Dostosowania badania KAPP_A dla uczniów z doświadczeniem migracji
Kolejność wykonywania testów
W pierwszej sesji badawczej znajduje się 11 testów do badania funkcji wykonawczych, w sesji drugiej zaś – w zależności od wieku badanego – od 6 do 9 testów do badania funkcji językowych oraz dodatkowo test Wieża (badający rozumowanie i planowanie). Dzieciom i młodzieży z doświadczeniem migracji nie proponuje się testów badających zdolności fonologiczne oraz czytanie‑dekodowanie operujące na sztucznych wyrazach.
Kolejność wykonywania testów w procedurze badania osób z doświadczeniem migracji w dwóch grupach wiekowych została przedstawiona w tabelach 1 i 2.
Lp. | I poziom | II poziom |
|---|---|---|
1. | Antysakady – kontrola uwagi („Gąsienice i ogórki”)_poziom I**** | Antysakady – kontrola uwagi („Gąsienice i ogórki”)_poziom II |
2. | Go/no‑go – kontrola uwagi („Ryby”)_poziom I | Go/no‑go – kontrola uwagi („Ryby”)_poziom I |
3. | Zakres liczenia – pamięć robocza („Samochody”)_poziom I | Zakres liczenia – pamięć robocza („Samochody”)_poziom I |
4. | Przełączanie – elastyczność poznawcza („Słońce i deszcz”) | Przełączanie – elastyczność poznawcza („Słońce i deszcz”) |
5. | Zakres operacyjny – pamięć robocza („Zapamiętywanie zwierząt”)_wersja A | Zakres operacyjny – pamięć robocza („Zapamiętywanie zwierząt”)_wersja A lub („Zapamiętywanie liter”)_wersja B** |
6. | Przeszukiwanie – szybkość percepcyjna („Zwierzęta na półkach”) | Przeszukiwanie – szybkość percepcyjna („Zwierzęta na półkach”) |
7. | Stroop – kontrola uwagi („Cyfry”)_poziom I | Stroop – kontrola uwagi („Cyfry”)_poziom I |
8. | Analogie – rozumowanie („Jabłka i gruszki”) | Analogie – rozumowanie („Jabłka i gruszki”) |
9. | Porządki liniowe – rozumowanie („Najwięcej i najmniej”) | Porządki liniowe − rozumowanie („Najwięcej i najmniej”) |
10. | Porównania – szybkość percepcyjna („Kosze z zakupami”) | Porównania – szybkość percepcyjna („Kosze z zakupami”) |
11. | Szybkość spostrzegania – szybkość percepcyjna („Takie same obrazki”) | Szybkość spostrzegania – szybkość percepcyjna („Takie same obrazki”) |
Lp. | I poziom | II poziom |
|---|---|---|
1. | Rozumienie poleceń | Rozumienie poleceń |
2. | Rozpoznawanie liter | Nazywanie liter |
3. | Analiza sylabowa – słowa | Dekodowanie wyrazów_poziom II i III |
4. | Nazywanie liter | Wieża |
5. | Powtarzanie zdań | Czytanie ze zrozumieniem_poziom II |
6. | Analiza fonemowa – słowa | Powtarzanie zdań |
7. | Pisanie_poziom II |
Dostosowania szczegółowe testów do potrzeb osób z doświadczeniem migracji
W zależności od konstrukcji testu i mechaniki zadania dostosowania proponowane badanym z doświadczeniem migracji przyjmują dwie lub trzy formy wybierane opcjonalnie: 1) wyłączenie lektora podczas prezentacji instrukcji; 2) wyłączenie lektora podczas prezentacji itemów; 3) wybór języka, w którym prezentowana będzie instrukcja: angielskiego, wietnamskiego, ukraińskiego. Diagnosta może wybrać jedną, dwie lub trzy opcje jednocześnie.
Wyłączenie lektora podczas prezentacji instrukcji i itemów
W aplikacji KAPP_A w większości testów przyjęto zasadę dwutorowego podawania instrukcji. Jej treść wyświetla się na ekranie w formie tekstu oraz jest odczytywana przez lektora. Taki sposób prezentacji treści instrukcji może zwiększać jej dostępność również dla osób z doświadczeniem migracji (czytających). W zależności od potrzeb badanego diagnosta może wyłączyć dźwięk lektora i odczytać treść instrukcji z arkuszaIndeks górny 11Indeks górny 11 lub z ekranu z zachowaniem odpowiedniego tempa, głośności, modulacji głosu. Dzieci dwujęzyczne mogą wykazywać lepsze rozumienie słuchanego po polsku tekstu w sytuacji, gdy czytany jest on przez osobę, a nie wysłuchiwany z nagrania, ze względu na to, że badający może mówić wolniej i robić pauzy pomiędzy słowami, zaznaczając granice słowa w zdaniu.
