Maszal jako tradycyjna forma literacka w kulturze hebrajskiej

Jezus z Nazaretu nie był pisarzem, ale można go nazwać twórcą, ponieważ pozostały po nim słowa utrwalone w piśmie przez nowotestamentowych autorów: Marka, Mateusza, Łukasza i Jana. Znaczna część tych tekstów należy do gatunkugatunki biblijnegatunku nazywanego przypowieściąprzypowieść ewangelicznaprzypowieścią. Ta forma literacka ma rodowód starszy niż nauczanie Nazarejczyka – prowadząc swoją pedagogię, Jezus sięgał po gatunek stosowany np. przez starotestamentowych proroków. W języku hebrajskim określano go jako maszalmaszalmaszal, natomiast jego greckim odpowiednikiem jest parabolaparabolaparabola. Za główną cechę maszalu uznaje się obrazowy język, dzięki któremu ważną treść o charakterze religijnym można przedstawić w postaci przysłowia, zagadki, porównania, alegoriialegoriaalegorii, bajki czy przypowieści.

Przypowieść jako gatunek literacki

Zrozumienie głębszego sensu przypowieści jest możliwe tylko wtedy, gdy weźmie się pod uwagę, że jest to gatunek literacki, który charakteryzuje się określonymi cechami. Do najważniejszych wyróżników przypowieści należy stosowanie porównania. Obecność tego środka w przypowieściach Jezusa wynika więc z uwarunkowań gatunkowych. Warto jednak zasygnalizować, że dzięki zestawieniu tego, co niezrozumiałe, z tym, co słuchaczom dobrze znane, Jezus mógł wyjaśniać trudne kwestie związane z życiem duchowym. Stosowanie porównań wymagało, aby wśród składników parabolicznego zestawienia znalazło się odniesienie do życia codziennego – przywoływanie elementów rzeczywistości dobrze znanej odbiorcy należy do podstawowych cech przypowieści. Dotyczy to również stylu oralnegostyl oralnystylu oralnego, czyli stylu wypowiedzi ustnych, typowego dla starożytnego Bliskiego Wschodu. Przejawiał się on w zwrotach do słuchaczy, pytaniach kierowanych do nich czy w sentencjach pozwalających zapamiętać sens prawdy moralnej. Aby osiągnąć ten cel, należało wziąć pod uwagę kolejny wymóg stawiany przypowieściom – zawsze realizowany w historiach opowiadanych przez Jezusa – i przedstawić krótką, zwartą oraz mającą rozwiązanie fabułę.

Cechą charakterystyczną przypowieści jest brak typowej ekspozycji. O postaciach nie dowiadujemy się niczego więcej ponad to, co zostało zawarte w fabule. Z kolei rozwiązanie akcji, często opatrzone podsumowaniem w postaci sentencji, wskazuje na ukryty morał przypowieści.

Uniwersalizm przypowieści

W przypadku przypowieści należy wziąć pod uwagę, że jest to gatunek dydaktyczny, za pomocą którego przedstawia się uniwersalne prawdy o charakterze duchowym (religijnym, filozoficznym, moralnym). Takie przeznaczenie przypowieści ma konsekwencje m.in. w konstrukcji bohatera. To postać, u której cechy indywidualne okazują się drugorzędne, stąd nieobecność takich szczegółów, jak imię, opis wyglądu itp. Bohaterowie przypowieści nie prezentują jednostkowych losów, ale powszechne prawidła egzystencjalne wynikające z etyki chrześcijańskiejetyka chrześcijańskaetyki chrześcijańskiej. Dotarciu do głębszego, przenośnego znaczenia przypowieści służy m.in. kontrast, dlatego często stosowanym sposobem budowania fabuły jest porównanie postaw dwóch lub więcej postaci dokonujących przeciwnych wyborów. Jedna z opowieści Jezusa, w której pojawia się taki schemat, przedstawia faryzeusza i celnika:

Przytoczona opowieść spełnia wszystkie najważniejsze reguły gatunkowe przypowieści: narrator w złożonej z kilku wersetów fabule przedstawił realistyczną scenkę, w której bohaterowie nie reprezentują ani samych siebie, ani grup społecznych, do których należą, ale dwie skontrastowane cechy: pokorę wynikającą z poczucia grzeszności oraz pychę, która ma źródło w przekonaniu o byciu doskonałym.

Kontrast nie jest jednak warunkiem koniecznym, by tekst spełniał reguły gatunkowe. Dowodzi tego kolejny przykład przypowieści opowiedzianej przez Jezusa:

Porównanie każdego człowieka do czujnego gospodarza nie wymagało pokazania postaci, która tej czujności nie zachowuje. Przenośne znaczenie wynikało jednoznacznie z zalecenia Jezusa, by nigdy nie zapominać o Bogu, który może przyjść do człowieka niespodziewanie.

