Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1849
Klasycyzm i romantyzm
W drugiej połowie XVIII w. optymizm myślicieli oświeceniowych, wierzących w nieograniczone możliwości rozumu, budził coraz więcej wątpliwości. Sceptycznie odnosił się doń już Jan Jakub Rousseau, po nim zaś coraz liczniejsi przedstawiciele sentymentalizmu w literaturze. Następował odwrót od sztywnych konwencji literackich klasycyzmu i nawiązań do antyku na rzecz indywidualizmu i subiektywizmu, poznania intuicyjnego i zwrotu w stronę wartości narodowych i kultury ludowej. Kulminacją tych zmian był budzący emocje spór klasyków z romantykami, który miał miejsce w Europie w latach 30. XIX w. Ale zapowiedzi zmian i nowego podejścia do twórczości, człowieka i otaczającego go świata widoczne były dużo wcześniej, jeszcze w okresie królowania klasycyzmu.
Porównasz najważniejsze cechy obu kierunków: klasycyzmu i romantyzmu.
Scharakteryzujesz motywy literackie, które były popularne w dobie romantyzmu.
Opiszesz, jakie nurty filozoficzne narodziły się w okresie romantyzmu.
Wymienisz głównych twórców literatury pokolenia „burzy i naporu”.
Powrót do klasycznych źródeł
Klasycyzm to styl w architekturze, sztuce, muzyce i literaturze odwołujący się do antyku. Odrodzenie starożytnej kultury Grecji i Rzymu miało miejsce już w renesansie. Wpływ tradycji antycznych widać także w manieryzmie, baroku i rokoku, jednak rozkwit klasycyzmu nastąpił w XVIII w. i trwał aż do początków XIX w.
W epoce oświecenia przyczyną powrotu do klasycznych źródeł były wykopaliska archeologiczne przeprowadzone w XVIII w. we Włoszech. W 1706 r. odkryto pozostałości miasta Herkulanum, a w latach 40. Pompei, co wywarło duży wpływ na architekturę i sztukę. Oprócz tego sporo podróżowano, co również było okazją do poznawania antycznych zabytków.
Klasycystyczna architektura, wzorowana na budowlach greckich i rzymskich, charakteryzowała się symetrią i harmonią. Budowle wznoszone były na planie koła bądź prostokąta, w fasadach dominowały linie proste. Stosowano kolumnady i kolumnowe portyki. Kościoły często przykrywane były kopułami. W tym stylu stawiano przede wszystkim rezydencje i gmachy użyteczności publicznej, np. teatry, szpitale, szkoły. Porządek i harmonia obecne były również w projektowanych ogrodach i parkach. W poszczególnych państwach istniały różne odmiany klasycyzmu: styl Ludwika XVI (z klasyczną prostotą form pałacyku Petit Trianon w Wersalu, ale i eleganckimi, kosztownie zdobionymi meblami), wyrafinowany, ograniczający dekoracje i bardziej skromny styl gustawiański, zawdzięczający swoją nazwę królowi szwedzkiemu Gustawowi III, czy panujący w Anglii styl georgiański.
Malarze tworzący w stylu klasycystycznym inspirowali się rzeźbą antyczną. Istotne były idealne proporcje i dążenie do realizmu. Bardzo ceniono rysunek i grafikę. Cechy charakterystyczne malarstwa klasycystycznego to: statyka, fotograficzna wręcz dokładność, brak śladów pędzla, unikanie kontrastów. Dominowała tematyka mitologiczna, historyczna i alegoryczna. Chętnie malowano portrety i przedstawiano sceny umoralniające. Najwybitniejsi przedstawiciele nurtu klasycystycznego to Jacques–Louis David, Jean‑Auguste‑Dominique Ingres, Bernardo Bellotto (Canaletto).
