Dowiedz się
Oświeceniowa dydaktyka w malarstwie
Celom dydaktycznym było podporządkowane także malarstwo, szczególnie realizujące wzorce klasycystyczne. Przedmiotem uwagi twórców były tematy mitologiczne tudzież historyczne, których podejmowanie służyło rozpowszechnianiu określonego wzorca, postawy społecznej.
Jacques‑Louis DavidJacques‑Louis David
Jacques‑Louis David
francuski malarz, autor portretów oraz dzieł o tematyce historycznej i mitologicznej. Zagorzały republikanin, uczestnik rewolucji francuskiej, przyjaciel i stronnik Maximiliena de Robespierre’aMaximiliena de Robespierre’a, głosujący za śmiercią króla, później nadworny artysta Napoleona Bonaparte. Jego twórczość ucieleśniała ideały estetyczne neoklasycyzmu, kierunku w sztuce drugiej połowy XVIII wieku, który charakteryzował się dążeniem do harmonii, ładu i równowagi oraz programowo nawiązywał do form i ducha dzieł antycznych, zwłaszcza ideału „szlachetnej prostoty i spokojnej wielkości” sztuki greckiej. Do najwybitniejszych dzieł Davida zaliczane są: Belizariusz przyjmujący jałmużnę (1781), Śmierć Sokratesa (1787), Śmierć Marata (1793), Sabinki (1799), Portret pani Récamier (1800) i Napoleon przekraczający Przełęcz św. Bernarda (1801).
Przysięga Horacjuszy
Przysięga Horacjuszy to najważniejsze dzieło Davida, a zarazem jeden z przełomowych obrazów w całej historii malarstwa francuskiego. Wystawiony na Salonie paryskimna Salonie paryskim w 1785 roku, stał się wydarzeniem zarówno artystycznym, jak i politycznym. David posłużył się w nim stylistyką zupełnie odmienną od panującego wówczas rokoka (typowego dla ancien régime’uancien régime’u). Nowatorstwo dzieła wynikało z zastosowanych środków plastycznych oraz przesłania i wzorców moralnych, zaczerpniętych z historii starożytnej. Artysta, aby opracować temat obrazu, wykorzystał literacki przekaz Tytusa Liwiusza odnoszący się do wojny Rzymu z Albą w 669 p.n.e. oraz interpretację tej historii zawartą w dramacie Pierre’a Corneille’aPierre’a Corneille’a HoraceHorace (1660). Dotyczyły one tragedii rodzin Horacjuszy i Kuracjuszy, których synowie wybrani zostali do walki na śmierć i życie, mającej rozstrzygnąć spór dwóch miast. Bracia stanęli do bitwy nieświadomi uczuciowych związków łączących obie rodziny. Malarz skupił się na pierwszej, dramatycznej sekwencji tej historii – momencie przysięgi, podczas której młodzieńcy dobrowolnie deklarują gotowość oddania życia za ojczyznę.
Kompozycja obrazu opiera się na połączeniu reliefowego układu postaci (wzorowanego na rzymskich płaskorzeźbach) z teatralnym proscenium, którego tłem jest ściana przepruta trzema arkadami. Plan pierwszy podzielono na trzy sekwencje figuralne – z trójką braci po lewej, ojcem podnoszącym broń i odbierającym przysięgę w centrum i dwoma grupami kobiet z dziećmi po prawej. Całość przedstawienia utrzymano w surowym stylu. Z prostym, doryckim porządkiem architektury korespondują powściągliwy zestaw kolorów (z wyjątkiem czerwieni pompejańskiej w partii płaszcza ojca Horacjuszy, symbolizującej republikańskie ideały bohaterów) oraz rozproszone światło, sakralizujące całą scenę. David ustalił w tym obrazie nowy porządek estetyczny. Mocna konturowa forma, wzniosły temat, klarowna kompozycja, dążenie do monumentalizmu, szlachetne postaci oraz bliska postawie stoickiej uczuciowość, złożyły się na kanon neoklasycyzmu. Styl ten charakteryzowało również stosowanie jedynie niezbędnych środków formalnych oraz dążenie do adekwatności formy i treści. Pełne patosu dzieło Davida, nawiązujące do rzymskich cnót obywatelskich i idei poświęcenia życia dla ojczyzny, poprzedziło wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej.
Słynny róż pompejański (ciepła czerwień z domieszką cynobru), znany głównie z rzymskich dekoracji malarskich budowli w PompejachPompejach i HerkulanumHerkulanum, jest najprawdopodobniej efektem wybuchu Wezuwiusza w 79 roku naszej ery. Włoscy naukowcy są zdania, że kolor ten powstał na bazie żółtej ochry w wyniku działania gazów, które poprzedziły erupcję wulkanu. Zjawisko to określane jest mianem mutacji chromatycznej.