Przypowieść o sieci

Przypowieść o sieci

Ewangelia wg św. Mateusza [13, 47‑50]

47 Dalej, podobne jest królestwo niebieskie do sieci, zarzuconej w morze i zagarniającej ryby wszelkiego rodzaju. 48 Gdy się napełniła, wyciągnęli ją na brzeg i usiadłszy, dobre zebrali w naczynia, a złe odrzucili. 49 Tak będzie przy końcu świata: wyjdą aniołowie, wyłączą złych spośród sprawiedliwych 50 i wrzucą w piec rozpalony; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.

RS556VGTEDKKL

Ilustracja przedstawia rozwieszone na plaży sieci rybackie.

Przypowieść o zgubionej drachmie

Przypowieść o zgubionej drachmie

Ewangelia wg św. Łukasza [15, 8‑10]

8 Albo jeśli jakaś kobieta, mając dziesięć drachm, zgubi jedną drachmę, czyż nie zapala światła, nie wymiata domu i nie szuka starannie, aż ją znajdzie? 9 A znalazłszy ją, sprasza przyjaciółki i sąsiadki i mówi: „Cieszcie się ze mną, bo znalazłam drachmę, którą zgubiłam”. 10 Tak samo, powiadam wam, radość powstaje u aniołów Bożych z jednego grzesznika, który się nawraca.

R1SNBPRGRJU97

Ilustracja przedstawia młodą kobietę zamiatającą podłogę. Kobieta jest pochylona, przyświeca sobie świecą. Kobieta ma długie włosy spięte z tyłu i delikatną twarz. Ubrana jest w długą suknię sięgającą podłogi.

Przypowieść o przewrotnych rolnikach

Przypowieść o przewrotnych rolnikach

Ewangelia wg św. Mateusza [Mt 21, 33‑46]

RG88EXCDF98BH1

Rycina przedstawia mężczyznę leżącego na kamiennej drodze przed drewnianą bramą. Za bramą koło domu stoją dwaj inni mężczyźni w średnim wieku i obojętnie przyglądają się leżącemu.

33 Posłuchajcie innej przypowieści! Był pewien gospodarz, który założył winnicę. Otoczył ją murem, wykopał w niej tłocznię, zbudował wieżę, w końcu oddał ją w dzierżawę rolnikom i wyjechał. 34 Gdy nadszedł czas zbiorów, posłał swoje sługi do rolników, by odebrali plon jemu należny. 35 Ale rolnicy chwycili jego sługi i jednego obili, drugiego zabili, trzeciego zaś ukamienowali. 36 Wtedy posłał inne sługi, więcej niż za pierwszym razem, lecz i z nimi tak samo postąpili. 37 W końcu posłał do nich swego syna, tak sobie myśląc: Uszanują mojego syna. 38 Lecz rolnicy zobaczywszy syna mówili do siebie: „To jest dziedzic; chodźcie zabijmy go, a posiądziemy jego dziedzictwo”. 39 Chwyciwszy go, wyrzucili z winnicy i zabili. 40 Kiedy więc właściciel winnicy przyjdzie, co uczyni z owymi rolnikami? 41 Rzekli Mu: „Nędzników marnie wytraci, a winnicę odda w dzierżawę innym rolnikom, takim, którzy mu będą oddawali plon we właściwej porze”. 42 Jezus im rzekł: „Czy nigdy nie czytaliście w Piśmie: Właśnie ten kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła. Pan to sprawił, i jest cudem w naszych oczach. 43 Dlatego powiadam wam: Królestwo Boże będzie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce. 44 Kto upadnie na ten kamień, rozbije się, a na kogo on spadnie, zmiażdży go”.

Przypowieść o ziarnku gorczycy

Przypowieść o ziarnku gorczycy

30 Mówił jeszcze: „Z czym porównamy królestwo Boże lub w jakiej przypowieści je przedstawimy? 31 Jest ono jak ziarnko gorczycy; gdy się je wsiewa w ziemię, jest najmniejsze ze wszystkich nasion na ziemi. 32 Lecz wsiane wyrasta i staje się większe od jarzyn; wypuszcza wielkie gałęzie, tak że ptaki powietrzne gnieżdżą się w jego cieniu”.

R1ENC74N7E8JC

Zdjęcie przedstawia kilkanaście ziaren gorczycy różnej wielkości, rozsypanych na drewnianym stole.

