej husarii, konnicę prowadzi Jan Skrzetuski, trąbki grają sygnał do boju, toczy się zacięta bitwa, w której zwyciężają polskie uskrzydlone wojska, a piękna kniaziówna Helena Kurcewiczówna nuci swą dumkę ukraińską, toteż utwór Noskowskiego cieszył się ogromnym powodzeniem jako apoteoza polskości. Nie tylko jednak obrany patriotyczny temat, lecz także sam kunszt jego opracowania muzycznego sprawia, że utwór zasługuje na najwyższe uznanie. Step to partytura dojrzała, świadcząca o znakomitym warsztacie kompozytorskim. Podobna intencja pokrzepienia serc rodaków przyświecała też innemu utworowi Noskowskiego: 12 wariacjom symfonicznym Z życia narodu (1901 r.). Z uwagi na cenzurę kompozycja była wykonywana pod tytułem Z życia.... Jest to cykl wariacyjnych przekształceń Preludium A‑dur Fryderyka Chopina przy użyciu wyrafinowanych środków harmonicznych oraz fakturalno‑kolorystycznych mieszczących się w późnoromantycznej konwencji.

Legendarny film w reżyserii Jerzego Hoffmana w kultowym plakacie. Zatrzymaj na ścianie epicką opowieść o miłości, honorze i walce o ojczyznę (film z roku 1999), a potem wróć i posłuchaj poematu symfonicznego. Odszukaj szczegóły, o których mowa była w tym muzycznym materiale.

R93D2GLZ75ZAG

Plakat filmowy przedstawia na pierwszym planie troje bohaterów filmu "Ogniem i mieczem", są to od lewej: Skrzetuski, Helena, Bohun. Poniżej postaci scena z pola walki, rycerze konni, sztandary i płonący miecz. Na dole plakatu napis: Jerzy Hoffman "Ogniem i mieczem", na podstawie powieści Henryka Sienkiewicza