Dorobek kultury polskiej w I połowie XIX wieku

Utrata niepodległości przez Rzeczpospolitą u schyłku XVIII w. przyniosła głębokie przemiany w strukturze społeczno‑politycznej kraju i w społecznej mentalności. Nie pozostało to bez wpływu na sztukę, która – w różnych okresach i z różnym nasileniem – obarczana była ideowymi powinnościami; np. w pierwszej połowie XIX w. poezja romantyczna mierzyła się z posłannictwem podtrzymywania świadomości i jedności narodowej.

Jednak z biegiem czasu, w poszczególnych zaborach pogłębiały się różnice w warunkach rozwoju polskiej sztuki. Wyraźnymi cezurami były dla nich wydarzenia polityczne (zwłaszcza powstania listopadowe i styczniowe oraz Wiosna Ludów).

Jednocześnie, od początku stulecia, wraz ze zmianami mecenatu kształtowały się nowe formy i instytucje życia artystycznego – m.in. publiczne wystawy i muzea, konkursy, handel dziełami sztuki, krytyka artystyczna, ponadto rozwijało się, choć nie bez przeszkód natury administracyjno‑politycznej, szkolnictwo artystyczne, nastąpiła polonizacja środowiska artystów, których nowa pozycja społeczna łączyła z powstającą klasą miejskiej inteligencji.

Okres tuż po upadku Rzeczypospolitej czyli przełom XVIII i XIX w. to wciąż epoka oświecenia. Trwała ona w Polsce już ponad 50 lat i od początku związana była z kryzysem demokracji szlacheckiej i zagrożeniem niezależnego bytu państwowego. Stąd duża część literatury, powstającej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, w tym okresie zajmowała się sprawami obywatelskimi i politycznymi.

Twórczość taką uprawiali m.in. znany bajkopisarz i biskup warmiński Ignacy Krasicki oraz biskup warmiński i dramatopisarz - jezuita Adam Naruszewicz. Pisarze ci, podobnie jak Franciszek Bohomolec, Julian Ursyn Niemcewicz i Franciszek Zabłocki związani byli z klasycyzmem, który stawiał przed literaturą zadania moralizatorsko‑dydaktyczne oraz nawiązywał do antyku i łączących się z nim przekonań o uniwersalności starożytnych wzorców.

Arystokraci mecenasami sztuki

Obok tego, utylitarnego nurtu funkcjonował też drugi, sentymentalny, wspierany m.in. przez ośrodek Czartoryskich w Puławach. Poezję sentymentalną tworzyli przykładowo Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin. Najpopularniejszymi gatunkami epoki były: oda, sielanka, bajka i satyra. Tworzono również poematy heroikomiczne oraz pierwsze polskie powieści. Wielką sławę zdobyli także sentymentaliści: Alojzy Feliński, autor hymnu „Boże coś Polskę” oraz Jan Potocki, autor awanturniczego romansu „Rękopis znaleziony w Saragossie”, wybitnego dzieła epoki.  Drugim ośrodkiem sentymentalizmu, obok Puław, były Szczorse na Nowogródczyźnie – własność rodziny Chreptowiczów.

Tak jak w wieku XVIII, w pierwszej połowie kolejnego stulecia arystokraci pełnili role mecenasów. Do najwybitniejszych przedstawicieli – oprócz wymienionych wcześniej rodzin – należeli: Stanisław Kostka Potocki, Józef M. Ossoliński, Tadeusz Czacki, Tarnowscy z Dzikowa i Lubomirscy w Łańcucie.

Szczególne znaczenie dla zachowania polskiej kultury i tożsamości miały Puławy Czartoryskich. Ogromną rolę w tej kwestii odegrała Izabela z Poniatowskich Czartoryska, która jako pierwsza cierpliwie i uparcie gromadziła polskie pamiątki. Można ją uznać wręcz za pionierkę narodowego muzealnictwa. W 1800 r. zbudowała w swym ogrodzie pałacowym pawilon, który został z czasem nazwany Świątynią Sybilii – to tam gromadziła najcenniejsze zbiory.