Klasycyzm obecny był także w literaturze i muzyce. Rozkwit literatury klasycystycznej miał miejsce już w XVII w., zwłaszcza we Francji za panowania Ludwika XIV. Powstały wtedy tragedie Jeana Baptiste’a Racine’a, Pierre’a Corneille’a, komedie Moliera czy proza moralistyczna Blaise’a Pascala. W Polsce klasycyzm rozwinął się najpełniej w epoce stanisławowskiej. Najsłynniejszym przedstawicielem tego okresu jest Ignacy Krasicki. Cenione były jego bajki, przypowieści i satyry, natomiast sporo kontrowersji wzbudził poemat heroikomiczny Monachomachia, kpiący z polskich zakonników. Popularnością cieszyła się też poezja miłosna Franciszka Karpińskiego. Bardzo rozwinęła się dramaturgia. Na potrzeby Teatru Narodowego powstawały m.in. komedie Fircyk w zalotach Franciszka Zabłockiego czy Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza.
W muzyce klasycyzm pojawił się dopiero w drugiej połowie XVIII w. i zakończył wraz z powstaniem pieśni romantycznych Franza Schuberta w 1814 r. Stolicą muzyki klasycznej był Wiedeń. Tu tworzyli najwybitniejsi przedstawiciele epoki: Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven. Królowały wtedy takie formy muzyczne jak opery, symfonie, sonaty i koncerty. W Polsce w tym czasie muzyka symfoniczna dopiero się rozwijała. Zaczęły też powstawać pierwsze opery, np. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i górale z muzyką Jana Stefaniego. Najpopularniejsi twórcy tamtego okresu to m.in. kompozytor i twórca pierwszej polskiej opery Nędza uszczęśliwiona Maciej Kamieński, kompozytor i pianista Franciszek Lessel oraz pianistka Maria Szymanowska.
Sentymentalizm i preromantyzm w literaturze
Głośny był spór klasyków z romantykami, który miał miejsce w Europie w latach 30. XIX w. Zapoczątkowała go premiera sztuki Hernani autorstwa Wiktora Hugo w 1829 r. Skandal wzbudziło nowatorskie podejście do dramatu – zastosowanie m.in. zwykłego języka czy zaburzenie kompozycji.
Na Wyspach Brytyjskich gusta nowej epoki zapowiadała już twórczość anglikańskiego pastora Laurence’a Sterne’a, którego Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy z 1768 r. różniła się od tradycyjnych relacji z wojaży koncentracją na osobie narratora oraz swobodnym tokiem opowiadania. Jeszcze wyraźniej nowe trendy zapowiadały Pieśni Osjana, wydawane w latach 60. przez Szkota Jamesa Macphersona. Celtyckie pieśni, przechowane przez górali, rozbudował on w wielki narodowy epos, którego autorstwo przypisał legendarnemu średniowiecznemu bardowi Osjanowi. Utwór czytano w całej Europie, uważając go za oryginał, a pod wpływem lektury wzrosło zainteresowanie kulturą wieków średnich. U schyłku XVIII w. popularność zdobyła powieść grozy, zwana gotycką, której akcja, osnuta zwykle wokół tajemniczych zbrodni, rozgrywała się w scenerii starych zamków nawiedzanych przez upiory.
W literaturze niemieckiej wyrazicielami nowej wrażliwości stali się pisarze pokolenia „burzy i naporu” (niem. Sturm und Drang). Bohaterami sztuk i powieści, takich jak Zbójcy Fryderyka Schillera czy Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga von Goethego, czynili oni buntowników wikłających się w konflikty z otoczeniem lub geniuszy, których talent nie mógł się rozwinąć w bezdusznym społeczeństwie. Ich utwory przeciwstawiały się sztywnym konwencjom literackim klasycyzmu zgodnie z teorią pastora i filozofa Johanna Gottfrieda von Herdera, postulującego „poezję naturalną”, której pierwowzorami miały być eposy Homera i Osjana oraz pieśni ludowe o rodowodzie średniowiecznym lub starszym. Najwybitniejszym kontynuatorem myśli Herdera był Fryderyk Schlegel, który wskazywał, że pod względem kulturowym Europa dzieli się na dwie strefy o bardzo różnym dziedzictwie: Południe wciąż pozostaje pod wpływem starożytności śródziemnomorskiej, Północ zaś ma własną tradycję, związaną ze średniowieczem i rodzimymi kulturami z czasów przedchrześcijańskich. Bunt sentymentalistów i preromantyków nie od razu zaowocował zerwaniem z estetyką klasycystyczną, której apogeum przypadło na okres rewolucji francuskiej i panowanie Napoleona. Powstał jednak grunt pod typowe dla romantyzmu dowartościowanie artysty oraz zainteresowanie kulturą ludową i średniowieczem, kojarzonym do tej pory wyłącznie z ciemnotą. Stąd także powrót do form gotyckich w architekturze i rzemiośle.