Przypowieść o dwóch synach

Przypowieść o dwóch synach

28 „Co myślicie? Pewien człowiek miał dwóch synów. Zwrócił się do pierwszego i rzekł: «Dziecko, idź dzisiaj i pracuj w winnicy!» 29 Ten odpowiedział: «Idę, panie!», lecz nie poszedł. 30 Zwrócił się do drugiego i to samo powiedział. Ten odparł: «Nie chcę». Później jednak opamiętał się i poszedł. 31 Któryż z tych dwóch spełnił wolę ojca?” Mówią Mu: „Ten drugi”. Wtedy Jezus rzekł do nich: „Zaprawdę, powiadam wam: Celnicy i nierządnice wchodzą przed wami do królestwa niebieskiego. 32 Przyszedł bowiem do was Jan drogą sprawiedliwości, a wyście mu nie uwierzyli. Celnicy zaś i nierządnice uwierzyli mu. Wy patrzyliście na to, ale nawet później nie opamiętaliście się, żeby mu uwierzyć”.

RG7KXFNT3UR6L

Obraz przedstawia trzech mężczyzn. Pierwszy z nich stoi z pochyloną głową. Drugi, stojący za nim, ma uniesioną do góry prawą rękę. Trzeci, starszy od dwóch poprzednich, spogląda na drugiego i chwyta jego podniesioną rękę.

Rewolucyjność nauki Jezusa z Nazaretu

Jezus, który nawołuje, by nie kierować się literą prawa, lecz jego duchem, i który ujmuje się za kobietami, ocenia ludzi po uczynkach, niezależnie od ich społecznej pozycji. Jezus z Nazaretu, którego poznajemy dzięki biblijnym przypowieściom, jest przykładem niezależności i odwagi. Wbrew obyczajom upomina się o sprawiedliwość dla najsłabszych i pogardzanych, głosi, że kto się wywyższa, będzie poniżony. W jego czasach myśl ta miała charakter rewolucyjny i niebezpieczny dla Cesarstwa Rzymskiego – Żydzi od dawna wyczekiwali przecież nadejścia Mesjasza, który poprowadzi ich do walki z poganami. Przywództwo Jezusa miało charakter duchowy. Można natomiast zadać pytanie, w jakim stopniu jego postawa ukształtowała pojęcie sprawiedliwości, o którą przez kolejne wieki miały walczyć społeczeństwa różnych narodów.

W publicystyce i literaturze (nie tylko religijnej) zdarza się, że Jezus jest nazywany rewolucjonistą. Występują też jednak głosy przeciwne, według których takie określanie to nadużycie. Jednym ze źródeł tej sprzeczności jest brak precyzji w definicjach „rewolucjonisty” i samej „rewolucji”rewolucja„rewolucji”.

Kim jest rewolucjonista?

Definicje słownikowe wyjaśniają, kim jest rewolucjonista oraz czym jest rewolucja:

• rewolucjonistą nazywamy osobę, która uczestniczy w buncie przeciw władzy lub dąży do jego wywołania.

• rewolucja, jako przejaw zmiany społecznej, to bunt społeczeństwa przeciwko panującej władzy, prowadzący do jej obalenia i ustanowienia nowej, ale są to także gwałtowne i zdecydowane zmiany w czymś.

Z ewangelii nie wynika, że Jezus z Nazaretu chciał być działaczem politycznym i że miał zamiar przeprowadzić rewolucję polegającą na buncie przeciw ówczesnej władzy. Trzeba natomiast pamiętać, że sytuacja polityczna w Ziemi Świętej była wówczas bardzo skomplikowana. W efekcie wojen kraj został podzielony na trzy części (Galileę, Samarię i Judeę), a na znacznych obszarach władzę sprawowali Rzymianie.

Jezus a Cesarstwo Rzymskie

Wielu Żydów żyło pod okupacją Cesarstwa, a zarządzał nimi namiestnik (za czasów Jezusa był nim Poncjusz Piłat). W Judei panował zaś król Herod, ale ponieważ nie mógł pozwolić sobie na zatargi z potężnym Imperium, prowadził wobec niego ugodową politykę. W związku z tym niemal wszyscy wyznawcy judaizmu oczekiwali zapowiadanego w księgach Starego Testamentu Mesjasza, który poprowadzi Żydów do walki i zwycięży pogański Rzym. Niektóre wypowiedzi Jezusa mogłyby sprawiać wrażenie, że pragnie on przyjąć na siebie rolę dowódcy, ale znajdujemy też w ewangelii jednoznaczne zalecenie: Oddajcie więc Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga (Mt 22, 21). To zdanie potwierdzałoby opinie większości badaczy Pisma Świętego, że Jezus z Nazaretu nie chciał rewolucji i nie pragnął przeciwstawić się zbrojnie władzy.