REnsxh7fZqmgM

Fotografia przedstawia budowlę złożoną na planie koła. Jest koloru białego. Kopuła oparta na arkadach. Znajdują się na nich liczne, wyrzeźbione zdobienia. Nad wysokimi drzwiami wejściowymi, do których prowadzą schody, widoczny jest napis. Budowla znajduje się na ceglanym podparciu. Otoczona jest drzewami.

Dynamiczne miasta

Do powstania listopadowego poza rezydencjami magnackimi życie kulturalne i naukowe rozwijało się najpełniej w przestrzeni miejskiej, w Wilnie i Krzemieńcu na Wołyniu. Istotną rolę odgrywał także Kraków i Poznań. Z kolei w Warszawie w 1800 r., z inicjatywy Stanisława Sołtyka, powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauk (TPN). które skupiało uczonych, literatów, działaczy społecznych oraz uczonych.

Drugim prezesem TPN (od 1808 r.) był Stanisław Staszic – ksiądz i jednocześnie wolnomularz, ponadto pisarz, filozof, geograf, geolog i przemysłowiec (z jego inicjatywy powstały pierwsze w Królestwie Polskim huty cynku). Jego następcą został Julian Ursyn Niemcewicz – dramaturg, poeta, historyk i także wolnomularz. Przede wszystkim był jednak wielkim patriotą. Wielkie Księstwo Litewskie, z którego pochodził, postrzegał jako nierozerwalną część państwa polskiego. Taki punkt widzenia przekazywał w swojej twórczości, wpływając na kształtowanie się w kolejnych pokoleniach Polaków romantycznej wizji  polskich Kresów Wschodnich.  „Traktował Polskę jako całość, w granicach przedrozbiorowych, (…) z niczego nie rezygnował, jeździł na Ukrainę, na Litwę, na Pomorze, na Ruś Czerwoną jako na ziemie polskie i budził w szerokich sferach czytelników przekonanie, że granice Królestwa Kongresowego nie są granicami Polski. Nieznośny staruszek (…) całe życie pozostawał obywatelem całej niepodzielnej i niepodległej Polski”  – pisał o  nim XX‑wieczny socjolog Jan Stanisław Bystroń.

TPN organizowało wykłady i dyskusje, inicjowało projekty badawcze oraz wydawnicze. To właśnie ono sfinansowało ogromny „Słownik języka polskiego” opracowywany w latach 1806‑1814 przez Samuela Bogumiła Lindego, Polaka pochodzenia szwedzkiego. Towarzystwo oprócz rozwijania nauki, wspierało polskie piśmiennictwo, teatr, a także działało na rzecz upowszechniania dzieł literackich.

W teatrach I połowy XIX wieku królował klasycyzm, podobnie, jak np. w architekturze, w której dominował włoski architekt Antonio Corazzi, autor 50 projektów w Polsce (z czego 45 w Warszawie). To właśnie jemu zawdzięczamy warszawski, monumentalny Teatr Wielki z 1833 r, a także m.in. Plac Bankowy czy gmach komisji województwa sandomierskiego w Radomiu. Dwaj inni czołowi architekci tamtego okresu to: Christian Piotr Aigner (zaprojektował m.in. kościół św. Aleksandra na Placu Trzech Krzyży w Warszawie) oraz Wawrzyniec Gucewicz (zaprojektował m.in. ratusz w Wilnie, katedrę w Wilnie, pałac biskupi w Wilnie). Poza miastami wiele klasycystycznych budowli stawiali na wsiach także ziemianie.

Romantyzm nie tylko patriotyczny

Po klasycyzmie na arenę polskiej kultury w 1822 r. dumnie wkroczył romantyzm. W tym roku ukazał się tom I poezji Adama Mickiewicza Ballady i romanse. Jego głównym ośrodkiem stało się Wilno, z którym związani byli Adam Mickiewicz, Tomasz Zan, czy Jan Czeczot. Kiedy źródłem inspiracji dla klasyków było to, co europejskie i wspólne, źródłem natchnienia dla romantyków, było coś wręcz przeciwnego, a mianowicie to, co odrębne i niepowtarzalne. Stąd też sięgnięcie przez nich do tradycji ludowych.