Odkrycia archeologiczne i fascynacja antykiem
Podziwianie jej piękna i zabytków było w XVIII wieku obowiązkowym elementem edukacji artystycznej młodych arystokratów i intelektualistów. Wyjazd za granicę, tzw. Grand Tour, pozwalał wzbogacić wiedzę o świecie, poznać inne kultury, wyrobić gust, zdobyć obycie towarzyskie i zakupić cenne dzieła sztuki do rodzinnych kolekcji. Goethe, podobnie jak inni 'turyści', zwiedzał ruiny rzymskie i wykopaliska w okolicach Neapolu. Odkrycia starożytnych miast Herculanum (1711) i Pompejów (1748) wywołały żywe zainteresowanie i przyczyniły się do powstania manii kolekcjonerskiej antycznych artefaktów. Z myślą o takich podróżnikach rozwinął się w Italii prawdziwy rynek sztuki. Modne stało się np. malarstwo wedutowe (realistyczne obrazy przedstawiające panoramy sławnych miast i ich zabytków), a szczególną popularnością cieszyły się widoki Wenecji pędzla Canaletta (1697‑1768). Cennymi pamiątkami z wojaży były też ryciny z wizerunkami starożytnych budowli. Majętni turyści chętnie nabywali zwłaszcza sztychy Giovanniego Battisty Piranesiego (1720‑1778), włoskiego grafika, architekta, antykwariusza i projektanta wnętrz. Odwzorowywał on prawdziwe zabytki, ale tworzył też tzw. kaprysy (wł. capricci) – widoki przeskalowanych ruin, w których elementy rzeczywiste mieszały się z wymyślonymi. Obrazy takich przesyconych dramatycznym i tajemniczym nastrojem budowli chętnie wieszano później w rodzinnych rezydencjach. Dyskutowano o nich w towarzystwie albo w kręgu dilettanti – amatorów antyku o szerokich zainteresowaniach i głębokiej wiedzy, z pasją zajmujących się badaniami bądź wykopaliskami. Niektórzy z nich zasłynęli później jako teoretycy sztuki lub prekursorzy nowych dyscyplin naukowych, np. Winckelmann czy Stanisław Kostka Potocki (1755‑1821). W odpowiedzi na zainteresowanie kolekcjonerstwem powstawały również wyimaginowane galerie – ujęcia nieistniejących, oszałamiająco bogatych kolekcji idealnych. Malował je m.in. Giovanni Paolo Pannini, autor Widoków starożytnego Rzymu .
Sztuka oświecenia w Polsce
Malarstwo
Polskie malarstwo wyróżniało się na tle europejskiego tematyką patriotyczną. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się portrety władców i osób, które w przeszłości zasłużyły się swoją działalnością na rzecz ojczyzny, oraz ważne dla historii narodowej wydarzenia. Kilka przykładów obrazów z tamtego okresu znajduje się w poniższej galerii.
Spośród trzech czołowych malarzy polskiego oświecenia dwóch korzystało z mecenatu królewskiego. Marcello Bacciarelli, Włoch z pochodzenia, zasłynął dzięki licznym portretom Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz przedstawicieli polskiej arystokracji. Bernardo Bellotto zwany Canalettem, również Włoch, malował z kolei widoki Warszawy. Dzięki jego precyzyjnym i szczegółowym obrazom możemy sobie dzisiaj wyobrazić, jak wyglądała stolica w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Warto wiedzieć, że wzorowano się na nich przy odbudowie Warszawy ze zniszczeń po II wojnie światowej.
Trzecim malarzem, o którym nie sposób nie wspomnieć, był Francuz Jan Piotr Norblin, który do Polski zaproszony został przez magnata Adama Czartoryskiego. Artystę interesowały sceny z życia codziennego wszystkich grup społecznych. Uwiecznił m.in. stroje z epoki, obrady sejmikowe i uchwalenie Konstytucji 3 maja.
Rzeźba
Rzeźba stanowiła ważny element wystroju domów mieszkalnych oraz gmachów publicznych. Również tutaj inspirowano się sztuką starożytną. Wielu przyszłych artystów szkoliło się we Włoszech, gdzie mogli doskonalić swój warsztat, kopiując antyczne rzeźby. Jednym z nich był przyszły kierownik pracowni rzeźbiarskiej na Zamku Królewskim, Andrzej Le Brun, odpowiedzialny za dostarczenie popiersi postaci historycznych do Sali Rycerskiej. Przykłady prac prezentuje poniższa galeria interaktywna.
Muzyka
W czasach stanisławowskich w muzyce dominowała opera, wystawiana w teatrach publicznych oraz w rezydencjach elit przy okazji spotkań towarzyskich. W tych ostatnich często zatrudniano profesjonalnych muzyków i aktorów, którzy odpowiadali za organizację przedstawień teatralnych i koncertów. Sami goście czy gospodarze spotkań także prezentowali swoje umiejętności. Ówcześni doceniali np. talenty wokalne i aktorskie Heleny Radziwiłłowej oraz grę na klawesynie Izabeli Branickiej. Do dziś zaś profesjonalni muzycy wykonują utwory niezwykle uzdolnionych muzycznie braci Michała Kazimierza i Michała Kleofasa Ogińskich. Obok repertuaru poważnego nie brakowało repertuaru lżejszego, tanecznego (na ilustracji poniżej pary tańczące poloneza).