Rewolucyjność nauk Jezusa

Określanie Jezusa mianem rewolucjonisty nie jest jednak całkiem pozbawione podstaw. Nie wolno go tylko utożsamiać z buntem wobec władz okupacyjnych albo elit społecznych. W słowach i postępowaniu Jezusa można natomiast dostrzec radykalizm w pojmowaniu nakazów i zakazów danych przez Boga. Radykalizm ten nie miał polegać na ścisłym wypełnianiu nakazów czy zakazów wynikających z Tory. Jezus nauczał, by nie kierować się literą, lecz duchem Prawa, którego jedno z przykazań brzmiało: Miłuj bliźniego swego jak siebie samego.

Jezus wobec kobiet

Ten maksymalizm etyczny objawiał się m.in. w postępowaniu wobec kobiet. W Dekalogu nie ma przecież stwierdzeń typu: „Czcij ojca, ale matki nie musisz” albo: „Nie zabijaj – chyba że ofiarą miałaby być kobieta”. W czasach Nazarejczyka w całym ówczesnym świecie kobiety były wykluczane z życia publicznego i religijnego. Ich niska pozycja była typowa dla całej starożytności. Unikanie kontaktów z kobietą wynikało z obawy nawiązania zakazanych kontaktów seksualnych.

Na tym tle postawa Jezusa wobec kobiet była naprawdę rewolucyjna. Co zatem czyni Jezus? Rozmawia sam na sam z Samarytanką przy studni. Idzie do domu znajomych sióstr Marty i Magdaleny, mimo że w budynku nie ma nikogo innego. Broni grzesznicy przed ukamienowaniem. Pozwala dotknąć się kobiecie cierpiącej na krwotok i nie tylko nie odrzuca jej, ale ją uzdrawia. W tym kontekście nie może dziwić, że według ewangelii pierwszą osobą, która spotyka zmartwychwstałego Jezusa z Nazaretu, jest kobieta – Maria Magdalena.

Nauczanie Jezusa było rewolucyjne

Takie postępowanie musiało wtedy szokować (także apostołów) i być odbierane jako rewolucyjne. Warto dodać, że ta rewolucyjność nie dotyczyła wyłącznie relacji mężczyzna–kobieta. Jezus zachowaniem i nauczaniem wielokrotnie przypominał o nakazie miłości bliźniego.

Potwierdzają to niektóre przypowieściprzypowieśćprzypowieści obecne w ewangeliach synoptycznychewangelie synoptyczneewangeliach synoptycznych, przedstawiające świat znany odbiorcom, a na jego tle jednoznacznie oceniane, skontrastowane ze sobą postawy moralne. Jezus chce pokazać uczniom, że bliźnim jest każdy człowiek, a wartości osoby nie mierzy się sprawowaną funkcją religijną, zajmowaną pozycją społeczną czy narodowością, lecz jej czynami.

Poniżej przedstawiono kilka z nich.

Żydzi i Samarytanie

RAH2N8QRKJSQ11

Obraz przestawia dwóch mężczyzn idących kamienistą ścieżką. Jeden z mężczyzn siedzi nagi bokiem na ośle, ma zabandażowaną głowę, jest nieprzytomny. Drugi mężczyzna podtrzymuje ciało rannego na swoim ramieniu.

Odległość z Jerozolimy do Jerycha to niecałe 30 km, droga prowadzi stromo w dół. Oba miasta znajdują się w Judei – południowej części Ziemi Świętej. Mieszkańcy tego kraju uważali się za najlepszych Żydów (najbliższych Bogu także dosłownie, bo przecież to na ich terenie mieściła się świątynia w Jerozolimie, jedyna świątynia w całym państwie). Na północ od Judei znajdowała się natomiast Samaria – kraina traktowana przez Żydów z Judei oraz Galilei właściwie za pogańską. Dla prawowitego wyznawcy judaizmu każdy Samarytanin to grzesznik i odszczepieniec zadający się z poganami.

Konflikt między mieszkańcami Judei i Galilei a Samarytanami miał w czasach Jezusa już wielowiekową tradycję. Jednym z powodów niechęci było to, że na skutek działań wojennych i migracji wielu mieszkańców tej krainy miało pochodzenie inne niż żydowskie. Ponadto Żydzi tam żyjący, w przeciwieństwie do swoich rodaków z pozostałych części Ziemi Świętej, mieli znacznie mniejsze opory przed zawieraniem małżeństw z reprezentantami odmiennych religii. Wzajemne relacje psuło również to, że Samarytanie bojkotowali świątynię w Jerozolimie, uważając, że na ich terenie istnieją miejsca kultu równie ważne dla judaizmu – z tego względu np. utrudniali pielgrzymom przejście z północy kraju do Judei.