Z romantyzmem wiązała się działalność filomatów i filaretów. Towarzystwo Filomatyczne, zwane filomatami – tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego, które działało w latach 1817–1821. Członkami stowarzyszenia byli m.in. Adam Mickiewicz i Tomasz Zan. Głównym celem filomatów było samokształcenie, wzajemna pomoc i doskonalenie sztuki pisania. Członkowie Towarzystwa dyskutowali, wydawali w konspiracji wydawnictwa, inicjowali badania, m.in. nad stanem szkolnictwa na ziemiach polskich. W 1820 r. filomaci założyli Zgromadzenie Filaretów, zależne od Towarzystwa Filomatycznego. W 1822 r. towarzystwo liczyło 172 członków. Zostało zlikwidowane wskutek masowych aresztowań dokonanych przez rosyjskie władze.

Romantycy byli przekonani, że tylko prosty lud zdołał zachować prawdziwe wartości – stąd chętnie sięgali po lokalne motywy w twórczości (np. obrzęd „dziadów” u Mickiewicza). Postrzegali swą pracę jako misję i jako służbę dla narodu. Chętnie nawiązywali do tradycji rycerstwa średniowiecznego, gdyż cenili sobie indywidualizm, szlachetność i tajemniczość.

W twórczości romantycznej widać fascynację namiętnościami, emocjami, tajemnicami. Romantycy wierzyli zazwyczaj w niepodzielność, wieczność i wyjątkowość każdej duszy. Charakteryzował ich bunt przeciwko ówczesnemu światu z jego skostniałymi regułami, wzorcami i wartościami.

Do najwybitniejszych przedstawicieli muzyki tamtego okresu należą: światowej sławy kompozytor Fryderyk Chopin, autor Koncertów fortepianowych e‑moll i f‑moll oraz wielu etiud, mazurków i pieśni oraz Stanisław Moniuszko, autor takich muzycznych arcydzieł, jak : Śpiewniki domowe, Halka, Straszny dwór.

Sztuki piękne przyciągały utalentowanych malarzy: Antoniego Brodowskiego (Parys w czapce frygijskiej), Piotra Michałowskiego (Szarża w wąwozie Somosierry) czy Aleksandra Orłowskiego (Siedzący żołnierz).

R120x60G4RY2B

Obraz przedstawia szarżę. Postaci oraz konie są niewyraźnie namalowane. Biegną w ciągu. Dominuje ciepła paleta barw.

Filozofia pierwszej połowy XIX wieku rozwijała się pod znaczącym wpływem idealizmu niemieckiego; jego głównymi reprezentantami w Polsce byli Józef Hoene‑Wroński, Bronisław Trentowski, August Cieszkowski i Karol Libelt.

Emigracja

Po klęsce powstania listopadowego 1830‑31 r. stolicą polskiego romantyzmu staje się Paryż. Emigracja przymusowa i dobrowolna doprowadza do chwilowego rozkwitu tamtejsze środowiska Polaków, których rozłąka z krajem jeszcze bardziej natchnęła.

To w w stolicy Francji powstają największe dzieła Adama Mickiewicza (Dziady cz. III i Pan Tadeusz), Juliusza Słowackiego (Kordian), Zygmunta Krasińskiego (Nie‑Boska Komedia), Maurycego Mochnackiego i Cypriana Kamila Norwida. To właśnie w Paryżu kształtuje się romantyczna koncepcja poety, jako przewodnika duchowego narodu i wieszcza.

W kraju natomiast, w tym samym czasie, kiedy we francuskiej stolicy powstają największe dzieła, poczytnością cieszą się dzieła miejscowych literatów. W Galicji wyróżnia się Wincenty Pol, Kornel Ujejski i Lucjan Siemiński. Na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego do najwybitniejszych należą: Władysław Syrokomla (Ludwik Kondratowicz) i pisarz historyczny Józef Ignacy Kraszewski, a ponadto Teofil Lenartowicz, Henryk Rzewuski oraz Narcyza Żmichowska. W zaborze pruskim grono miejscowych literatów i historiozofów tworzą zaś m.in.: Karol Libelt, Bronisław Trentowski oraz August Cieszkowski.

