Klasyczna symfonia powstała w epoce oświecenia, której najważniejszymi wartościami były rozum, porządek i wiara w możliwości człowieka. Nieprzypadkowo muzyka klasycyzmu odznacza się przejrzystą budową, logiczną organizacją formy i dążeniem do równowagi. Poznanie idei oświecenia oraz roli Encyklopedii pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego kompozytorzy XVIII wieku tworzyli dzieła o tak uporządkowanej konstrukcji i dlaczego klasyczna symfonia stała się jednym z najwybitniejszych osiągnięć kultury tej epoki.

Oświecenie – pochwała epoki

Oświecenie uznawane było i jest za jedną z ważniejszych epok w rozwoju ludzkości, czego przejawem z całą pewnością jest niezwykle żywa reakcja wartościująca. Dominuje nurt ocen pozytywnych, co wynika w dużej mierze z faktu pojawienia się form życia społecznego, które trwają do dzisiaj. Skutkuje to „oswojeniem” przestrzeni historycznej, bardziej dla nas - współczesnych ludzi - zrozumiałej, oczywistej w motywach i mechanizmach postępowania jednostek oraz grup społecznych. Pojawiły się wówczas takie pojęcia jak: partia, opinia publiczna, propaganda, państwowa racja stanu, patriotyzm, naród i narodowość (choć nacjonalizm to raczej wytwór wieku XIX), poczucie wspólnoty i dumy narodowej (np. we Francji, Anglii, Polsce, Prusach, Rosji).

Jednocześnie wykrystalizowały się koncepcje i wartości bliskie również aktualnym dążeniom ludzkości: wolność społeczeństwa i jednostki, emancypacja człowieka (np. dziecka, kobiety) czy grup społecznych (mieszczaństwa, Żydów, mniejszości religijnych), równość, braterstwo, solidarność.

Encyklopedia i encyklopedyści

Idea opracowania całej wiedzy dostępnej ludzkości narodziła się już w XVII w. W latach 1696‑1697 powstał słownik Piotra (Pierre) Bayle’a. Wydawnictwo to w latach 20. następnego stulecia było kontynuowane przez angielską „Cyklopedię”. Publikacje te były jednak stosunkowo niewielkie, bo zaledwie dwutomowe. Dopiero dzieło wydane przez urodzonego we Wrocławiu Johanna Heinricha Zedlera stało się prawdziwie pierwszą, wszechstronną encyklopedią. Liczyło ono 72 tomy, 284 tys. haseł i 63 tys. stron. Ukazywało się w latach 1732‑1754 i dotarło do 1500 subskrybentów.

R19zmCXCjMPR8

Grafika tytułowa w „Encyklopedii francuskiej” przedstawiająca w centralnej części u góry narodziny światła. Towarzyszące kobiece figury symbolizują filozofię (naukę) i rozum. Z lewej strony widzimy prawdę. Grafika tytułowa w „Encyklopedii francuskiej” przedstawiająca w centralnej części u góry narodziny światła. Towarzyszące kobiece figury symbolizują filozofię (naukę) i rozum. Z lewej strony widzimy prawdę. Źródło: Benoît Louis Prévost, 1804, domena publiczna.

Niestety, wydawnictwo Zedlera było w języku niemieckim, dlatego wśród intelektualistów europejskich miało ograniczony zasięg. Stąd największą sławę i znaczenie kulturalne zdobyło przedsięwzięcie francuskie. Wielka Encyklopedia Francuska (Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers), która w 17 tomach tekstowych i 16 tomach niezwykle ciekawych ilustracji, z blisko 72 tys. haseł i 19 tys. stron prezentowała stan ówczesnej wiedzy.

Redaktorami Encyklopedii byli przede wszystkim Denis Diderot i Jean d’Alambert, a wśród współpracowników wymienić należy takich luminarzy, jak Monteskiusz, Wolter, Rousseau. Wydawnictwo borykało się z ciągłymi atakami cenzury i koniecznością pisania „nie wprost”. Przedsięwzięcie zakończyło się jednak wielkim sukcesem. Zdobyło blisko 4000 subskrybentów i przyniosło niebagatelny dochód. Jego wadą okazało się poświęcenie zbyt wiele miejsca naukom „stosowanym”, czyli technologii i technice, gdyż przy ciągłym postępie w tych dziedzinach informacje te w szybkim tempie się dezaktualizowały.