Idealistyczna filozofia niemiecka
Na przełomie XVIII i XIX w. na filozofię europejską, a zwłaszcza niemiecką, przemożny wpływ wywarły prace Immanuela Kanta, który w swojej teorii poznania pogodził zasady racjonalizmu i empiryzmu, uznawane dotąd za sprzeczne. Jeszcze ważniejsze okazało się przeprowadzone przezeń rozróżnienie rozumu czystego, odpowiedzialnego za zmysłowe i intelektualne poznanie zjawisk fizycznych, od rozumu praktycznego, czyli poczucia moralnego, którym kieruje się człowiek w swym postępowaniu i wyborach etycznych.
Późniejsi niemieccy myśliciele badali przede wszystkim świat wewnętrzny człowieka, a ich filozofię nazwano idealistyczną, gdyż jej podstawą było przekonanie, że świat kształtują idee, w odróżnieniu od przedmiotów materialnych doskonałe i niezniszczalne; stąd też najskuteczniejszym narzędziem poznania jest spekulacja logiczna. Pierwszy z twórców tego kierunku Johann Gottlieb Fichte zasłynął jako autor Mów do narodu niemieckiego, wzywających do odnowy moralnej w duchu patriotycznym, które wygłosił w okupowanym przez wojska napoleońskie Berlinie. Myśl Fichtego wywarła znaczący wpływ nie tylko na jego rodaków, lecz także na polskich i rosyjskich pisarzy epoki romantyzmu.
Największą sławę wśród niemieckich idealistów zdobył jednak Georg Wilhelm Friedrich Hegel, wykładający filozofię na uniwersytetach w Heidelbergu i Berlinie. Uważał on, że wszelkie zjawiska są przejawami pierwotnych względem nich i kształtujących je idei (np. idei wolności), które przynależą do rozumu absolutnego, nazywanego też duchem dziejów. Idee nie są jednak niezmienne, jak twierdzili Platon i jego naśladowcy, lecz ewoluują i dlatego aby poznać zasady procesu historycznego, trzeba zrozumieć prawidła rozwoju myśli. Te ostatnie Hegel opisywał jako dialektykę ścierania się tezy z przeciwną jej antytezą, wskutek czego zostają one zniesione, a ich miejsce zajmuje synteza, czyli nowa wartość, która łączyła cechy obu pierwotnych, nie była jednak żadną z nich.
W dziedzinie polityki wywody Hegla prowadziły do wniosku, że państwo stanowi najwyższe wcielenie ducha, a istotą prawdziwej, rozumnej wolności jest posłuszeństwo wobec prawa. Koncepcje te były skrajnie odmienne niż opinie angielskich liberałów w rodzaju Locke’a albo utylitarystów z Jeremym Benthamem na czele, wedle których państwo i społeczeństwo są tworzone przez jednostki i winny być podporządkowane ich interesom. Powodem popularności Hegla było to, że usiłował on tłumaczyć w sposób racjonalny historię, zwłaszcza zaś burzliwe wydarzenia epoki rewolucyjnej, napoleońskiej i powiedeńskiej. Z jego dorobku czerpali zarówno konserwatywni starohegliści – wierni poglądom mistrza, ale odtwórczy względem jego dzieł – jak i podejmujący śmiałą ich reinterpretację radykalnie lewicowi młodohegliści, atakujący religię, stosunki społeczne i samo państwo. Wśród tych ostatnich największą sławę zyskali Karol Marks i Fryderyk Engels, którzy wizję dialektycznego rozwoju dziejów uczynili podstawą swej doktryny.