R1HEQ8o2EtqN5

Zdjęcie przedstawia otwartą księgę. Na prawej kartce znajduje się na górze napis Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Poniżej znajdują się kolejno napisy: historia szlachecka z roku 1811 i 1812, w dwunastu księgach, wierszem przez Adama Mickiewicza, tom pierwszy, Paryż, 1834. Na lewej kartce widoczny jest zaś szkic prawego profilu mężczyzny, jest to Adam Mickiewicz. Ma on gęste włosy oraz bokobrody. Nos jest długi i prosty. Na stronach widoczne są plamy.

Utrzymać polskość

Literaci, którzy poczuwali się do obowiązku podtrzymywania świadomości narodowej po utracie niepodległości, doskonale wypełniali swoje zadanie. Ale nie tylko oni. W okresie porozbiorowym Polacy zaczęli gromadzić podania, legendy i pieśni ludowe; ogromne zasługi na tym polu ma Oskar Kolberg (Polak o korzeniach niemieckich). Mimo braku własnej państwowości naród polski bronił swej polskości, kultywując rodzime tradycje, posługując się językiem polskim oraz rozwijając polską kulturę.

Co ciekawe, warunki, w jakich przyszło rozwijać się polskiej kulturze w XIX w. w znaczący sposób wpłynęły na jej kształt, czyniąc ją znacznie bardziej narodową, niż wcześniej. O ile bowiem od okresu średniowiecza aż do upadku Rzeczypospolitej kultura Rzeczpospolitej rozwijała się w ścisłym kontakcie z kulturą Europy, głównie zachodniej i południowej (wpływy włoskie np. w architekturze), o tyle w XIX w. wpływy te uległy wyraźnemu osłabieniu.

Kultura, wobec braku niepodległego państwa, stała się swego rodzaju formą istnienia narodu i wyrazem narodowej tożsamości. Zdając sobie sprawę, że rozwój kultury sprzyja utrzymywaniu się w Polakach poczucia odrębności narodowej, zaborcy próbowali go powstrzymać.

Po powstaniu listopadowym wyrazem polityki było dążenie do germanizacji i rusyfikacji. Metody, jakie stosowali zaborcy, obejmowały zwalczanie polskiego szkolnictwa oraz usuwanie polskiego języka z życia publicznego, w tym ze szkół, likwidowanie bibliotek polskich itp. Próbowano uniemożliwić Polakom zakładanie stowarzyszeń i organizacji polskich. Wiedząc, jak ważną rolę w obronie polskości odgrywa Kościół katolicki, Niemcy i Rosjanie starali się go zwalczać.

R1Ufl3TajTqbI

Obraz przedstawia portret starszego, siwego mężczyzny z wysokim czołem. Mężczyzna przedstawiony jest z lewego profilu. Ma duże zakola na czole i dłuższe z tyłu włosy, które pokrywają głowę od jej czubka do karku. Siwe, krzaczaste brwi, wyraziste oczy, długi, prosty nos. Ubrany jest w czarną marynarkę z postawionym, wysokim kołnierzem. Na ramionach zawieszona szarfa z odznaczeniem. Podobne odznaczenie wpięte w lewą klapę marynarki.

Społeczeństwo polskie nie uległo całkowicie tej presji. W zaborze rosyjskim przy dworach polskich i parafiach organizowano dla dzieci szkoły elementarne, które oficjalnie miały uczyć zawodu i religii, ale faktycznie służyły nauce języka polskiego (pisanie i czytanie) oraz polskiej historii. W miastach organizowano tajne kursy. Wreszcie po wsiach wędrowali nauczyciele, którzy nauczali w domach bogatych wiejskich gospodarzy. Działalność Polaków znacznie ułatwiała powszechna korupcja urzędników rosyjskich.

Ważnym wyrazem oporu wobec zaborców i obrony polskości był program pracy organicznej, która miała na razie zastąpić skazaną na niepowodzenie walkę zbrojną z zaborcami. Celem pracy organicznej było rozwijanie potencjału gospodarczego i kulturalnego społeczeństwa polskiego, tak, aby wzmocnić żywioł polski i uczynić go zdolnym do przyszłej walki o wolność.