Procedura wykonywania treningu jest następująca. Pierwszy trening dziecko wykonuje, odsłuchując instrukcję czytaną w aplikacji przez lektora. W wypadku trudności z rozumieniem zadania drugi trening badający przeprowadza samodzielnie: wyłącza głos w aplikacji oraz przechodzi kolejne ekrany instrukcji, odczytując jej tekst. W tym czasie stara się być z dzieckiem twarzą w twarz, utrzymując kontakt wzrokowy. Należy każdorazowo odnotowywać na karcie badania informacje, czy dziecko zrozumiało instrukcję w języku polskim i w jakim stopniu oraz czy zostały podjęte dodatkowe działania (i jakie?) w celu ułatwienia dziecku zrozumienia, co jest jego zadaniem.
Możliwość skorzystania z tego dostosowania jest aktywna we wszystkich testach proponowanych dla uczniów z doświadczeniem migracji.
Kolejne dostosowanie dotyczy wyłączania lektora w czasie prezentacji itemów. W procedurze podstawowej w testach polegających na dokonywaniu operacji fonologicznych oraz w testach wymagających słuchowej analizy treści każdy item odczytuje lektor. W tych testach badany zakłada słuchawki celem zapewnienia odpowiednich warunków percepcyjnych. W badaniu osób z doświadczeniem migracji istnieje możliwość wyłączenia lektora na czas prezentacji itemów po to, żeby diagnosta mógł je bezpośrednio werbalnie przedstawić badanemu. Możliwość wyboru dostosowania, czyli wyłączenia lektora podczas prezentacji itemów, znajduje się w testach: Analiza sylabowa – słowa, Przysłowia i Rozpoznawanie liter.
Instrukcja w języku obcym: angielskim (EN), wietnamskim (VI) lub ukraińskim (UA)
Standardowo instrukcje do wszystkich testów zostały przygotowane w języku polskim oraz dodatkowo dla grupy osób z doświadczeniem migracji w trzech językach obcych: angielskim, wietnamskim i ukraińskim. Jeśli diagnosta ma uzasadnione przypuszczenia, że dziecko może mieć trudności w zrozumieniu instrukcji prezentowanej w języku polskim, lub podczas pierwszego treningu zauważy, że dziecko ma trudności w rozumieniu instrukcji, wówczas podejmuje decyzję o włączeniu opcji (na ekranie startowym) odczytywania instrukcji w języku znanym dziecku.
Zgodnie z indywidualnymi potrzebami badanego diagnosta zaznacza odpowiednią ikonę przed uruchomieniem każdego testu. Decyzja o skorzystaniu z tych opcji należy do diagnosty i powinna być uwarunkowana uzasadnionymi potrzebami badanego dziecka.
Pierwsza od lewej to ikona wyłączenia lektora podczas prezentacji instrukcji, druga – ikona wyłączenia lektora na czas prezentacji itemów, trzecia – ikona wyboru instrukcji w języku angielskim.
Limity czasowe
W ramach uniwersalnego projektowania w większości testów zniesiono limity czasowe lub wydłużono je tak, aby badany zdążył rozpoznać bodziec i zareagować, jeśli okaże się to konieczne (w teście Czytanie ze zrozumieniem limit czasu został wydłużony o 50%). Odpowiednie wydłużenie czasu ekspozycji planszy z tekstem chroni przed nieoczekiwanym i nieprzewidywalnym dla dziecka wygaśnięciem ekranu, zanim zdąży przeczytać tekst lub podjąć decyzję o wyborze odpowiedzi. Pozwala również na odczytanie całości treści i jej przeanalizowanie w kontekście odpowiedzi do wyboru. Aplikacja automatycznie reguluje długość ekspozycji zadań testowych.
Grafiki
Ze względu na to, że odbiór treści zadań opiera się w dużym stopniu na danych pochodzących z modalności wzrokowej, zadbano o odpowiednie zaprojektowanie warstwy graficznej aplikacji oraz wizualnej oprawy zadań. Grafiki zaprojektowano zgodnie ze standardami WCAG 2.1 (kontrast, kolorystyka, układ) i przedstawiono w dobrym kontraście względem tła (4,5:1). Obrazki mają wyrazisty kontur, są wyedytowane pod kątem przejrzystości, nie zawierają zbędnych elementów dekoracyjnych. Grafiki poddawano analizie pod kątem czytelności i jednoznaczności oraz korygowano je, jeżeli zawierały zbyt wiele elementów informacyjnych. Przedstawiają one treści neutralne kulturowo. Obiekty zaprezentowane są w sposób łatwy w percepcji, są realistyczne i przedstawione w typowym widoku (Niestorowicz i in., 2017).