Atmosfera epoki romantycznej - Mesjanizm
Panowaniu romantyzmu w kulturze towarzyszyło przeczucie zbliżającego się przełomu, który miał przynieść radykalną odmianę losu ludzkości. Europejczycy pierwszych dekad XIX w., którzy nierzadko na własne oczy oglądali wielkie przemiany społeczne i polityczne (najpierw rewolucję francuską, następnie zaś wojny i upadek Napoleona), nie wierzyli w trwałość odbudowanego po kongresie wiedeńskim ancien régime’u, uważanego przez wielu za anachroniczny. Jednocześnie procesy historyczne starano się tłumaczyć czymś więcej niż tylko zbiegiem okoliczności, doszukując się w nich inspiracji metafizycznej (stąd filozofia Hegla, choć skrajnie racjonalna, była zjawiskiem typowym dla swoich czasów), a wielkim bohaterom epoki przypisywano rolę mesjasza, wskazującego drogę ku lepszej przyszłości. Radykałowie, odrzucający religię i Kościół, za takich mężów opatrznościowych uważali najpierw przywódców rewolucyjnych, a nawet samą Republikę Francuską, później zaś Napoleona Bonapartego, który ich zdaniem niósł narodom wyzwolenie od władców absolutnych lub zaborców. Z kolei po klęsce cesarza Francuzów w 1815 r. wielu Polaków przeniosło swe mesjańskie nadzieje na imperatora Aleksandra I, twórcę Królestwa Polskiego.
Na ziemiach polskich spór klasycyzm – romantyzm dotyczył literatury, ale u jego podstaw leżała też sprawa narodowa. Przebiegał między „starymi”, czyli pokoleniem urodzonym jeszcze w niepodległej Rzeczypospolitej, a „młodymi”, zafascynowanymi romantyczną twórczością Schillera, Byrona czy Goethego. Pierwszych reprezentowali m.in. Jan Śniadecki i Franciszek Dmochowski, drugich – Adam Mickiewicz czy Maurycy Mochnacki. Klasycy byli zwolennikami cara Aleksandra I i jego polityki, romantycy wręcz przeciwnie – interesowała ich tylko wolna i niepodległa ojczyzna.
Cechy mesjańskie przypisywano także artystom, którzy – tak jak Bóg – tworzą z niczego nowe światy (wprawdzie tylko na papierze i za pomocą pióra) oraz mają szczególny kontakt z duchową sferą rzeczywistości. Wśród polskich poetów romantycznych najwyższe uznanie zdobyli trzej wieszczowie, przez których – jak sądzono – przemawia duch narodu: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński. Dla tego ostatniego historia literatury okazała się jednak niezbyt łaskawa. Swą pozycję na parnasie utracił on po opublikowaniu na początku XX w. późno odkrytych pism Cypriana Kamila Norwida (zresztą przyjaciela Krasińskiego, otrzymującego od niego niewielkie wsparcie materialne), lekceważonego przez swych współczesnych.
Cechy mesjańskie przypisywano także artystom, którzy – tak jak Bóg – tworzą z niczego nowe światy (wprawdzie tylko na papierze i za pomocą pióra) oraz mają szczególny kontakt z duchową sferą rzeczywistości. Wśród polskich poetów romantycznych najwyższe uznanie zdobyli trzej wieszczowie, przez których – jak sądzono – przemawia duch narodu: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński. Dla tego ostatniego historia literatury okazała się jednak niezbyt łaskawa. Swą pozycję na parnasie utracił on po opublikowaniu na początku XX w. późno odkrytych pism Cypriana Kamila Norwida (zresztą przyjaciela Krasińskiego, otrzymującego od niego niewielkie wsparcie materialne), lekceważonego przez swych współczesnych.
