środki, dzięki którym w kompozycji instrumentalnej mogą zaistnieć odniesienia pozamuzyczne. Słownymi środkami są tytuł utworu i jego program. Do środków muzycznych należą np. cytat, stylizacja, motywy przewodnie, symbole i charaktery muzyczne.

struktura muzyczna (najczęściej pojedynczy motyw, akord, fraza), która w muzyce wokalnej albo programowej jest związana z określoną sytuacją, osobą, przedmiotem, ideą.

muzyka instrumentalna komponowana z myślą o określonym programie pozamuzycznym, zaopatrzona w tytuł lub też odautorski komentarz słowny dołączony do zapisu nutowego. Związki kompozycji programowej z jej programem (np. literackim, historycznym, autobiograficznym, malarskim, związanym ze zjawiskami przyrody, krajobrazami, ideami) są realizowane za pomocą środków muzycznych (media programowości).

1. krótki utwór wokalny, często do tekstu poetyckiego, wykonywany zespołowo lub solowo, zwykle za akompaniamentem; 2. rozpowszechniony w starożytnej Grecji wiersz liryczny przeznaczony do recytacji lub śpiewu.

utwór instrumentalny na orkiestrę symfoniczną inspirowany wątkami pozamuzycznymi (często literackimi), czyli programem – zwykle sugerowanym już w tytule. Forma poematu symfonicznego nie jest z góry ustalona, lecz jest podporządkowana wymogom fabularnej treści.

powstaje przez podział oktawy na sześć całych tonów. W systemie dwunastotonowym są dwie możliwe transpozycje skali całotonowej, zbudowane na dźwiękach – 1: c, d, e, fis, gis, ais albo 2: cis, dis, f, g, a, h.

w muzyce programowej są to pewne mikrostruktury (motywy, akordy, frazy itp.), które pozwalają zrealizować w muzyce program pozamuzyczny. Należą do nich np. odgłosy ptaków, motywy naśladujące okrzyk bólu albo westchnienie, symbol trytonu, symbol krzyża, odgłosy dzwonków itd.

wieloczęściowy utwór na orkiestrę symfoniczną, którego forma jest podporządkowana programowi pozamuzycznemu, co oznacza, że jest o wiele bardziej swobodna niż w klasyczno‑romantycznym gatunku symfonii.

grupy kompozytorów powstające w połowie XIX wieku w wielu krajach europejskich i tworzące pod wpływem rosnącego poczucia odrębności narodowej; w utworach kompozytorzy nawiązywali do rodzimego folkloru, tradycji muzycznych oraz tematyki historycznej.

instrumentalny wstęp m.in. do opery, baletu, operetki lub oratorium.

odrębny, nie związany z operą, jednoczęściowy utwór na orkiestrę symfoniczną, który posiada program pozamuzyczny. Uwertura jest mniej rozbudowana niż poemat symfoniczny.