Duży nacisk kładziono na rozwijanie oświaty i świadomości narodowej. Najwcześniej tego rodzaju działania podjęto w zaborze pruskim. Jednym z bardziej zasłużonych działaczy był Karol Marcinkowski, z zawodu lekarz, a po powstaniu listopadowym aktywny propagator pracy organicznej. Sprzeciwiał się tworzeniu kolejnych spisków i dążeniom do zbrojnego wystąpienia, ponieważ uważał, że o wiele lepsze efekty może przynieść długofalowa praca całego społeczeństwa polskiego w dziedzinie gospodarki oraz kultury. Jego sposób myślenia przejęli w znacznym stopniu pozytywiści.

Zapoznaj się z filmami i wykonaj polecenia 

R1F5XOKLUNZ27

Film nawiązujący do kultury polskiej w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku, część pierwsza.

Film nawiązujący do kultury polskiej w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku, część pierwsza.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1F5XOKLUNZ27

Film nawiązujący do kultury polskiej w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku, część pierwsza.

RR8R547TRLPZ9

Film opowiadający o kulturze polskiej w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku.

Film opowiadający o kulturze polskiej w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RR8R547TRLPZ9

Film opowiadający o kulturze polskiej w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenia.

Źródło 1

Andrzej Chwalba Historia Polski 1795−1918

Spośród monarchów państw zaborczych jedynie carowie rosyjscy, najpierw Paweł I, a następnie Aleksander I, wysyłali sygnały, iż sprawa polska jest im bliska. Aleksandrowi udało się skupić wokół siebie poważnych i poważanych polskich polityków i arystokratów. Gwiazdą pierwszej wielkości okazał się książę Adam Jerzy Czartoryski. […]

Jednak większość aktywnych Polaków w kraju i na emigracji, w Paryżu, Wenecji czy Dreźnie, postawiła na rewolucyjną Francję, która walczyła wówczas prawie z całą „starą” Europą, w tym z polskimi zaborcami.

CART15 Źródło: Andrzej Chwalba, Historia Polski 1795−1918, Kraków 2000, s. 223.

Źródło 2

RspBWurhkEs34

Obraz przedstawia wyprostowanego, stojącego mężczyznę z rękami złączonymi za plecami, to Napoleon. Ma on kwadratową twarz z opadniętymi policzkami. Nos długi i prosty. Wargi wąskie i zaciśnięte. Spogląda w prawą stronę. Ubrany jest w białe spodnie i kamizelkę, na ramionach ma rozpięty, długi płaszcz. Nosi kozaki. Na głowie ma kapelusz, to bikorn. Po jego prawej stronie jest rozpalone ognisko, po lewej zaś widoczny jest w oddali mężczyzna odwrócony do Napoleona plecami. Ma on długi płaszcz oraz strzelbę.

R188OyUWL91Il

Rozstrzygnij, czy malarz i/lub jego zleceniodawca należał do zwolenników czy też przeciwników Napoleona. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do elementów graficznych. (Uzupełnij).

R1TNcmVGTjGbO

Zaznacz cechy malarstwa romantycznego widoczne na obrazie Wańkowicza. Możliwe odpowiedzi: 1. fascynacja potęgą i majestatem przyrody, 2. satyryczność, 3. brak perspektywy, 4. światłocień, 5. mistycyzm, 6. nastrojowość, 7. dramatyzm, 8. abstrakcja

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Jakie nadzieje wiązali Polacy z osobą Napoleona? O czym świadczy fakt, że malarz lub jego zleceniodawca postanowił uwiecznić cesarza i to w taki, a nie inny sposób (zwróć uwagę na rozmiary postaci, jej wyraz twarzy, scenerię).

Pokaż odpowiedź

Część Polaków miała nadzieję, że u boku Napoleona odzyska niepodległość, dlatego wielu włączyło się w prowadzone przez Francuza wojny. Malarz lub jego zleceniodawca żywił sympatię do cesarza, najprawdopodobniej należał do jego zwolenników. Wskazuje na to przyjęta koncepcja. Napoleon jest zamyślony, wydaje się smutny − w tle widać siarczystą zimę, co wskazuje na przegraną kampanię moskiewską z 1812 r. Jego sylwetka dominuje, w zasadzie wypełnia pierwszy plan. Zabieg ten pozwolił malarzowi ukazać wielkiego wodza − zawsze wielkiego, nawet jeśli czasem przegranego.

Słownik