Rolę mesjasza wyznaczano również całym narodom. Według Hegla pod względem zasług dla dziejowego rozwoju ducha prym wiedli starożytni Grecy i Rzymianie, później zaś przede wszystkim Germanie. W Polsce mesjanizm miał długą tradycję, już w połowie XVII w. Rzeczpospolitą uznawano za przedmurze chrześcijaństwa, w tym też duchu utrzymane były proroctwa księdza Marka Jandołowicza, duchowego przywódcy konfederacji barskiej. Romantycy nawiązali więc do istniejącego już przekonania, iż naród polski ma do wypełnienia misję dziejową, a ponoszone przezeń cierpienia w obronie religii i wolności przyczyniają się do odkupienia całego świata. Z kolei we wschodnim imperium tamtejsi radykałowie, utraciwszy po Wiośnie Ludów wiarę w zwycięstwo rewolucji na Zachodzie, twierdzili, że lud rosyjski, żyjący w archaicznych wspólnotach wiejskich i nieznający prywatnej własności ziemi, przechował ideę pierwotnej komuny. Dlatego to od Rosjan oczekiwali oni wskazania innym narodom drogi ku szczęściu na ziemi. Jednak większość socjalistów w innych krajach mesjasza upatrywała na ogół w najniższej klasie społecznej, za jaką uważano proletariat.
Idea narodowa
Konsekwencją dowartościowania kultury ludowej, traktowanej jako źródło poznania przeszłości, było powstanie etnografii. Do pierwszego pokolenia badaczy niemieckich zwyczajów, podań i pieśni ludowych należeli bracia Jacob Ludwig i Wilhelm Grimmowie, a w ich ślady poszli wkrótce m.in. Elias Lönnrot, wydając legendy z terenu Finlandii i Karelii w zbiorze Kalewala, oraz František Palacký, który rozpoczął podobną pracę w Czechach.
Polskim pionierem etnografii był Zorian Dołęga Chodakowski, ale największe zasługi na tym polu położył w drugiej połowie stulecia Oskar Kolberg, który w swym wielotomowym dziele Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce zachował dla przyszłych pokoleń informacje o folklorze ze wszystkich ziem polskich. Zainteresowanie ludem sprzyjało rozbudzeniu poczucia wspólnoty narodowej, za której fundament zaczęto uważać wspólny język. Był to zarazem pierwszy krok na drodze do pokonania bariery kulturowej, która oddzielała europejskie arystokratyczne i burżuazyjne elity, przywiązane do obyczajów i rozrywek uważanych za im właściwe, od warstw niższych, które dotychczas traktowano z nieufnością i obawą jako ogniska potencjalnych buntów. Ale na całkowite zasypanie tej przepaści dzielącej społeczeństwa trzeba było poczekać do drugiej połowy XIX w., kiedy to więzi etniczne stopniowo cementowały się dzięki powszechnemu szkolnictwu oraz ogólnonarodowemu poborowi do armii.
Zapoznaj się z wirtualnym spacerem po Galerii Sztuki Polskiej XIX w. w krakowskich Sukiennicach i wykonaj polecenia
Wyjaśnij, czym przede wszystkim kierowali się polscy twórcy romantyczni przy wyborze tematyki swoich dzieł.
Trenuj i ćwicz
Gustawiański - 1. Francja, 2. Włochy, 3. Anglia, 4. Szwecja
Ludwika XVI - 1. Francja, 2. Włochy, 3. Anglia, 4. Szwecja
Jean‑Francois‑Therese Chalgrin - 1. „Kordian”, 2. „Konrad Wallenrod”, 3. obraz „Śmierć Sokratesa”, 4. Łuk Triumfalny w Paryżu
Jacques‑Louis David - 1. „Kordian”, 2. „Konrad Wallenrod”, 3. obraz „Śmierć Sokratesa”, 4. Łuk Triumfalny w Paryżu
Zapoznaj się z ilustracjami i wykonaj polecenia.
Ilustracja A
Ilustracja B
Zapoznaj się z cytatem i wykonaj polecenia.
Wielka Historia Świata. Świat w XVIII wieku[…] był artystycznym przejawem racjonalistyczno‑empiryczno‑liberalnej filozofii, […] odwoływał się do rozumu, powagi, prostoty moralnej i odpowiedzialności.