Dostosowania procedury i zasadność korzystania z nich
Dostosowania warunków i procedury badania dziecka z doświadczeniem migracji powinny mieć charakter indywidualny. Zadaniem psychologa jest oszacowanie zakłócającej roli ograniczeń funkcjonowania i na tej podstawie określenie, czy dostosowanie przebiegu badania jest właściwe w konkretnej sytuacji oraz jakie skutki za sobą niesie. W przypadku dzieci z doświadczeniem migracji przed badaniem warto zapoznać się z dokumentacją szkolną, historią dziecka, przeprowadzić wywiad z rodzicami, opiekunami i nauczycielami, zwracając przy tym uwagę szczególnie na zdolności w zakresie komunikacji językowej oraz dominujący język w porozumiewaniu się.
Modyfikacja warunków i przebiegu badania diagnostycznego do potrzeb i możliwości osoby z doświadczeniem migracji powinna mieć na celu rozwiązanie zakłócającego wpływu ograniczeń w porozumiewaniu się w języku polskim na przebieg i wynik badania KAPP_A.
Liczba spotkań i przerwy
Osoby z doświadczeniem migracji z uwagi na większą męczliwość związaną z wysiłkiem przełączania się między komunikatami w różnych językach (na przykład instrukcja w języku angielskim, a itemy w języku polskim) powinny mieć zapewnione przerwy, a w uzasadnionych przypadkach należy zaplanować procedurę badawczą z podziałem na kilka krótszych i mniej obciążających spotkań (Borowicz, 2017). Trzeba zachować niezmienioną kolejność testów w czasie badania. Wolniejszego tempa pracy można spodziewać się w badaniu testami werbalnymi.
Aplikacja daje możliwość przerwania badania w trakcie sesji (po zakończeniu określonego zadania) i kontynuowania tego procesu w innym terminie (przycisk „Kontynuuj”). W czasie kolejnego zalogowania do aplikacji należy wykorzystać ten sam kod dziecka. Nazwy testów już wykonanych wyświetlają się w panelu w kolorze szarym, natomiast testy do wykonania są widoczne w kolorze czarnym.
Udział w badaniu osób trzecich
W podstawowej procedurze badania baterią KAPP_A uczestniczą jedynie psycholog i dziecko, ewentualnie rodzic dziecka, jeśli wyrazi takie życzenie. W sytuacji badania osoby dwujęzycznej w badaniu może uczestniczyć także asystent kulturowy lub tłumacz języka obcego, którego na co dzień używa badany, jeśli diagnosta nie posługuje się tym językiem.
Jeśli badamy osobę z doświadczeniem migracji, komunikaty zwrotne i motywujące, o neutralnym zabarwieniu, typu: Tak; Mhm; Teraz następna; Dobrze ci idzie, należy formułować w języku dla niej dostępnym i zrozumiałym.
Sposób prezentacji instrukcji
Ze względu na ograniczenia w rozumieniu instrukcji werbalnej w języku polskim diagnosta może powtórzyć trening (jeśli czyta go lektor), korzystając z przycisku „Powtórz trening”, który znajduje się na ostatniej planszy prezentującej instrukcję (dozwolone są dwa powtórzenia, czyli maksymalnie trzy treningi). Jeśli lektor został wyłączony, a diagnosta osobiście podaje treść instrukcji, wówczas zwraca uwagę na reakcje badanego sugerujące trudności w zrozumieniu zadania. Jeśli trudności w rozumieniu treści instrukcji utrzymują się, można wrócić do ekranu startowego i wybrać instrukcję w jednym z trzech proponowanych języków obcych.
W celu sprawdzenia, czy uczeń zrozumiał zasady zadania, można go poprosić o opis czynności koniecznych do wykonania testu. Diagnosta powinien wykorzystać trening (i możliwość jego powtórzenia) do upewnienia się, że badany uczeń rozumie reguły zadania i sposób udzielania odpowiedzi. Tylko w trakcie itemów treningowych możliwe jest korygowanie rozumienia reguł zadania. W czasie badania właściwego diagnosta nie tłumaczy instrukcji, nie pokazuje i nie przypomina, jaka reakcja jest wymagana.
W trakcie prób treningowych diagnosta może wspomagać instrukcję werbalną podpowiedzią motoryczną – pokazywaniem opisywanych obiektów na ekranie, na przykład:
w teście Przełączanie: Jeśli szukasz okularów (diagnosta pokazuje palcem obrazek okularów), naciśnij strzałkę (diagnosta pokazuje znak strzałki), która je wskazuje (diagnosta pokazuje kierunek strzałki);
w teście Przeszukiwanie: Zobaczysz półki ze zwierzętami (pokazanie obiektu na ekranie) oraz zwierzę obok półki (pokazanie obiektu na ekranie);
w teście Porządki liniowe: W tym piórniku (wskazanie właściwego piórnika) jest więcej kredek niż w tym piórniku (wskazanie właściwego piórnika).