Faryzeusze i celnicy

W czasach Jezusa w społeczeństwie żydowskim istniały grupy darzone powszechnym szacunkiem oraz takie, którymi pogardzano. Do pierwszej kategorii należeli faryzeusze. Było to jedno ze stronnictw religijno‑politycznych, które powstało w III w. p.n.e. w ramach reakcji ortodoksyjnych Żydów na postępującą hellenizację społeczności zamieszkującej Ziemię Świętą. Mimo że do tego bractwa należały głównie osoby świeckie, faryzeusze zdobyli sobie duży autorytet wśród wyznawców judaizmu. Stało się tak m.in. dlatego, że łączyli oni nakaz bezwzględnej konieczności przestrzegania zasad zapisanych w Torze z przekazywaną ustnie tradycją wyjaśniającą zastosowanie Prawa we wszelkich dziedzinach aktywności. Szczególna pieczołowitość w wypełnianiu rytualnych przepisów objawiała się m.in. w bardzo krytycznym nastawieniu do wszelkich odstępstw od reguł nakazanych przez Biblię. Nawet nazwa tego bractwa wskazywała na dążenie faryzeuszy do odróżniania się od ludzi rytualnie nieczystych – hebrajskie słowo perusza oznacza „tego, kto się oddziela” od osób, które nie przestrzegają skrupulatnie nakazów.

Zupełnie inną pozycję w społeczeństwie żydowskim zajmowali celnicy. Żydów wykonujących ten zawód traktowano jako grzeszników i kolaborantów służących władzy Cesarstwa Rzymskiego, na rzecz którego zbierali cło i podatki od mieszkańców Izraela. Postrzegano ich jako zdrajców narodowych współpracujących z okupantem, a ponieważ wśród poborców zdarzali się tacy, którzy działali samowolnie i nadużywali swojej władzy – stosunek prawowiernych Żydów do wszystkich reprezentantów tego zawodu był zdecydowanie negatywny.

RG8EACF6L37BP1

Obraz przedstawia trzy postacie i psa w świątyni. Diabeł stoi za mężczyzną z wyższych sfer, wytwornie ubranym, który schodzi ze schodów, prawą rękę odchyla na bok, przed nim biegnie pies. Obok mężczyzny po prawej stronie inny mężczyzna skromniej ubrany, bije się w pierś. Na ołtarzu świątyni tablice z rzymskimi cyframi oznaczającymi Dekalog.

Jezus i faryzeusze

Ewangeliści przedstawiają wiele sytuacji, w których Jezus spierał się z faryzeuszami. Ich zarzuty wobec niego koncentrowały się głównie na nieprzestrzeganiu niektórych zasad religijnych. Do takich należał np. nakaz obmywania rąk przed posiłkiem, w którym nie chodziło jedynie o pozbycie się brudu materialnego, ale też o oczyszczenie się ze skalania wynikającego z dotknięcia poganina. Ewangelia według św. Marka przedstawia zakończenie tego sporu o tradycję dotyczącą gestów rytualnych.

Jezus krytykował faryzeuszy za to, że ich postępowanie polega na doktrynalnym respektowaniu wymyślonych przez nich reguł przy jednoczesnym niezrozumieniu głębszego sensu Pisma. Przyjmowanie wyłącznie postawy formalnej dotyczyło nawet tych faryzeuszy, którzy wydawali się jego przyjaciółmi. Dowodzi tego sytuacja opisana w Ewangelii według św. Łukasza. Jeden z przedstawicieli bractwa zaprosił Jezusa na ucztę, jednak nie był to gest szczery i spontaniczny. Obłudę prawowiernego Żyda obnażyło pojawienie się w domu faryzeusza grzesznej kobiety. Jej zachowanie było niezgodne z ówczesnymi zasadami i regułami przyzwoitości, ale Jezus uznał je za przejaw szczerości i prawdziwego szacunku wobec gościa, a nie tylko za próbę zachowania pozorów.

RVMQN272M67GN

Obraz przedstawia ludzi siedzących w wytwornym pokoju przy suto zastawionym stole. Jedni rozmawiają między sobą, inni siedzą i patrzą. NA pierwszym planie po prawej stronie Jezus - mężczyzna z brodą w poświacie wokół głowy. Jezus rozmawia z mężczyzną wytwornie ubranym siedzącym obok niego. Kobieta klęczy i obmywa stopy Jezusa.

Słownik