Źródło: Wielka Historia Świata. Świat w XVIII wieku, t. 8, red. P. Franaszek, Warszawa 2006.
Zapoznaj się z fragmentem wiersza i wykonaj polecenie.
Pan TadeuszLitwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie.
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.
Panno Święta, co Jasnej bronisz Częstochowy
I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem
(Gdy od płaczącej matki pod Twoję opiekę
Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę
I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu
Iść za wrócone życie podziękować Bogu)
Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono.
Tymczasem przenoś moję duszę utęsknioną
Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,
Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;
Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,
Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem; […].Źródło: Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, tekst dostępny online: wolnelektury.pl.
Zapoznaj się z fotografiami i wykonaj polecenia.
Ilustracja A
Ilustracja B
Zapoznaj się z obrazami i wykonaj polecenie.
Ilustracja A
Ilustracja B
Słownik
(z gr. ethnos – plemię, lud + graphein – pisać) nauka zajmująca się życiem, kulturą i zwyczajami ludności
(franc. façade, wł. facciata – zdrobn. od faccia – twarz) główna elewacja budynku
(wł. cupola) sklepienie budowli w kształcie czaszy, półkoliste
(franc. liberalisme) kierunek polityczny postulujący tolerancję i wolność jednostki (w odniesieniu do jej narodowości, wyznania, poglądów), opierający się na poglądzie, że państwo nie powinno ingerować w działania społeczeństwa, ale pozostawić mu swobodę działania
(łac. messias, hebr. māšîaḥ – namaszczony, pomazaniec) zbawca, wybawiciel; pochodzi od Mesjasza – wybawiciela przepowiedzianego przez proroków w Starym Testamencie
pogląd historiozoficzny przypisujący jednostkom lub narodom szczególne posłannictwo wobec ludzkości i historii; w Polsce w pierwszej połowie XIX w. pogląd przypisujący zależnemu od trzech zaborców narodowi polskiemu rolę Mesjasza narodów, który poprzez swoje cierpienia zbawi całą ludzkość
w mitologii greckiej Parnas (gr. Parnassos – masyw górski) był siedzibą Apollina i jego muz, symbolizował krainę natchnienia poetyckiego; frazeologizm „wejść na Parnas” oznacza być poetą, pisać poezje; w XIX w. istniała we Francji grupa poetów o tej nazwie, którzy głosili wyższość formy nad treścią
(z gr. patriotes – współobywatel, rodak) miłość ojczyzny, przywiązanie do swojego narodu
(wł. portico, z łac. porticus – hala, kolumnada, od porta – brama) część budynku z rzędem lub rzędami kolumn wspierająca dach
zespół różnorodnych tendencji w literaturze i sztuce europejskiej poprzedzających okres romantyzmu
(franc. sentimentalisme) kierunek umysłowy i literacki w Europie w końcu XVIII w., głoszący prymat uczuć nad rozumem oraz powrót do naturalnej prostoty
nazwany na cześć królów: Jerzego I, II, III i IV, powstał w Wielkiej Brytanii w XVIII w., obejmuje kilka faz stylistycznych, takich jak palladianizm, neogotyk i neoklasycyzm
nazwany od króla Francji Ludwika XVI, powstał pod koniec XVIII w.; to wczesna faza francuskiego klasycyzmu, cechy stylu to symetria, umiar, ład, prostota; nawiązuje do sztuki starożytnej (głównie greckiej)
jego nazwa pochodzi od króla Szwecji Gustawa III, powstał pod koniec XVIII w.; oznacza styl skromny, elegancki, wyrafinowany, o surowych formach, prostszy niż rokoko; wykorzystuje odcienie szarości i bieli
(z łac. utilitas – korzyść, pożytek) rozpowszechniona w XVIII–XIX w. doktryna filozoficzna, według której prawdziwy jest jedynie pogląd prowadzący do pożytecznych skutków; najważniejszym celem każdej jednostki jest dążenie do osiągania korzyści i wygód dla całego społeczeństwa
(franc. voyage) podróż, zwłaszcza za granicę