We wszystkich testach dopuszcza się wyciszenie instrukcji i odczytanie jej przez osobę badającą z arkusza. W takiej sytuacji diagnosta w czasie podawania instrukcji jest zwrócony twarzą do dziecka i utrzymuje z nim kontakt wzrokowy.
Reakcja na skłonność do wykonywania zadań językowych w języku innym niż język polski
Może się zdarzyć, że dzieci dwujęzyczne mogą mieć skłonność do udzielania odpowiedzi w języku innym niż język polski. Pod koniec treningu w testach językowych należy przypomnieć dziecku, że jego zadaniem jest udzielanie odpowiedzi w języku polskim: Pamiętaj, odpowiadasz w języku polskim tak, jak potrafisz.
W razie potrzeby (gdy dziecko ma skłonność do odpowiadania w języku ojczystym) badający w trakcie każdego zadania może przypomnieć dziecku, na przykład: Postaraj się odpowiadać w języku polskim. Czy wiesz, jak to jest po polsku? Spróbuj po polsku. Ten fakt należy odnotować na karcie badania.
Trzeba jednak unikać wywierania na dziecku presji i wielokrotnego nalegania na mówienie tylko po polsku. Takie przypomnienia stosujemy również podczas wykonywania prób właściwych (maksymalnie dwukrotnie podczas badania danym testem) oraz wyłącznie w wypadku testów bez ograniczeń czasowych w prezentacji itemów, to jest w testach Pisanie i Powtarzanie zdań.
Stosowanie wzmocnień utrzymujących motywację
Dzieci z doświadczeniem migracji wskutek trudności w wykonywaniu zadań językowych oraz niezrozumienia sensu zadania mogą mieć niską motywację do dalszej pracy, dlatego konieczne może okazać się motywowanie i zachęcanie do wykonania zadania (na przykład: Świetnie ci idzie! Zostało już tylko kilka zadań). W trakcie badania właściwego pozytywne wzmocnienia werbalne nie powinny odnosić się do poprawności wykonania zadań (NIE: Super, zrobiłeś/zrobiłaś wszystko dobrze!), lecz do zaangażowania, poziomu skupienia, wysiłku (TAK: Super! Wykonałeś/Wykonałaś zadanie od początku do końca. Czy jesteś gotowy/gotowa na kolejne?). Jedynie w trakcie prób treningowych można wykorzystać komunikaty potwierdzające poprawność wykonania zadania (Bardzo dobrze; Właśnie o to chodzi itp.). Komunikaty te można formułować w języku dominującym dziecka, o ile diagnosta ma do tego odpowiednie kompetencje.
Reakcje na używanie liter z innego alfabetu niż polski
Sytuacja ta dotyczy tylko testu Pisanie. W tym teście diagnosta odczytuje kolejno wyrazy i/lub wyrażenia (w zależności od poziomu zadania), które badany ma zapisać. Dzieci dwujęzyczne wykonują to zadanie, rozpoczynając od poziomu II. Jeśli dziecko, wykonując zadania na poziomie II, nie podejmuje próby pisania lub nie zna polskiego alfabetu (używa liter z innego alfabetu), przerywamy badanie i nie przechodzimy do kolejnych poziomów. Podobnie postępujemy, jeśli zapisane przez dziecko wyrazy nie odpowiadają reprezentacji graficznej wyrazu w języku polskim (nie chodzi tu o poprawność ortograficzną, lecz o brak podobieństwa do reprezentacji graficznej wyrazu) – po trzech próbach (trzech wyrazach) przerywamy badanie.
Znaczenie zmian w procedurze badania dla interpretacji psychometrycznej
Podążanie za standardową procedurą badania umożliwia trafną i rzetelną psychometryczną interpretację wyników. Z opisanych wyżej rozwiązań należy korzystać wyłącznie w przypadku wyraźnej konieczności wynikającej z potrzeb i możliwości badanego. Wszystkie odstępstwa od standardowej procedury powinny zostać opisane w interpretacji. W module wynikowym na etapie generowania raportu zbiorczego istnieje edytowalne pole zatytułowane „Interpretacja”, przeznaczone do wpisania uwag przez diagnostę.
Należy pamiętać, że zmiana procedury, w tym wynikająca z możliwości dostosowania jej do potrzeb badanych w sposób, który nie był wykorzystany w badaniach normalizacyjnych, istotnie narusza standaryzację warunków badania. Wprowadzanie dodatkowych dostosowań jest zatem przydatne, ale należy je wykorzystywać w sytuacjach wyjątkowych i tylko wtedy, gdy prowadzenie badania zgodnie z wystandaryzowaną procedurą z istotnych powodów nie jest możliwe. W takiej sytuacji ocena psychometryczna powinna być dokonywana ostrożnie, z uwzględnieniem czynników kontekstowych i zakresu udzielanej pomocy.