Powstanie muzeów
Kolekcje osobliwości i księgi gromadzono już w starożytności (np. w Bibliotece Aleksandryjskiej). Wspaniałe zbiory dzieł o ustalonym zakresie tematycznym posiadali Medyceusze we Florencji i kardynałowie w Rzymie. Fundatorami bogatych kolekcji sztuki byli jednak głównie władcy, którzy w ten sposób podnosili prestiż rodu czy dynastii, dzięki czemu dawali wyraz swojej potęgi i bogactwa. Pierwsze muzea zaczęły powstawać już w renesansie i baroku, lecz miały one wtedy charakter prywatny. Odwiedzać je mogła jedynie wąska, uprzywilejowana grupa odbiorców, wyznaczona przez właściciela. Zmieniło się to w połowie XVIII wieku, kiedy francuscy encyklopedyści zaczęli w swoich pismach uzasadniać potrzebę otwarcia muzeów dla szerokich warstw społeczeństwa w celach edukacyjnych.
Powszechny dostęp do spuścizny artystycznej minionych epok i dziedzictwa kulturowego narodów był wynikiem oświeceniowych reform społecznych. Ochronę nad zabytkami oraz promowanie wiedzy na ich temat powierzano nowo powstającym muzeom. Pierwszą publiczną instytucją tego typu było British Museum (il. 1.), ufundowane w 1753 roku przez parlament angielski. Zalążkiem słynnej obecnie na całym świecie kolekcji sztuki starożytnej były zbiory książek i dzieł sztuki lekarza i przyrodnika - sir Hansa Sloane’a (jego bogaty zestaw roślin i minerałów można podziwiać w Natural History Museum w Londynie). W 1771 roku w oparciu o papieską kolekcję rzeźby, zapoczątkowan jeszcze w XVI wieku przez Juliusza II, rozwinęła się w rzymskie Museo Pio‑Clementino (il. 2.). Jego konsultantem merytorycznym był m.in. wspomniany już Giovanni Battista Piranesi. Warto pamiętać, że w Pio‑Clementino (dziś jednym z oddziałów Muzeów Watykańskich) znajdują się najwspanialsze arcydzieła rzeźby antycznej, m.in. Laookon i Apollo Belwederski. We Francji po rewolucji francuskiej Zgromadzenie Narodowe oddało królewską rezydencję Luwr (il. 3.) (wraz z prywatnymi zbiorami sztuki Ludwika XVI) narodowi i tak powołało Muséum Français (1793). Ustanowiono komitet, sprawujący rządy nad instytucją, a jego przewodniczącym mianowano malarza Jacques'a‑Louisa Davida. Kolejne rządy starały się wzbogacić narodową kolekcję sztuki, niestety, również drogą grabieży. Armia republikańska i wojsko Napoleona otrzymały nawet rozkaz pozyskiwania cennych dzieł i bezzwłocznego odsyłania ich do Paryża. Rosyjski ErmitażRosyjski Ermitaż w Petersburgu (il. 4.) jest z kolei owocem pasji kolekcjonerskiej Katarzyny Wielkiej, która „lubiła o sobie mawiać, że nie powoduje nią miłość do sztuki, ale że jej po prostu pożąda jak żarłok dobrego jedzenia, a przy tym nieustannie się skarżyła, że jest biedna jak mysz kościelna” [cyt. za: Zdzisław Żygulski jun., Muzea na świecie. Wstęp do muzealnictwa, Warszawa 1982, s. 52]. Swoją kolekcję umieściła w zbudowanych specjalnie w tym celu galeriach Pałacu Zimowego nad brzegiem rzeki Newy (publiczności udostępnił je Mikołaj I w 1852 roku). Dzieła sztuki caryca nabywała głównie drogą kupna, w czym pomagali jej liczni agenci i doradcy, m.in. filozof Denis Diderot, z którym regularnie korespondowała. W Ermitażu – obecnie jednym z największych muzeów na świecie – znajduje się ogromna liczba cennych artefaktów. Warto pamiętać o unikatowym zbiorze 10 tys. gemm i kamei, które były oczkiem w głowie Katarzyny II, oraz o kolekcji malarstwa weneckiego, cenionej przez koneserów.
Słownik
(łac. classicus - należący do pierwszej, najlepszej klasy) kierunek w kulturze i sztuce europejskiej nawiązujący do wzorów kultury antycznej; też: nurt w literaturze i sztuce różnych epok, nawiązujący do wzorców antycznych
(łac. ratio - rozum, rationalis - rozsądny) kierunek filozoficzny przyznający rozumowi główną bądź wyłączną rolę w procesie poznania
szlachcic polski, zwłaszcza z XVII i XVIII w., hołdujący dawnym obyczajom i poglądom